X logowanie Zapomniałem hasła
 
 

 
Program edukacyjny Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej kontakt Filmoteka Szkolna należy do
projekty
<< maj 2017 >>
01020304050607
08091011121314
15161718192021
22232425262728
293031

Kanał, reż. A. Wajda

Kanał, reż. Andrzej Wajda (1956)

Kierunki interpretacji i zagadnienia interpretacyjne

 

1. Topos labiryntu i jego funkcje – w utworach literackich i dziełach innych sztuk.

● Akcja filmu: ostatnie godziny życia oddziału powstańców; losy żołnierzy przemierzających w kilku grupach kanały, by przedostać się z Mokotowa do Śródmieścia.

● Warstwa faktograficzna i symboliczna dzieła; rozrachunek z polskimi mitami romantycznymi (m.in. „piękną” śmiercią za ojczyznę) oraz heroicznym obrazem powstania warszawskiego.

● Dwudzielność kompozycji filmu: część „naziemna” i część „podziemna”.

● Schodzenie bohaterów do kanału – skojarzenie z zejściem do Piekła w Boskiej Komedii Dantego.

● Obraz kanałów w filmie – archetypiczne piekło, Hades (kraina zmarłych), labirynt, więzienie; skojarzenia uzyskane za pomocą środków filmowych (przede wszystkim symboli i metafor); dramatyczne obrazy cierpienia ludzi spotkanych w kanałach, motywy dantejskie, funkcje ciemności i światła itp.

● Labirynt – przestrzeń uwięzienia, błądzenia, odczłowieczenia, obcości, śmierci (plątanina korytarzy, w których czyha demoniczny potwór); przestrzeń zamknięta i wroga człowiekowi.

● Tragiczne rozwiązanie wszystkich wątków filmowych (związanych z grupami powstańców wędrujących po kanałach); doniosłość sceny ukazującej „Stokrotkę” i „Koraba” przy kracie kolektora (i niesiony przez tę scenę przekaz symboliczny).

● Sytuacja ludzi uwięzionych w kanałach – odzwierciedleniem ich sytuacji egzystencjalnej (pułapka, brak wyjścia, skazanie na śmierć, uwikłanie w Historię); brak możliwości ocalenia nawet tych, którzy dotarli do wyjścia z kanału.

 

Przykładowe utwory literackie korespondujące z zagadnieniem:

● Mitologia grecka
– symboliczne znaczenia labiryntu jako przestrzeni zamkniętej, pułapki, drogi bez wyjścia, błądzenia, kryjącej w sobie krwiożerczego potwora – sfera zwierzęca (instynkty i żądze) dominuje nad ludzką (rozum); podobieństwa znaczeń mitycznego Labiryntu i Hadesu (krainy zmarłych, w której błąkają się uwięzione dusze ludzkie).

● Dante Alighieri, Boska Komedia
Piekło, w którego kręgach pokutują grzesznicy (w zależności od rodzaju popełnionych występków); labirynt, z którego nie ma wyjścia.

● Honoré de Balzac, Ojciec Goriot
– Paryż jako miasto-labirynt, w którym uczciwość i szczerość uczuć są słabością, a człowiek dążący do szlachetnych celów skazany jest na klęskę; przestrzeń złudy, oszustwa i gry pozorów, targowisko próżności.

● Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara
– labiryntowa przestrzeń Petersburga, po którym krąży Raskolnikow dręczony chorobą duszy; miasto-potwór – duszne, ciasne, mroczne, w którym lęgną się zło, występek i zbrodnia.

● Władysław Stanisław Reymont, Ziemia obiecana
– Łódź – miasto moloch, łudzące karierą (tytułowa ziemia obiecana), pożerające słabych i niezaradnych; labiryntowa przestrzeń rodzącego się „drapieżnego” kapitalizmu, pułapka bez wyjścia, w której człowieka czeka śmierć lub odczłowieczająca metamorfoza.

● Franz Kafka, Proces
– labirynt pokoi, korytarzy itp., przez który wędruje Józef K. jako parabola sytuacji człowieka uwięzionego w swej egzystencji lub państwa totalitarnego.

 

2. Motyw powstania w utworach literackich i innych tekstach kultury.

● Akcja filmu: ostatnie godziny oddziału powstańców; losy rozdzielonych żołnierzy przemierzających kanały, by przedostać się z Mokotowa do Śródmieścia.

● Czas historyczny: ostatnia faza powstania (w przededniu ostatecznej klęski).

● Scenografia – obraz wszechobecnej śmierci, chaosu i zniszczenia (rumowiska, ruiny, rozrzucone sprzęty domowe, groby na warszawskich podwórkach, roztrzaskany fortepian).

● Wnętrze willi, w której stacjonuje oddział „Zadry”, i niszczone przez wojnę rekwizyty (pianino, album, ozdobne meble i bibeloty) symbolizujące świat kultury i dorobek pokoleń.

● Tragizm powstańców oddany za pomocą środków filmowych, m.in.:
– film czarno-biały; symboliczna opozycja ciemności i światła (na powierzchni – mrok rozświetlany blaskiem dogasających pożarów, latarki w ciemności kanałów); negatywne wartościowanie ciemności (zło, śmierć, rozpacz, klęska, groza);
– zastosowanie symboli filmowych, np. krzyż za plecami powstańców, biała koszula Jacka z kołnierzykiem Słowackiego (tradycja romantyczna), dziewczyna podtrzymująca rannego (kompozycja przypominająca pietę), krata zagradzająca wylot z kolektora;
– symbolizm obrazu w filmach Wajdy i jego funkcje.

● Motywy symbolicznie nawiązujące do piekła (np. zejście do kanałów – katabaza, recytowanie Dantego przez „Artystę”, skłębieni ludzie w szlamie niczym widma i inne nawiązania do Boskiej Komedii) oraz mitycznego Hadesu.

● Funkcja muzyki i warstwy dźwiękowej (np. obłąkany Michał grający na okarynie, samobójczy strzał Halinki).

● Uboga warstwa faktograficzna i deheroizacja powstania.

 

Przykładowe utwory literackie korespondujące z zagadnieniem:

● Casimir Delavigne, Warszawianka
– apoteoza postawy tyrtejskiej i pięknej śmierci za ojczyznę napisana pod wpływem wydarzeń powstania listopadowego.

● Eliza Orzeszkowa, Nad Niemnem (Gloria victis)
– obraz społeczeństwa polskiego po klęsce powstania styczniowego; wszechobecność pamięci o powstaniu; motyw mogiły i jego symbolika; ukazywanie powstańców jako męczenników sprawy narodowej.

● Stanisław Wyspiański, Wesele
– brak jedności społeczeństwa polskiego, któremu niedojrzałość i zaszłości historyczne uniemożliwiają wspólny zryw niepodległościowy; marzenie o powstaniu i odzyskaniu wolności jako mit narodowy.

● Miron Białoszewski, Pamiętnik z powstania warszawskiego
– powstanie warszawskie ukazane z perspektywy ludności cywilnej, której heroizm przedstawiony został specyficznym językiem mówionym; swoisty „tren” na cześć umierającego miasta.

● Hanna Krall, Zdążyć przed Panem Bogiem
– tragiczna walka Żydów w getcie warszawskim o godną śmierć – w relacji ostatniego żyjącego przywódcy powstania, Marka Edelmana.

3. Postać żołnierza walczącego o ojczyznę jako temat tekstów kultury.

● Bohaterowie filmu: ostatni powstańcy ze zdziesiątkowanej kompanii porucznika „Zadry”, w przededniu ostatecznej klęski powstania warszawskiego.

● Akcja filmu: rozdzieleni członkowie oddziału próbują kanałami przedostać się do Śródmieścia; trzy główne wątki:
– „Zadra” ze „Smukłym” i „Kulą”, za którymi daleko w tyle pozostała reszta powstańców;
– „Mądry”, „Halinka” i „Artysta”, który popada w obłęd i odłącza się od towarzyszy;
– „Stokrotka” prowadząca rannego „Koraba”.

● Tragiczne zakończenie wszystkich wątków: śmierć powstańców w kanałach lub po dotarciu do wyjścia; symboliczna wymowa scen ukazujących ich sytuację, np. powrót oszukanego „Zadry” do kanałów po swoich żołnierzy; „Halinka” z Jackiem przed kratą kolektora, za którym płynie Wisła.

● Środki filmowe ukazujące tragizm powstańców warszawskich, np.:
– film czarno-biały; symboliczna opozycja ciemności i światła (na powierzchni – mrok rozświetlany blaskiem dogasających pożarów, latarki w ciemności kanałów); negatywne wartościowanie ciemności (zło, śmierć, rozpacz, klęska, groza).
– zastosowanie symboli filmowych, np. krzyż za plecami powstańców, biała koszula Jacka z kołnierzykiem Słowackiego (tradycja romantyczna), dziewczyna podtrzymująca rannego (kompozycja przypominająca pietę), krata zagradzająca wylot z kolektora.

● Przejście przez kanały jako symboliczna wędrówka przez piekło, uwięzienie w labiryncie bez wyjścia – sytuacja egzystencjalna walczących w powstaniu warszawskim.

● Tragiczny i deheroizujący sposób pokazania powstania i walczących w nim żołnierzy; obrazy powstańców bezsilnych, pełnych rezygnacji, pogrążonych w błocie, ginących w mule kanałów (a nie na barykadach).

● Nawiązania do tradycji romantycznej i motywu „pięknej” śmierci za ojczyznę (bohaterska walka Jacka jako aluzja do samotnego czynu bohatera romantycznego; funkcja zdjęć przed czołówką filmu ukazujących szarżę ułańską) oraz odrzucenie tej tradycji (mrok i brud kanałów), a także obrazu powstańca utrwalonego w piosenkach walczącej Warszawy.

 

Przykładowe utwory literackie korespondujące z zagadnieniem:

● Tyrtajos, [Rzecz to piękna zaprawdę…]
– apoteoza walki o ojczyznę, która jest pierwszym i najważniejszym obowiązkiem mężczyzny-wojownika; powinien on bez lęku iść „w pierwszym szeregu” i być gotowym na śmierć.

● Homer, Iliada
– postacie wojowników – pięknych, silnych, dzielnych, dążących do walki w obronie swej czci, reprezentujących ideał starogreckiego herosa (np. Achilles, Odyseusz czy Hektor, który ukazany jest także jako obrońca swego miasta).

Pieśń o Rolandzie
– Roland jako ideał rycerza średniowiecznego, który nie ustępuje z pola walki i ginie niemal męczeńską śmiercią w walce z poganami (za wiarę chrześcijańską, króla i „słodką Francję”); uosobienie honoru rycerskiego.

● Adam Mickiewicz, Reduta Ordona (lub inny wiersz z tzw. liryki polistopadowej, np. Śmierć pułkownika)
– apoteoza „pięknej” śmierci za ojczyznę; polski żołnierz walczy do końca, gotów jest oddać życie w obronie najwyższej wartości, jaką jest wolność ojczyzny.

● Henryk Sienkiewicz, Potop (lub inna część Trylogii)
– postacie wspaniałych żołnierzy, wielkich patriotów o heroicznych cechach, wiernych Bogu, ojczyźnie, prawowitemu władcy, strasznych dla wrogów Rzeczypospolitej (Michał Wołodyjowski, Jan Skrzetuski czy Andrzej Kmicic po przemianie).

● Stefan Żeromski, Wierna rzeka
– postacie powstańców, patriotów walczących za ojczyznę: książę Józef Odrowąż, szlachetny dzielny i wrażliwy, który idzie walczyć w powstaniu wbrew woli arystokratycznej rodziny, a także ojciec Salomei, Antoni Brynicki – zesłany na Sybir za udział w powstaniu listopadowym, bierze udział w kolejnym zrywie narodowowyzwoleńczym, choć ma świadomość, iż walka jest daremna.

● Krzysztof Kamil Baczyński, Rodzicom
– tragizm pokolenia chłopców-żołnierzy, którzy musieli „dorosnąć do śmierci”, namacalnie dotknąć zła, choć czuli się predysponowani do życia w świecie dobra, piękna i miłości.

 

Inne zagadnienia przydatne do interpretacji filmu

Topos wędrówki, jego znaczenia symboliczne i funkcje w tekstach kultury.

Rozrachunek z polskimi mitami narodowymi w utworach literackich i dziełach innych sztuk.

Heroizacja i deheroizacja bohaterów – w różnych tekstach kultury.

Historia jako temat dzieł literackich i filmowych.

● Sposób ukazania miasta i jego funkcje w tekstach kultury.

 

Słowa kluczowe:

powstanie, żołnierz, ojczyzna, labirynt, piekło, deheroizacja

język polski | matura ustna | szkoła ponadgimnazjalna