Kierunki interpretacji i zagadnienia interpretacyjne

Amator, reż. Krzysztof Kieślowski (1979)


Kierunki interpretacji i zagadnienia interpretacyjne

1. Problem odpowiedzialności twórcy przedstawiającego rzeczywistość ukazany w różnych tekstach kultury.

  • Sytuacja rodzinna Filipa Mosza (na początku filmu) i zakupienie kamery przeznaczonej do rejestrowania rozwoju dziecka „miesiąc po miesiącu”.
  • Odkrycie możliwości kamery, za pomocą której można rejestrować, ale i kreować otaczającą rzeczywistość, interpretować ją w określony sposób, budować nowe znaczenia.
  • Pasja filmowania „wszystkiego, co się rusza”, i stopniowe poznawanie mocy filmu (utrwalanie na taśmie filmowej tego, co przemija; odzyskiwanie przeszłości, np. historia Piotrka i jego matki).
  • Pierwsze sukcesy filmowca-amatora i stopniowy rozwój jego pasji.
  • Kolejne filmy Filipa Mosza i poszukiwania tematu; stopniowe przechodzenie od sfery prywatnej do publicznej (społecznej, politycznej, ideowej); konsekwencje filmów ingerujących w rzeczywistość i ukazujących sytuacje „niewygodne” dla władzy.
  • Zrozumienie, że filmy mogą być wykorzystane przeciwko ludziom (sztuka narzędziem w ręku władzy); zniszczenie reportażu filmowego o cegielni.
  • Rozwój samoświadomości filmowca i artysty: od relacjonowania świata do wyrażania własnego zdania o nim, a następnie do pokazywania wnętrza człowieka (interpretacja finałowego gestu skierowania kamery na siebie); bezkompromisowość w realizacji odkrytej pasji, podążanie za metafizycznym niepokojem nurtującym twórcę.
  • Stawiane pytania, np.:
    – Co i jak filmowiec ma prawo rejestrować swą kamerą?
    – Czy możliwy jest pełen obiektywizm w relacjonowaniu rzeczywistości?
    – Jaką cenę warto zapłacić za realizowanie pasji filmowca-artysty?
    – Czy autor ma moralne prawo dążyć do bezkompromisowej prawdy obiektywu, bez względu na jej konsekwencje?
    – Czy dokumentalista jest moralnie odpowiedzialny za losy ludzi, którzy wypowiadają się przed kamerą?
    – Jaką rolę społeczną odgrywają filmy dokumentujące rzeczywistość?

Przykładowe utwory literackie korespondujące z zagadnieniem:

  • Ignacy Krasicki, Malarze
     ludzie nie cenią sztuki pokazującej prawdę, lecz wolą pochlebstwa; artysta jest ceniony i cieszy się powodzeniem, gdy schlebia gustom klientów (krytyczny obraz świata, w którym sztuka jest na sprzedaż).
  • Juliusz Słowacki, Testament mój
    – autotematyczny rozrachunek z życiem poświęconym służbie narodowi i poezji, przeświadczenie, iż poezja, niedoceniana za życia, będzie oddziaływała na przyszłe pokolenia i przyczyni się do moralnego odrodzenia narodu.
  • Stanisław Wyspiański, Wesele
    – krytycznie przedstawiona postać Poety, który marzy o opisywaniu wielkich wydarzeń, chciałby być spiżowym głosem herosów, a tymczasem jest piewcą młodopolskich smutków, atrakcją salonów, w których bawi damy konwencjonalnym flirtem;
    – interpretacja postaci innych artystów przedstawionych w dramacie, np. Pana Młodego (przedstawiciel chłopomanii) czy Gospodarza.
  • Michaił Bułhakow, Mistrz i Małgorzata
    – tragiczne losy Mistrza i jego powieści, której poświęcił życie i która – jako niezgodna z obowiązującą linią narzuconą przez władzę – stała się źródłem szyderstw z autora, jego potępienia i społecznego odrzucenia, a w końcu załamania i zamknięcia w zakładzie dla obłąkanych;
    – wewnętrzna przemiana Iwana Bezdomnego, który porzuca pisaną pod dyktando władzy poezję „dworską”;
    – krytyczny obraz zakłamanego, oportunistycznego środowiska literatów z Domu Gribojedowa.
  • Czesław Miłosz, wybrane wiersze (np. Campo di Fiori, Który skrzywdziłeś)
    – przedstawienie zadań poety (artysty), którego misją jest zapamiętać, zapisać i przekazać prawdę o rzeczywistości, być głosem tych, którym odebrano mowę, zabitych i poniżonych, a także przenieść wartości, przekazać je przyszłym pokoleniom.

2. Przemiana bohatera i jego dojrzewanie w utworach literackich i dziełach należących do innych dziedzin sztuki.

  • Kreacja bohatera na początku filmu: Filip Mosz, zwykły, przeciętny człowiek żyjący w czasach PRL-u, zaopatrzeniowiec w fabryce, posiadający rodzinę; pragnienie zwykłego szczęścia rodzinnego i „małej stabilizacji”.
  • Przesłanie filmu: stopniowa przemiana zwykłego człowieka w artystę amatora (filmowca), który podąża za wewnętrznym pragnieniem tworzenia i chce swoimi dziełami oddziaływać na rzeczywistość:
    – stopniowe odkrywanie możliwości kamery i funkcji montażu;
    – zrozumienie, jaką wagę ma utrwalanie rzeczywistości na taśmie filmowej;
    – odkrycie, iż filmując, nie tylko się odtwarza, ale również kreuje się rzeczywistość i ją interpretuje.
  • Znaczenie kolejnych filmów; przechodzenie od sfery prywatnej do publicznej, od zabawy kamerą – do sztuki.
  • Przewartościowanie osobistych celów, stopniowe oddalanie się od rodziny, która początkowo jest dla bohatera priorytetem.
  • Dążenie do samodzielności wypowiedzi artystycznej, ukazywanie niezafałszowanego obrazu rzeczywistości i własnego zdania o niej.
  • Przemiana zwykłego, przeciętnego człowieka w artystę o coraz większej samoświadomości, społecznie zaangażowanego (film o kalekim robotniku – karle jako karykaturalne odwzorowanie rzeczywistości socjalistycznego państwa).
  • Funkcja scenografii filmowych odsłaniających zgrzebną przeciętność PRL-owskiej rzeczywistości, w której brak miejsca na realizację potrzeb duchowych; stopniowe odkrywanie tych potrzeb przez bohatera, pierwotnie identyfikującego szczęście z „małą stabilizacją”.

Przykładowe utwory literackie korespondujące z zagadnieniem:

  • Jan Kochanowski, Do gór i lasów
    – renesansowy obraz pełnego, bogatego życia człowieka, który realizuje się w różnych rolach (motyw Proteusza), wykładnią epikurejskiej filozofii życia.
  • Jan Kochanowski, Treny (całość lub IX, X, XI)– obraz przemiany światopoglądowej człowieka renesansu, który pod wpływem osobistego nieszczęścia odrzuca wyznawane wcześniej ideały stoicyzmu i epikureizmu, by ostatecznie powiązać je z chrześcijańską postawą głębokiego zawierzenia Bogu (zapowiedź przemiany ideowej epoki).
  • William Shakespeare, Makbet
    – postać Makbeta obrazem przemiany uczciwego, szlachetnego człowieka, który pozwala, by zakiełkowało w nim ziarno zła, a ukryta głęboko (początkowo) żądza władzy doprowadziła do zbrodni i wewnętrznego spustoszenia.
  • Adam Mickiewicz, III część Dziadów
    – metamorfozy bohatera zobrazowaniem wymowy ideowej dzieła (apoteozy ofiary i mesjanizmu polskiego): symboliczna przemiana Gustawa (kochanka romantycznego) w Konrada (bojownika za ojczyznę), a następnie przemiana zbuntowanego przeciw Bogu bluźniercy w pokornego pielgrzyma, zdolnego zaakceptować wyroki Boże.
  • Henryk Sienkiewicz, Potop
    – przemiana Kmicica (głównie pod wpływem Oleńki) z sarmackiego warchoła w szlachetnego, ofiarnego patriotę, który potrafi zrezygnować z osobistych celów dla dobra ojczyzny, ilustracją „nawrócenia” polskiego społeczeństwa, które za grzechy pychy, samowoli i szlacheckiego sobiepaństwa Bóg ukarał plagą potopu szwedzkiego.

3. Jak w tekstach kultury ukazany został konflikt między pragnieniem rodzinnego szczęścia a realizacją doniosłych celów?

  • Kreacja bohatera na początku filmu: Filip Mosz – przeciętny obywatel PRL-u, zaopatrzeniowiec w fabryce, posiadający rodzinę.
  • Pragnienie zwykłego szczęścia rodzinnego i „małej stabilizacji”; radość z narodzin dziecka i plany na przyszłość (interpretacja scen ukazujących odwiedziny kolegów z pracy).
  • Pogłębienie charakterystyki i motywacji bohatera (brak własnej rodziny w dzieciństwie wzmacnia radość z posiadanego ogniska domowego).
  • Rola kamery przeznaczonej pierwotnie do dokumentowania rozwoju dziecka; fascynacja możliwościami utrwalania otaczającej rzeczywistości.
  • Odkrycie znaczenia, jakie mają dla ludzi filmy o ich życiu (np. Piotrek i jego matka; interpretacja sceny oglądania sfilmowanego pożegnania).
  • Rozwijanie się pasji filmowca-amatora; tworzenie coraz bardziej doniosłych filmów, wychodzących poza sferę prywatną i tego konsekwencje, a jednoczesne oddalanie się od rodziny, gdyż szczęśliwa codzienność nie jest już w stanie wypełnić życia bohatera.
  • Polityczny i ideologiczny wymiar kolejnych filmów Mosza; odkrycie siły kina, zderzenie z cenzurą, wejście w środowisko filmowców.
  • Utrata rodziny ceną za rozwijanie pasji i coraz większą samoświadomość artysty.

Przykładowe utwory literackie korespondujące z zagadnieniem:

  • Zygmunt Krasiński, Nie-Boska komedia
    – Hrabia Henryk jako mąż i ojciec oraz jako wielki poeta; zniszczenie małżeństwa w wyniku podążania za źle pojmowanym pięknem poezji romantycznej; obciążenie winą za śmierć Marii i chorobę syna; poświęcenie się idei walki w obronie arystokracji; przyczyny klęski.
  • Stefan Żeromski, Ludzie bezdomni
    – wybór między szczęśliwym życiem z Joasią a poczuciem misji społecznej, którego dokonuje główny bohater, rezygnując z miłości, domu i szczęścia (wszystkiego, co symbolizuje Wenus z Milo), aby spłacić dług wobec najuboższych; bezdomni i „zadomowieni” a przesłanie powieści: rodzina i dom przeszkodą w poświęceniu się pracy społecznej.
  • Zofia Nałkowska, Granica
    – kreacja Zenona Ziembiewicza; wpływ jego rozwijającej się kariery na życie rodzinne; niejednoznaczność motywacji bohatera (np. szczera miłość do Elżbiety czy małżeństwo z pasierbicą ministra Niewieskiego?); relatywizm oceny postępowania człowieka.

Inne zagadnienia przydatne do interpretacji filmu

  • Autotematyzm i autobiografizm w sztuce (ukazanie w filmowanej postaci własnych dylematów reżysera itp.).
  • Sposoby ukazania polskiego społeczeństwa w dobie przemian – politycznych, społecznych, mentalnych – w różnych tekstach kultury.  
  • Rola sztuki (filmu) w życiu jednostki i społeczeństwa – jako temat utworów literackich i dzieł innych sztuk.
  • Sposoby utrwalania w sztuce przemijającej, kruchej i nietrwałej rzeczywistości.

Słowa kluczowe

artysta, sztuka, rodzina, szczęście rodzinne, autotematyzm, autobiografizm, społeczeństwo, odpowiedzialność