X logowanie Zapomniałem hasła
 
 

 
Program edukacyjny Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej kontakt Filmoteka Szkolna należy do
projekty
<< czerwiec 2017 >>
01020304
05060708091011
12
Szczegóły:
8. Festiwal Filmoteki Szkolnej
13
Szczegóły:
8. Festiwal Filmoteki Szkolnej
1415161718
19202122232425
2627282930

Dolina Issy, reż. Tadeusz Konwicki

Dolina Issy, reż. Tadeusz Konwicki (1982)

Kierunki interpretacji i zagadnienia interpretacyjne

 

1. Sposób ukazania motywu powrotu do kraju lat dziecinnych w literaturze i dziełach z innych dziedzin sztuki.

● Kresy wschodnie – prywatną ojczyzną zarówno Miłosza, jak i Konwickiego; podobne doświadczenia egzystencjalne obu twórców (poczucie wykorzenienia, obcości, bezdomności, wygnania z raju); osobisty charakter filmu Konwickiego.

● Mityczny charakter małych ojczyzn Konwickiego i Miłosza (miejsca poza historią i czasem, krainy arkadyjskie, w których harmonijnie współistnieją różne kultury i wyznania); idealizacja utraconej przeszłości (kontekst: powojenny mit Kresów).

● Zamysł kompozycyjny filmu (dwa plany czasowe):
– przeszłość – dorastanie Tomasza Surkonta w majątku dziadków na Wileńszczyźnie;
– teraźniejszość – emigracyjne doświadczenia autora powieści Dolina Issy (recytowane wiersze Miłosza, realizacja filmu z okresu II wojny światowej itp.) – ekspozycją etosu emigranta i płaszczyzny autobiograficznej (podwójnej: Miłosza i Konwickiego).

● Składniki przedstawionej w filmie małej ojczyzny: przyroda, krajobraz kulturowy (dwory, wiejskie chaty i inne obiekty wypełniające przestrzeń); ludzie, język (sposób mówienia) – sposób ich przedstawienia w filmie; filmowe środki i zabiegi artystyczne eksponujące wielokulturowość regionu.

● Litwa – krainą szczęścia (dziecięcego) i arkadią, do której powrót jest możliwy dzięki pamięci i wspomnieniom.

● Mała ojczyzna jako przestrzeń wartości; mityczny świat, w którym panowały naturalny porządek i harmonia wszelkich bytów, nienaruszone przez chaos I wojny światowej.

● Poetycki i oniryczny charakter filmu oraz jego funkcje (wspomnienie, nostalgia, poczucie wydziedziczenia i straty, potrzeba zakorzenienia w tradycji itp.); podkreślenie subiektywnego charakteru rekonstruowanej w filmie (za powieścią) przestrzeni.

Dolina Issy jako film o zagładzie dawnego świata; idealizacja i mityzacja przeszłości podkreślająca dramat wykorzenienia, wygnania twórców z raju dzieciństwa.

● Konwicki jako autor jednego tematu (do którego powraca w swoich powieściach i filmach): powroty do swej kresowej małej ojczyzny – świata, którego już nie ma.

 

Przykładowe utwory literackie korespondujące z zagadnieniem:

● Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz
– obraz Litwy i krainy nadniemeńskiej (wraz z należącym do niej światem dawnej szlachty) jako utraconego kraju lat dziecinnych, który jest „święty i czysty”, stanowi przestrzeń szczęśliwych wydarzeń, szczerych uczuć i prawdziwych wartości; istnieje tylko w pamięci stęsknionych emigrantów, a widzieć można go jedynie oczyma duszy.

● Czesław Miłosz, Dolina Issy
– nierozerwalny związek przyrody z życiem mieszkańców doliny i znaczenie tego miejsca dla inicjacji w dorosłość młodzieńczego bohatera utworu; natura jako wielka, niezrozumiała siła – piękna i okrutna zarazem; mistrzostwo opisów przyrody.

● Tadeusz Konwicki, Kronika wypadków miłosnych
– opowieść o pierwszym wielkim uczuciu dwojga maturzystów oraz ich wchodzeniu

w dojrzałość jako pretekst powrotu do „kraju lat dziecinnych” i wspomnień o utraconej arkadii.

● Paweł Huelle, Weiser Dawidek (lub inna powieść z nurtu tzw. literatury „małych ojczyzn”)
– opisanie wydarzeń z okresu dzieciństwa usytuowanych w pejzażu przedwojennego Gdańska, będącego utraconą małą ojczyzną autora; wyidealizowana rekonstrukcja nieistniejącego już świata z perspektywy dwudziestu kilku lat.

 

2. Różne sposoby przedstawienia ponadczasowych zagadnień egzystencjalnych oraz związanych z nimi refleksji w utworach literackich i innych tekstach kultury.

● Nostalgiczny obraz małej ojczyzny Miłosza (i jednocześnie małej ojczyzny reżysera), postrzeganej jako utracony raj dzieciństwa, arkadyjska kraina szczęścia i jego funkcje:
– rekonstrukcja wyidealizowanej przeszłości,
– zobrazowanie poczucia straty i wykorzenienia,
– poszukiwanie zakorzenienia w tradycji,
– potrzeba pocieszenia i odzyskania poczucia tożsamości.

● Marzenia o arkadii, miejscu nietkniętym chaosem wojny (historii), gdzie panuje naturalny porządek świata.

● Losy Tomasza Surkonta – opowieść o dojrzewaniu, inicjacji w dorosłość, wtajemniczaniu w naturę, miłość, śmierć.

● Świat jako arena ścierania się sił dobra i zła (historia Baltazara).

● Pytanie o miejsce Boga w życiu ludzi i Jego istotę.

● Opozycja między światem mężczyzn i światem kobiet, różne sfery, do których należą.

● Nierozstrzygnięte pytanie o tożsamość człowieka (korzenie, narodowość, wyznanie, rodzina, język, miejsce zamieszkania, przynależność etniczna itp.).

 

Przykładowe utwory literackie korespondujące z zagadnieniem:

● William Shakespeare, Makbet
– dramatyczna, pesymistyczna wizja człowieka, który nie jest w stanie zapanować nad swymi namiętnościami; przeświadczenie, że każdy ma w sobie ziarno zła, które może wykiełkować i zniszczyć człowieka (losy Makbeta ewokują pytanie, co sprawia, że uczciwy człowiek staje się zbrodniarzem); topos świata-teatru, w którym człowiek jest tylko aktorem.

● Juliusz Słowacki, wybrane wiersze (np. Hymn)
– wyraz samotności artysty, refleksje o istnieniu, przemijaniu, nicości, relacjach człowieka z Bogiem itp.

● Bolesław Prus, Lalka
– Wokulski, Rzecki (a także inni bohaterowie, np. doktor Szuman) snują różnorodne refleksje filozoficzne, np.:

▪ Jaki jest sens egzystencji człowieka? Skąd przybył i dokąd dąży?

▪ Czy posiadanie uczuć i zdolność do miłości są szczęściem czy przekleństwem człowieka?

▪ Czy człowiek jest tylko marionetką w rękach losu?

▪ Jaki sens mają wszelkie starania i pragnienia ludzkie?

▪ Na czym polega szczęście człowieka? Jak je osiągnąć?

▪ Czy człowiek jest wolny w swoich dążeniach, czy też jest determinowany przez jakąś siłę zewnętrzną lub wewnętrzną?

● Joseph Conrad, Jądro ciemności
– dramatyczny obraz kondycji ludzkiej (tytułowa ciemność) i wyraz nieufności wobec idei cywilizacji i postępu.

● Tadeusz Borowski, wybrane opowiadania
– przedstawienie klęski człowieka, który w sytuacji ekstremalnej traci swoje człowieczeństwo i zdolny jest do największej podłości, aby ocalić swe istnienie.

 

3. Sposób ukazania dziecka w różnych tekstach kultury.

● Zamysł kompozycyjny filmu – dwa plany czasowe; rola postaci Tomasza Surkonta.

● Pobyt Tomasza w majątku dziadków i związane z nim przeżycia; Dolina Issy jako opowieść o dojrzewaniu; wchodzenie w świat przyrody, miłości erotycznej, poznawanie istoty śmierci itp.

● Podwójna narracja powieści Miłosza (dwie formy świadomości: dorosły „kronikarz” i dziecko – Tomasz Surkont) a narracja filmowa (perspektywa widzenia Tomasza jako wykładnia subiektywności postrzegania świata).

● Konstrukcja filmu (luźne epizody utrzymane w poetyckim, nieco onirycznym rytmie) wykładnią postrzegania przez Tomasza ludzi, wydarzeń i sytuacji (np. historia Baltazara, śmierć wiewiórki).

● Wchodzenie zagrażającej domowemu szczęściu Historii w mityczny świat arkadii widziany oczyma dorastającego chłopca.

● Odbicie wielokulturowości Litwy w sposobie postrzegania świata przez bohatera.

● Podkreślenie (poprzez wprowadzenie bohatera dziecięcego) poczucia straty, wydziedziczenia ze szczęśliwej krainy dzieciństwa (które dotyczy zarówno Miłosza, jak i Konwickiego).

● Autobiograficzność postaci Tomasza (wspomnienia z dzieciństwa spędzonego nad Issą-Niewiażą).

 

Przykładowe utwory literackie korespondujące z zagadnieniem:

● Jan Kochanowski, Treny
– przedstawienie zmarłej Urszulki, której (wyolbrzymione) cnoty i talenty są wyrazem wielkości straty i rozpaczy nieszczęśliwego ojca, przeżywającego kryzys światopoglądowy.

● Bolesław Prus, Antek (lub inna nowela pozytywistyczna, której bohaterem jest dziecko)
– tendencyjnie pokazana postać dziecka wiejskiego, którego losy są ilustracją potrzeby programu pozytywistycznego i kierują uwagę czytelnika ku kwestiom pracy u podstaw.

● Władysław Stanisław Reymont, Chłopi
– postacie dzieci (np. Józia, Witek, Piotruś, syn Antka i Hanki) dopełniają zbiorowy portret chłopów, obrazują warunki, w jakich wychowywały się i dorastały dzieci z różnych „warstw” społeczności wiejskiej, a także wprowadzają perspektywę indywidualną (osobowości, problemy i potrzeby każdego z dziecięcych bohaterów).

● wybrane opowiadanie Idy Fink lub Irit Amiel przedstawiające dziecko (lub dzieci)
– dramatyczny los dzieci żydowskich wyrazem tragedii Holocaustu.



Inne zagadnienia przydatne do interpretacji filmu

● Sposoby ukazania ojczyzny utraconej w różnych tekstach kultury.

● Funkcjonowanie tradycji romantycznej w dziełach późniejszych epok.

Motyw arkadii i jego funkcje w utworach literackich i dziełach innych sztuk.

Dwór szlachecki w dziełach różnych sztuk; sposób jego przedstawienia i funkcje.

Natura ukazana w różnych tekstach kultury: temat, bohater i tło wydarzeń.



Słowa kluczowe:

mała ojczyzna, przeszłość, powrót, wspomnienie, nostalgia, przyroda, arkadia, Litwa, dziecko, dojrzewanie, tradycja romantyczna

 

język polski | matura ustna, uczniowie | szkoła ponadgimnazjalna