X logowanie Zapomniałem hasła
 
 

 
Program edukacyjny Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej kontakt Filmoteka Szkolna należy do
projekty
<< październik 2017 >>
01
02030405060708
09101112131415
16171819202122
23242526272829

Arka, reż. G. Jonkajtys

Arka, reż. Grzegorz Jonkajtys (2003)

Kierunki interpretacji i zagadnienia interpretacyjne


1. Stary człowiek i starość jako temat tekstów kultury.

● Bohater Arki w pierwszych minutach filmu:
– stary człowiek bez imienia, z charakterystyczną twarzą;
– bohater, przywódca ludzi uciekających przed zarazą;
– dźwigający ciężar odpowiedzialności;
– heroiczny i tragiczny zarazem (odkrycie u siebie wirusa i decyzja o samobójstwie).

● Odkrycie prawdziwej tożsamości bohatera w ostatnim ujęciu filmu (pacjent domu spokojnej starości).

● Stopniowe odsłanianie prawdziwego wymiaru klęski bohatera: wyspa okazuje się zbyt mała dla uciekinierów, a w dodatku istnieje ona tylko w wyobraźni.

● Relacje bohatera z opiekunami zobrazowaniem jego tragicznej sytuacji (samotność, lęki egzystencjalne, poczucie zdeptanej godności); funkcja „zwierzęcych” twarzy postaci.

● Wyimaginowany świat bohatera wyrazem tęsknoty za inną rzeczywistością (dążenie do arkadyjskiej wyspy, wolnej od zarazy).

● Niekonkretność miejsca i czasu wydarzeń oraz brak danych o bohaterze (everyman) – wykładnią uniwersalnej wymowy dzieła: tragizm starości; koszmar ostatnich dni spędzanych w domu starców.

 

Przykładowe utwory literackie korespondujące z zagadnieniem:

● Homer, Iliada
postacie otaczanych szacunkiem dostojnych starców, uosabiających mądrość, godność i siłę ducha (np. Nestor, Priam).

● Johann Wolfgang Goethe, Faust
– starość Fausta jako samoświadomość klęski, kiedy to uzmysławia on sobie, że zmarnował życie i nie zdobył prawdziwej wiedzy; oddanie duszy diabłu za przywrócenie młodości, by lepiej poznać świat i szukać sensu życia.

● Adam Mickiewicz, Oda do młodości
– starość synonimem gnuśności, egoizmu i stagnacji; skontrastowana z młodością, będącą (zgodnie z duchem romantyzmu) syntezą wszelkich wartości.

● Adam Mickiewicz, II część Dziadów
– starcy jako strażnicy pamięci pokoleń, przekazujący tradycję i wartości konsolidujące wspólnotę (np. rola Guślarza w obrzędzie dziadów).

● Bolesław Prus, Lalka
– liczne kreacje starych ludzi reprezentujących różne warstwy społeczeństwa i różne aspekty charakterologiczne, np. stary Mincel (cnoty uczciwego kupiectwa o niemieckich korzeniach); stary Szlangbaum (środowisko bogatych Żydów przejmujących inicjatywę społeczną); profesor Geist; szlachetna prezesowa Zasławska, ostatnia prawdziwa arystokratka; groteskowa postać barona Dalskiego.
– sztuczne postarzanie się Ignacego Rzeckiego wyrazem anachroniczności jego wizji świata.

 

2. Funkcje nawiązań do starożytnych mitów w utworach literackich i dziełach należących do innych dziedzin sztuki.

● Arka jako motyw tytułowy (statki, na których ostatni reprezentanci ludzkości szukają ocalenia przed zagładą).

● Biblijny motyw arki (potop) i jego znaczenia.

● Paraboliczność fabuły filmu ujawniona dopiero w ostatnim ujęciu.

● Nowe konteksty biblijnego motywu arki: ludzkość szukająca ratunku przed kataklizmem zmierza ku arkadyjskiej wyspie, wolnej od zarazy (tęsknota za pierwotną harmonią, wizja nowego świata).

● Podwójny kontekst interpretacyjny arki:
– ratowanie ludzkości i walka o jej przetrwanie (sytuacja przypominająca biblijny potop);
– psychiczna samoobrona bohatera uciekającego w wyimaginowany świat (godności, wielkich spraw i czynów) przed koszmarem życia w domu starców.

Przykładowe utwory literackie korespondujące z zagadnieniem:

[Uczeń dysponuje bogatym materiałem nawiązań biblijnych w literaturze; tu wskazano jedynie kilka związanych z motywem potopu i arki Noego.]

● Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz
– porównanie karczmy w Soplicowie do biblijnej arki Noego.

● Henryk Sienkiewicz, Potop
– porównanie najazdu Szwedów i szybkości ich podboju ziem polskich do potopu, zaś Jasnej Góry z cudownym obrazem Matki Bożej – do arki Noego unoszącej się na wodach i – tak jak biblijna arka – zapowiadającej odrodzenie ludzkich serc.

● Stanisław Wyspiański, Wesele
– bronowicka chata rozświetlona i „rozśpiewana” wydaje się Racheli podobna do arki; przyciąga ją swoją tajemniczością i pięknem.

 

3. Sposoby ujęcia motywu podróży w dziełach z różnych dziedzin sztuki.

● Fabuła filmu: podróż na statkach ostatnich przedstawicieli ludzkości w poszukiwaniu krainy wolnej od zarazy (ucieczka przed zagładą).

● Sens uniwersalny: podróż w poszukiwaniu utraconego raju, życia w harmonii z naturą, bez strachu przed śmiercią.

● Kontekst biblijny: arka Noego ratująca człowieka i inne gatunki istot przed potopem (podróż ku odrodzeniu ludzkości).

● Sens ujawniony: podróż człowieka ku kresowi swego życia (ostatni etap tej podróży).

● Topos homo viator – kluczem do interpretacji postaci bohatera.

● Sens symboliczny: podróż obrazem tęsknoty za inną, lepszą rzeczywistością; podążaniem za marzeniami, poszukiwaniem sensu życia i wartości człowieczeństwa.

 

Przykładowe utwory literackie korespondujące z zagadnieniem:

● Homer, Odyseja
– podróż Odyseusza wracającego przez wiele lat do domu – metaforą życia jako wędrówki, podczas której człowiek napotyka przyjaciół i wrogów, musi walczyć z przeciwnościami losu, ale również doznaje wsparcia.

● Miguel de Cervantes, Przemyślny szlachcic Don Kichote z Manczy
– trzy wyprawy biednego hiszpańskiego szlachcica, który wyobraził sobie, że jest szlachetnym rycerzem i wyrusza, by realizować rycerskie ideały; w swojej fantazji nadaje zwykłemu, banalnemu światu (postaciom, miejscom, wydarzeniom…) cudowny, heroiczny wymiar.

● Adam Mickiewicz, Sonety krymskie
– bohater cyklu, romantyczny artysta-wygnaniec, podróżuje po Krymie, podziwiając piękno jego przyrody oraz egzotykę kultury; kontempluje oglądane miejsca i snuje refleksje nad samotnością człowieka oraz przemijaniem.

● Ryszard Kapuściński, Podróże z Herodotem
– podróż jako pasja życia; wyraz nigdy niezaspokojonej potrzeby poznawania świata i ludzi (ta sama pasja łączy współczesnego reportażystę Ryszarda Kapuścińskiego i jego mistrza sprzed wieków Herodota).


4. Marzenia i fantazje bohaterów różnych tekstów kultury jako sposób ucieczki od realnego świata.

● Dwa wcielenia bohatera filmu: rzeczywiste (pensjonariusz domu spokojnej starości) i wyimaginowane (heroiczny przywódca szukającej ratunku ludzkości).

● Fantastyczno-naukowy rodowód fantazji bohatera.

● Uwznioślająca funkcja biblijnego kontekstu wyimaginowanej podróży (Arka Noego).

● Różne aspekty fantazji o podróży na tankowcach:
– marzenie o arkadyjskiej, idealnej krainie, gdzie ludzie będą szczęśliwi;
– marzenie o odzyskaniu poczucia wartości i godności ludzkiej;
– marzenie o godnej starości i śmierci;
– marzenie o heroicznych postawach i czynach.

● Pozycja i rola bohatera w wyimaginowanym świecie skontrastowana z jego rzeczywistą sytuacją.

● Zaskakujące zakończenie filmu (ostatnie ujęcia) jako dramatyczna puenta jego marzeń.

Przykładowe utwory literackie korespondujące z zagadnieniem:

● Mitologia grecka
– Ikar archetypem marzyciela i idealisty – skontrastowany z pragmatycznym Dedalem.

● Miguel Cervantes, Przemyślny szlachcic Don Kichote z Manczy
– biedny hiszpański hidalgo, rozczytany w rycerskich księgach, wyrusza w świat, by jako błędny rycerz walczyć ze złem i przeżywać wspaniałe przygody; w swojej fantazji nadaje zwykłemu, banalnemu światu (postaciom, miejscom, wydarzeniom…) cudowny wymiar.

● Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz
– postać hrabiego jako nieco satyryczny obraz romantycznego marzyciela, który postrzega świat według literackich schematów i w taki też sposób żyje.

● Bolesław Prus, Lalka
– Stanisław Wokulski – człowiek czynu i pragmatyk, a zarazem wielki marzyciel, który przeżywa miłość ukształtowaną pod wpływem romantycznych wzorców literackich (co staje się przyczyną jego klęski);
– fantazje polityczne Rzeckiego (interpretacja „dziwnych” zachowań Wokulskiego, kult Napoleona).

● Joseph Conrad, Jądro ciemności
– marzenia Kurtza o postępie i cywilizacyjnej misji białego człowieka a jego rzeczywista działalność w kolonii afrykańskiej.



Inne zagadnienia przydatne do interpretacji filmu

● Sposoby ukazania samotności człowieka i jego lęków egzystencjalnych – w literaturze i dziełach innych sztuk.

Paraboliczność świata przedstawionego i jej funkcje w dziełach różnych sztuk.

Różne punkty widzenia i różne sposoby odbierania rzeczywistości jako temat tekstów kultury.

Pytania filozoficzne, do których inspirują teksty kultury.

 

Słowa kluczowe:

arka/statek, potop, starość, homo viator, życie, wędrówka, choroba, samotność

 

język polski | matura ustna, uczniowie | szkoła ponadgimnazjalna