X logowanie Zapomniałem hasła
 
 

 
Program edukacyjny Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej kontakt Filmoteka Szkolna należy do
projekty
<< sierpień 2017 >>
010203040506
07080910111213
14151617181920
21222324252627
28293031

Sól ziemi czarnej, reż. K. Kutz

Sól ziemi czarnej, reż. Kazimierz Kutz (1969)

Kierunki interpretacji i zagadnienia interpretacyjne


1. Motyw powstania w utworach literackich i innych tekstach kultury.

● Tło historyczne filmu: zakończone klęską drugie powstanie śląskie; latem 1920 r. Ślązacy (głównie górnicy) walczą z Niemcami o przyłączenie Śląska do Polski.

● Powiązanie elementów historycznych i fikcyjnych.

● Przedstawione w filmie tragiczne losy jednego z oddziałów powstańczych dowodzonego przez Erwina Malinioka; spontaniczność powstania.

● Sceny batalistyczne; zaciekłe walki w mieście, bohaterstwo i poświęcenie Ślązaków.

● Armata porucznika Sowińskiego; postać polskiego oficera z Krakowa, który przybywa z pomocą (rola Daniela Olbrychskiego); motyw romantycznej śmierci w walce.

● Patriotyczna postawa ukazanej na pierwszym planie rodziny Basistów.

● Skojarzenia martyrologiczne w kreacji Gabriela.

● Symboliczna ostatnia walka i śmierć starego Basisty, który ostatecznie ginie na zgliszczach swego domu (znaczenie kompozycji kadru).

● Powstanie jako walka o autonomię i zachowanie suwerenności kulturowej.

● Obraz mitologizujący walkę powstańców.

 

Przykładowe utwory literackie korespondujące z zagadnieniem:

● Casimir Delavigne, Warszawianka
– apoteoza postawy tyrtejskiej i pięknej śmierci za ojczyznę napisana pod wpływem wydarzeń powstania listopadowego.

● Eliza Orzeszkowa, Nad Niemnem (Gloria victis)
– obraz społeczeństwa polskiego po klęsce powstania styczniowego; wszechobecność pamięci o powstaniu; motyw mogiły i jej symbolika; ukazywanie powstańców jako męczenników sprawy narodowej.

● Stanisław Wyspiański, Wesele
– brak jedności społeczeństwa polskiego, któremu niedojrzałość i zaszłości historyczne uniemożliwiają wspólny zryw niepodległościowy; marzenie o powstaniu i odzyskaniu wolności jako mit narodowy.

● Miron Białoszewski, Pamiętnik z powstania warszawskiego
– powstanie warszawskie ukazane z perspektywy ludności cywilnej, której heroizm przedstawiony został specyficznym językiem mówionym; swoisty „tren” na cześć umierającego miasta.

● Hann Krall, Zdążyć przed Panem Bogiem
– tragiczna walka Żydów w getcie warszawskim o godną śmierć w relacji ostatniego żyjącego przywódcy powstania, Marka Edelmana.

 

2. Obrazy małych ojczyzn w różnych tekstach kultury.

● Ukazanie Śląska, jego historii, kultury i mieszkańców jako ważny cel filmu.

● Zbiorowy portret mieszkańców Śląska przedstawionych na tle górniczego krajobrazu.

● Gwara, jaką mówią postacie filmowe, obrazem specyfiki kulturowej Ślązaków.

● Kadry filmowe ukazujące pejzaż Górnego Śląska (robotnicze osiedla familoków, ciemne hałdy itp.) skontrastowane z arkadyjską wizją Polski.

● Tradycyjne wartości kultywowane w rodzinach górniczych.

● Patriotyzm rodziny Basistów; wyeksponowanie postawy nestora rodu deklarującego nierozerwalną więź ze swą ziemią.

● Dom Basistów jako gniazdo wieloosobowej rodziny i ostatni bastion heroicznie broniony przed Niemcami.

● Idealizacja i mitologizacja Śląska w twórczości Kazimierza Kutza.

● Śląsk małą ojczyzną Kazimierza Kutza; wątki autobiograficzne w filmie (rodzinne przekazy i legendy).

 

Przykładowe utwory literackie korespondujące z zagadnieniem:

● Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz
– wyidealizowany obraz kraju lat dziecinnych ukazany przez pryzmat tęsknoty i pamięci, oczyma duszy; przyroda nadniemeńskich okolic Litwy, pełne uroku i spokoju szlacheckie bytowanie zobrazowane mikroświatem Soplicowa; wizja świata, który odszedł do historii.

● Czesław Miłosz, Dolina Issy
– mała ojczyzna autora opisana z sentymentem i czułością, przez pryzmat wspomnień i poczucia utraconego raju dzieciństwa i wieku niewinności; szczególna rola natury, jej piękna, tajemniczości i grozy.

● Tadeusz Konwicki, Kronika wypadków miłosnych
– obraz Wileńszczyzny, będącej tłem pierwszej młodzieńczej miłości; panorama przedwojennego świata pełnego harmonii i piękna ukazana przez pryzmat grozy nadciągającej wojny.

● Adam Zagajewski, Jechać do Lwowa
– nostalgiczny powrót w marzeniach do ojczyzny „odziedziczonej”; wyobrażenie szczęśliwej i pełnej wartości kolebki przodków; poczucie wydziedziczenia i nostalgia.

● Paweł Huelle, Weiser Dawidek
– przedwojenny Gdańsk – mała ojczyzna autora; rekonstruowane z pieczołowitością realia dotyczące miejsc, ludzi i sytuacji.

 

3. Rola rodziny w kształtowaniu jednostki w literaturze i dziełach należących do innych dziedzin sztuki.

● Wielodzietna rodzina Basistów na pierwszym planie filmowej opowieści.

● Rodzina jako wspólnota; relacje między jej członkami: twarda ręka ojca, wzajemny szacunek, miłość, troska starszych braci o najmłodszego Gabriela.

● Dom rodzinny jako gniazdo: wychowanie młodego pokolenia, tradycyjne cnoty, przestrzegane zasady, rytuały.

● Patriarchalny model rodziny: kreacja starego Basisty, jego pozycja w rodzinie (wysyła synów do powstania, wyraża zgodę na udział w walce narodowowyzwoleńczej, szacunek okazywany mu przez synów i Erwina).

● Patriotyczna atmosfera w rodzinach górniczych.

● Rola i zadania kobiety (matka Basistów, żona Wiktora).

● Sceneria, w jakiej żyją rodziny górnicze (dom Basistów, przestrzeń miasta), skontrastowana z arkadyjską wizją Polski (rola światła i kolorystyki zdjęć).

Przykładowe utwory literackie korespondujące z zagadnieniem:

● William Shakespeare, Romeo i Julia
– waśń rodowa jako źródło tragedii kochanków, których miłość doprowadza do śmierci.

● Jan Kochanowski, Pieśń świętojańska o sobótce (Pieśń Panny XII)
– portret rodziny pełnej ładu i harmonii, w której każdy członek ma swoje miejsce i pełni swoje powinności; obraz godnego i szczęśliwego życia w związku z naturą.

● Eliza Orzeszkowa, Nad Niemnem
– obraz rodzin składających się na polskie społeczeństwo doby postyczniowej: Korczyńscy, Bohatyrowicze, Kiryłowie itp.; wzajemne relacje członków rodziny Korczyńskich i ich ocena w świetle podwójnego etosu (walki i pracy) przedstawionego w powieści; konflikty rodziców i dzieci (Witold – Benedykt, Zygmunt – pani Andrzejowa) i ich rozwiązanie.

● Władysław Stanisław Reymont, Chłopi
– dominująca pozycja ojca w rodzinie Borynów; relacje między dziećmi i rodzicami w świetle naturalistycznej wizji życia.

● Gabriela Zapolska, Moralność Pani Dulskiej
– destrukcyjny wpływ na jednostkę „kołtuńskiej” rodziny mieszczańskiej, w której panują zakłamanie i kult pieniądza.

 

4. Portrety zbiorowości przedstawione w różnych tekstach kultury.

● Górnicy z Górnego Śląska jako grupa społeczna, hermetyczna zbiorowość i wspólnota (grupa skonsolidowana i wewnętrznie spójna).

● Styl życia, kultura materialna, filozofia życia i kodeks moralny mieszkańców Śląska.

● Gwara, jaką mówią bohaterowie, istotnym czynnikiem portretowania grupy.

● Zobrazowanie stosunków panujących między Ślązakami: bliskie relacje, swojskość, (np. mówienie sobie po imieniu).

● Organizacja powstania: jednomyślność, dyscyplina, praktycyzm, umiejętność skutecznego działania.

● Zbiorowy wizerunek Ślązaków a Polacy i polskość; romantyczność zrywów polskich (porucznik Sowiński) skontrastowana z pragmatyzmem powstańców.

● Pierwszoplanowa rola w filmie rodziny Basistów; Gabriel – jako przewodnik po świecie przedstawionym.

● Mityzujący sposób przedstawiania Śląska i Ślązaków w filmie Kutza.

 

Przykładowe utwory literackie korespondujące z zagadnieniem:

● Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz
– szlachta polska jako bohater zbiorowy utworu; bogaty w szczegóły, barwny, panoramiczny obraz szczęśliwego bytowania dawnego ziemiaństwa: kultura materialna (domostwa, stroje, potrawy itp.), obyczaje, rozrywki, język, system wartości; bogata galeria typów szlacheckich; obraz wyidealizowany, gdyż kreślony z perspektywy czasu i widziany oczyma stęsknionego emigranta.

● Bolesław Prus, Lalka
– obraz arystokracji jako grupy hermetycznej, zepsutej, odizolowanej od reszty społeczeństwa, żyjącej poczuciem własnej doskonałości i wyższości wobec innych warstw.

● Władysław Stanisław Reymont, Chłopi
– wieloaspektowy obraz kultury materialnej i niematerialnej wsi polskiej z końca XIX w., opisy pracy, rozrywek, obyczajów, ważnych wartości i filozofii życia chłopów, na których egzystencję dominujący wpływ ma rytm natury.

● Stanisław Wyspiański, Wesele
– obraz dwóch głównych warstw społecznych chłopów i inteligencji, reprezentowanych przez wyraziste postacie ich przedstawicieli uczestniczących w weselu Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną; przedstawienie istotnych podziałów między tymi warstwami, uniemożliwiających zjednoczenie w walce o niepodległość.

● Miron Białoszewski, Pamiętnik z powstania warszawskiego
– obraz sytuacji mieszkańców Warszawy podczas powstania w 1944 r.; tragizm i heroizm ludności cywilnej żyjącej w obliczu śmierci; autobiografizm utworu.

● Wiesław Myśliwski, Kamień na kamieniu
– życie polskiej wsi w dobie przemian społecznych po II wojnie światowej (zobrazowane losami rodziny Pietruszków); obraz kultury chłopskiej i jej uniwersalnych wartości wynikających z poszanowania tradycji i związku z rytmem natury.



Inne zagadnienia przydatne do interpretacji filmu

Wzorce patriotyzmu ukazane w różnych tekstach kultury.

Autobiografizm w literaturze i sztuce.

Wzajemne relacje rodziców i dzieci w tekstach kultury.

Wartości ważne w życiu bohaterów i ich rola w kształtowaniu poczucia tożsamości.

Język jako sposób kreowania bohaterów w literaturze i filmie.

Strój jako tekst w utworach literackich i dziełach innych sztuk.

 

Słowa kluczowe:

mała ojczyzna, regionalizm, patriotyzm, Śląsk, powstanie, walka, społeczność, zbiorowość, rodzina, wspólnota, górnicy

 

język polski | matura ustna, uczniowie | szkoła ponadgimnazjalna