X logowanie Zapomniałem hasła
 
 

 
Program edukacyjny Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej kontakt Filmoteka Szkolna należy do
projekty
<< kwiecień 2017 >>
1
Szczegóły:
Finał Olimpiady Wiedzy o Filmie i Komunikacji Społecznej
02
030405067
Szczegóły:
"Wagary w kinie.Polski film historyczny (XX wiek)"
8
Szczegóły:
„Filmowe tropy i symbole” – Warsztaty Młodzieżowego Klubu Filmowego „Młodzi gniewni”
09
10111213141516
171819
Szczegóły:
Jakiż to gości mieliśmy? Filmowe portrety artystów z Polski
20212223
24252627282930

"Świat nie był wtedy taki, jaki był naprawdę, ale taki, jakim się chciało, aby był" - przywileje młodości w filmach Filipa Bajona i Janusza Kondratiuka.

Temat: "Świat nie był wtedy taki, jaki był naprawdę, ale taki, jakim się chciało, aby był" - przywileje młodości w filmach Filipa Bajona i Janusza Kondratiuka.  

Opracowała: Ewa Micyk

Etap edukacyjny: gimnazjum, liceum
Przedmiot: język polski
Czas: 2 godziny (w gimnazjum 1 godzina) plus projekcja filmu

 

Cele:

Po lekcji uczeń powinien:

  • dostrzegać i nazywać różnice w sposobie kreowania świata przedstawionego w Arii dla atlety Filipa Bajona i Dziewczynach do wzięcia Janusza Kondratiuka;
  • analizować i interpretować wybrane sceny z filmu;
  • znać główne założenia nietzscheanizmu i wskazywać elementy filozofii w filmie Filipa Bajona;
  • wskazywać zależności między wybraną przez reżysera konwencją opowieści i kompozycją filmu;
  • posługiwać się językiem filmu;
  • znać pojęcia poezji i prozy kina;

 

Metody i formy pracy:

  • • dyskusja

  • • heureza

  • • burza mózgów

  • • hipoteza interpretacyjna

  • • praca ze słownikiem

  • • praca z tekstem kultury

  • • wykład

 

Środki dydaktyczne:

  • • film Filipa Bajona Aria dla atlety, Polska 1979;

  • • film Janusza Kondratiuka Dziewczyny do wzięcia, Polska 1972;

  • • Słownik wiedzy o filmie, Wydawnictwo Park Edukacja.

  • • Słownik myśli filozoficznej, Wydawnictwo Park Edukacja.

  • • Słownik terminów literackich.

  • • www.culture.pl

  • • www.filmpolski.pl

  • • www.webfilm.pl

 

Pojęcia kluczowe:

  • • groteska

  • • nietzscheanizm

  • • oniryzm

  • • realizm/weryzm

  • • retrospekcja

  • • wola mocy

  • • żywioł apolliński/dionizyjski


Jednostka metodyczna:

2 godziny lekcyjne w szkole ponadgimnazjalnej (z możliwością wykorzystania wybranych partii scenariusza w szkołach gimnazjalnych)


 

Przebieg lekcji:


1. Lekcję możemy rozpocząć od wypowiedzi uczniów na temat ich marzeń i aspiracji (do czego dążą, o czym marzą – dalekosiężnie i „na teraz”, w jaki sposób chcą osiągnąć cele/zrealizować marzenia). Prosimy następnie o przywołanie scen z filmów Bajona i Kondratiuka i analizę postaw młodych bohaterów właśnie pod kątem marzeń i próby ich realizacji.

 

Aria dla atlety – niespełna dziesięcioletni chłopak jest świadkiem występu cyrku Siedelmayera i zafascynowany prosi dyrektora o zabranie go z sobą jako najbrzydszego w mieście. To jednak za mało, by dołączyć do „najniezwyklejszych ludzi na świecie”. W następnej odsłonie widzimy już młodego mężczyznę, który wyrusza, by odszukać wspomniany cyrk i zatrudnić się w nim jako atleta. By spełnić oczekiwania pracodawcy i publiczności, gotów jest włożyć głowę między framugę i drzwi, przegrywać na dźwięk dzwonka i recytować poezję przed walką. Marzy jednak o sukcesie i sławie (także o zemście za doznan upokorzenie ze strony braci Abbsów) – wbrew wytycznym wygrywa walkę i rusza dalej, odnosząc kolejne sukcesy.

 

Dziewczyny do wzięcia – trzy młode dziewczyny z prowincji jadą do stolicy, by poznać smak lepszego świata. Umówione są na spędzenie popołudnia z trzema mężczyznami, o których niewiele wiedzą, ci jednak nie stawiają się. Dziewczęta niezrażone postanawiają poznać innych, lepszych chłopców. Nie mają dużych wymagań – jedna chce poznać doktora, druga inżyniera, trzeciej jest obojętne, kim będzie amant „byle był na stanowisku”. Jesteśmy świadkami wydarzeń jednego dnia z ich życia, po którym dziewczęta wracają do swojego świata, chyba równie naiwne jak na początku.

 

Wnioski: W obu filmach obserwujemy podróż bohaterów w celu urzeczywistnienia marzeń, poznania innego, lepszego świata. Możemy nawet zaryzykować stwierdzenie, że mamy do czynienia z filmami drogi, a idąc dalej – bohaterów przyrównać do antycznego homo viatora, podróżującego do upragnionego celu, niepoddającego się napotkanym przeciwnościom losu i zdobywającego nową wiedzę o świecie i sobie samym (choć w filmie Kondratiuka jest to wyprawa jedynie z prowincji do stolicy i podróż w obrębie jednego miasta a bohaterki wracają do domu tak samo naiwne, jak były na początku drogi).

 

2. Prosimy uczniów o sformułowanie kilku hipotez interpretacyjnych do obu tekstów kultury:

 

Aria dla atlety

Dziewczyny do wzięcia

  • • film o drodze do skucesu

  • • opowieść o konfrontacji marzeń z rzeczywistością

  • • film o zmianach zachodzących w świecie artystycznym przełomu wieków

  • • opowieść o realiach i ludziach początku wieku XX

  • • opowieść o przyczynach i sposobach przezwyciężania nastrojów dekadenckich typowych dla modernizmu

  • • film o pragnieniu lepszego życia, wprowadzenia zmian w swoim

  • • film o tęsknocie za poezją rzeczywistości

  • • groteskowa opowieść o bylejakości, szarości życia w realiach PRL-u

  • • tragikomiczny obraz młodzieży lat 70. XX w. zmagającej się z codziennością

  • • film o potrzebie poczucia własnej wartości i akceptacji otoczenia

 

Wnioski: Oba filmy łączy tematyka obyczajowa – pragnienia młodych ludzi i działania podjęte w celu realizacji marzeń. O ile jednak bohater Bajona ma pomysł na swoje życia, próbuje tworzyć własną historię i wraz z kolejnymi wydarzeniami i podnoszeniem sobie poprzeczki staje się coraz silniejszy to marzenia bohaterek Kondratiuka są niestety tak przeciętne, jak same dziewczęta i otaczające je realia.
 

3. Zwracamy uwagę uczniów na estetykę obu filmów. Prosimy ich o analizę zastosowanych konwencji i uzupełniamy wypowiedzi informacjami na temat założeń towarzyszących twórcom.

 

Aria dla atlety

Film Filipa Bajona wyróżnia bogactwo zastosowanych środków formalnych. Po pierwsze – mamy do czynienia ze wspomnieniem (retrospekcja staje się w tym momencie dominantą kompozycyjną analizowanego tekstu kultury), a zatem subiektywnym i wybiórczym ukazaniem świata przez głównego bohatera, co znajduje odzwierciedlenie choćby na płaszczyźnie montażu filmowego - luźno następujące po sobie sceny, z pominięciem zależności przyczynowo-skutkowych, ukazujące wydarzenia uznane przez bohatera za ważne w jego drodze zwodowej (konwencja oniryczna). Subiektywizm spojrzenia podkreślony zostaje również dzięki pracy kamery – często ukazującej rzeczywistość zza pleców Władysława Góralewicza, podążającej za jego spojrzeniem, najeżdżającej w zróżnicowanym tempie na filmowane postaci, obiekty, hiperbolizującej niektóre z nich. Taki sposób rejestrowania świata przedstawionego uwydatnia jego bogactwo, fascynację głównego bohatera poznającego coraz to nowych ludzi i z ciekawością oraz otwartością na nowe doświadczenia przemierzającego kolejne miasta świata.

Sam reżyser o swoich założeniach mówił w ten sposób:

W kinie fascynuje mnie tworzenie świata od początku, wymyślanie go, innymi słowy: funkcja demiurgiczna. Wszystko to można oczywiście podciągnąć pod pojęcie kreacyjności.

Film musi być rozdmuchany, ma pokazywać świat, jakiego nie było i by to osiągnąć trzeba pokazywać sytuacje ekstremalne.

Koncepcja ta wpisuje się w modernistyczny kult aktu twórczego, wiąże z hasłem sztuka dla sztuki, uzasadniając tym samym wybór tematu filmu i osadzenie historii na przełomie XIX i XX wieku oraz odejście od pomysłu nakręcenia filmu biograficznego (pamiętajmy, iż podstawą scenariusza były dzienniki polskiego zapaśnika Zbyszka Cyganiewicza).

[Możemy w tym momencie zestawić film Bajona z klasyką kina światowego - Obywatelem Kane’em Orsona Wellesa].

 

Dziewczyny do wzięcia

Film Janusza Kondratiuka utrzymany jest w konwencji realistycznej (czy wręcz werystycznej). Spięty klamrą kompozycyjną w postaci scen w pociągu, ukazuje wynikające z siebie zgodnie z zasadą przyczynowo-skutkową kolejne wydarzenia z pobytu dziewcząt w stolicy. Utrzymanie filmu w tonacji czarno-białej, wykorzystanie wielu planów filmowych (z dominującymi – planem amerykańskim, zbliżeniami i detalem) oraz nieporadność językowa bohaterów sprawiają, iż mamy wrażenie oglądania dokumentu filmowego. Estetyka filmu obnaża banalność zarówno samego życia, jak i bohaterów, będących typowymi przedstawicielami swojego pokolenia (scena w pociągu: „- Na tej stacji wsiadło najwięcej dziewczyn, - To normalne.”, scena na dworcu – tłum opuszczających podziemia dziewcząt i towarzyszące mu rzędy równie przeciętnych chłopców, scena w kawiarni – stoliki pozajmowane przez grupki dziewcząt oraz przyglądających im się chłopców).

Ich nieporadność w sferze kontaktów interpersonalnych, ograniczenie intelektualne i bezbarwność charakterologiczna zostają uwydatnione w warstwie słownej – dziewczęta powtarzają nawzajem swoje wypowiedzi (zwykle utarte komunały) zmieniając jedynie intonację, większość tworzonych przez nie krótkich, urywanych zdań jest zwyczajnie pozbawiona treści. Bardzo starają się nie wypaść z roli gotowych na przeżycie przygody (scena przed oddziałem PKO), atrakcyjnych (scena w toalecie, w której każda po kolei wymienia atuty swojej urody) i znających podstawy dobrego wychowania (przykazanie niezawierania znajomości na ulicy, obowiązek zjedzenia wszystkich porcji kremu) młodych kobiet. Niestety ich starania przynoszą odwrotny od zamierzonego skutek i wręcz podkreślają ich nijakość i przeciętność, przybierając formę groteski. Taki wizerunek współgra z otaczającą ich rzeczywistością – szarą, nudną, i jałową (według słów jednego z bohaterów - stwarzającą „bardzo wiele możliwości” Możemy tam iść, możemy tam iść. (...) Możliwości jest bardzo wiele. – Bardzo. – Jakich? - Różnych. – Bardzo wiele. – Bardzo.)

Reżyser z zimną krwią, ironizując, obnaża bylejakość i brzydotę otaczającego świata. Nieatrakcyjni bohaterowie, niepotrafiący w jasny sposób sformułować własnych myśli a wręcz sprawiający wrażenie ludzi pozbawionych umiejętności myślenia próbują za wszelką cenę, nieudolnie, maskować swoją bezradność. Ich działania (a w większości – ich brak) przybierają charakter tragikomicznych.

 

Wnioski: Aria dla atlety Filipa Bajona i Dziewczyny do wzięcia Janusza Kondratiuka różnią się już od pierwszych scen. Odmienna estetyka obu tekstów jest rezultatem różnych założeń reżyserów, choć obaj poruszają tematykę obyczajową, – w przypadku Bajona: kreacji świata przedstawionego zainspirowanego jedynie wydarzeniami rzeczywistymi ukazującego bogactwo możliwości dostępnych twórcy, w przypadku Kondratiuka: nakreślenie obrazu werystycznego obnażającego prymitywizm i bylejakość rzeczywistości.

 

4. Analiza filmu Filipa Bajona może stać się punktem wyjścia do wprowadzenia (w gimnazjum)/powtórzenia (w szkołach ponadgimnazjalnych) elementów filozofii Friedricha Nietzschego. (patrz załączona Karta pracy – praca ze słownikiem i tekstem kultury - indywidualna, w parach lub w grupach).
 

a) Podstawą egzystencji człowieka jest życie cielesne (życie duchowe i intelektualne to jego pochodna)

 

Zasada ta znajduje poparcie w życiu większości bohaterów filmu Bajona – przede wszystkim liczą się tężyzna i sprawność fizyczna, zyski materialne i przychylność publiczności. Opera, którą interesuje się Góralewicz jest z innego świata, jemu pozwala poczuć się kimś lepszym, wypełnia duchową pustkę, natomiast jeden z braci Abbsów praktycznie nie zdaje sobie sprawy z jej istnienia i nie może uwierzyć, że w operze „nic się nie mówi, tylko się śpiewa”.
 

b) Rzeczywistość jest zmienna, nieskończenie bogata i chaotyczna.

 

Taką wizję świata podkreśla poetyka filmu: różnorodni, czasem dziwni, zdeformowani ludzie, z których każdy ma swoją historię, wielość miejsc, do których dociera Góralewicz, zróżnicowana praca kamery ukazująca mnogość punktów spojrzenia na dany wycinek rzeczywistości, barwność świata przedstawionego przeplatana czarno-białymi scenami niczym ze snu lub kina niemego.
 

c) Nie masy, a wielkie jednostki – artyści, filozofowie, święci tworzą historię.

 

W filmie Bajona brak jest filozofów i świętych, artystów zaś reprezentują cyrkowcy i tenor Messallini, występujący na tle kiczowatych neonów czy też podczas walk zapaśniczych.  Z jednej strony rzeczywiście obserwujemy wyjątkowość poznawanych i oklaskiwanych przez masy bohaterów (można przypomnieć choćby zasadę wyznawaną przez Siedelmayera – osoba zatrudniona w jego cyrku musi mieć swoją historię, być zdeterminowana do osiągnięcia sukcesu, choć jednocześnie, jak okazuje się w praktyce a czego nie pochwaliłby niemiecki filozof – winien cechować ją konformizm), z drugiej jednak widzimy wyraźnie, iż to tłumy wykupujące bilety i obstawiające zakłady decydują o wyniku i przebiegu walki, która ma slużyć przede wszystkim ich zadowoleniu i zyskaniu ich przychylności.

 

d) Nie ma jednej metody poznania, nie można dotrzeć do prawdy uniwersalnej, świat jest taki jakim się nam jawi.

 

Tutaj przywołać możemy powtarzane przez Góralewicza słowa: Świat nie był wtedy taki, jaki był naprawdę, ale taki, jakim się chciało, aby był, i znów wracamy do subiektywnego charakteru retrospekcji przedstawionej w filmie i sposobów filmowej rejestracji rzeczywistości.


e) Dążenie do mocy - zdobycia przewagi – jest najważniejszą inspiracją ludzkości, ujawnia się  w tworzeniu ideałów i ich realizacji.


To nie co innego jak marzenie o byciu kimś wyjątkowym, o sławie, o przezwyciężaniu własnych słabości i udowodnieniu własnej siły popycha Góralewicza do opuszczenia rodzinnego miasteczka i pomaga mu odnieść sukces.


f) Nietzsche wyróżnia dwie przeciwstawne sobie postawy apollińską (oznaczającą wartości klasyczne takie jak jasność, przejrzystość, równowaga, skończoność, harmonia) oraz dionizyjską (charakteryzującą się pełnią, twórczością życia, dynamiką przekraczająca ograniczenia, irracjonalnością, pierwotnością, też wpływającą destrukcyjnie)

 

Zderzenie dwóch światów i dwóch kultur w filmie Bajona – kultury wysokiej (opera, aria) z kulturą popularną (mającą przede wszystkim zabawić i zadowolić publiczność). Obserwujemy początki homogenizacji wskazanych typów kultury przy jednoczesnym podkreśleniu kontrastu występującego między nimi.

 

Wnioski: Bajon kreśląc bogaty obraz epoki przełomu wieków, odwołał się również do myśli filozoficznej. Czasem jego obraz z nią polemizuje, innym razem ją potwierdza. Wola mocy, teoria nadczłowieka, apollińskość i dionizyjskość rzeczywistości świata sztuki podkreślają sceptycyzm i krytycyzm wobec zaszłych z nowym wiekiem zmian (zgodnie zresztą z przekonaniem Nietzschego o zmiennych charakterze rzeczywistości) – popularyzacji sztuki, kultu pieniądza, wzrastającego wpływu tłumów na kształt świata, nie tylko artystycznego.

 

5. Praca domowa: Zainspirowany omówionymi tekstami kultury napisz opowiadanie (szkoły gimnazjalne) / esej (szkoły ponadgimnazjalne), w którym nakreślisz obraz współczesnej Ci rzeczywistości, uwzględniając przede wszystkim pragnienia i dążenia ludzi młodych (swoje/swoich kolegów) oraz realia, z którymi muszą się oni zmierzyć.

 

Karta pracy

 

Na podstawie analizy filmu Filipa Bajona Aria dla atlety i znajomości założeń filozofii Fryderyka Nietzschego uzupełnij poniższą tabelę.


 

Wybrane założenia nietzscheanizmu

Sceny, wydarzenia z filmu

Podstawą egzystencji człowieka jest życie cielesne (życie duchowe i intelektualne to jego pochodna)

 

 

Taką wizję świata podkreśla poetyka filmu: różnorodni, czasem dziwni, zdeformowani ludzie, z których każdy ma swoją historię, wielość miejsc, do których dociera Góralewicz, zróżnicowana praca kamery ukazująca mnogość punktów spojrzenia na dany wycinek rzeczywistości, barwność świata przedstawionego przeplatana czarno-białymi scenami niczym ze snu lub kina niemego.

Nie masy, a wielkie jednostki – artyści, filozofowie, święci tworzą historię.

 

 

Tutaj przywołać możemy powtarzane przez Góralewicza słowa: Świat nie był wtedy taki, jaki był naprawdę, ale taki, jakim się chciało, aby był, i znów wracamy do subiektywnego charakteru retrospekcji przedstawionej w filmie i sposobów filmowej rejestracji rzeczywistości (oniryzm, dynamika pracy kamery - liczne zbliżenia, najazdy, półobroty)

Dążenie do mocy - zdobycia przewagi – jest najważniejszą inspiracją ludzkości, stanowi o twórczości, ujawnia się w tworzeniu ideałów i ich realizacji

[Wola mocy - kluczowe pojęcie filozofii FN, swoista energia życiowa (ale nie popędy)]

 

 

Zderzenie dwóch światów i dwóch kultur w filmie Bajona – kultury wysokiej (opera, aria) z kulturą popularną (mającą przede wszystkim zabawić i zadowolić publiczność – zapasy, pokazy cyrkowe, ale też podpalenie cyrku konkurenta). Obserwujemy początki homogenizacji wskazanych typów kultury przy jednoczesnym uwypukleniu kontrastu występującego między nimi.

 

język polski |

Powiązane lekcje: