Lekcja 9

Mówić nie wprost

Rejs
reż.: Marek Piwowski

Urząd
reż.: Krzysztof Kieślowski

Opracowanie: Dr Mariola Jankun-Dopart

Urząd

reż.: Krzysztof Kieślowski

Opis

Akcja tego krótkometrażowego filmu dokumentalnego toczy się w tytułowym urzędzie. Jak się możemy domyślać, jest to Zakład Ubezpieczeń Społecznych, choć nazwa instytucji nie pada. Widzimy migawki z rozmów urzędniczki z kolejnymi petentami. Żadna ze spraw nie zostaje załatwiona pomyślnie, a kierowane do petentów propozycje rozwiązania problemu są coraz bardziej absurdalne. Słyszymy i widzimy, że urzędniczka upaja się władzą nad bezradnymi, na ogół prostymi ludźmi, a jej rady nie służą zamknięciu spraw, tylko wprowadzeniu kolejnego etapu biurokratycznej drogi przez mękę.

Rok produkcji 1966
Produkcja PWSTIF (Łódź)
Reżyseria Krzysztof Kieślowski
Scenariusz Krzysztof Kieślowski
Zdjęcia Lechosław Trzęsowski
Montaż Janina Grosicka
Dźwięk Marta Stankiewicz
Czas trwania 5 min

O reżyserze

Reżyser i scenarzysta filmowy; urodzony w 1941 roku w Warszawie, zmarł w 1996 roku. Ukończył Liceum Technik Teatralnych w Warszawie; pracował krótko w teatrze jako garderobiany. W 1969 roku ukończył wydział Reżyserii PWSFTviT w Łodzi. Jego debiutem dokumentalnym był telewizyjny film Zdjęcie (1968). W 1975 roku za swój pierwszy pełnometrażowy film Personel otrzymał Grand Prix na MFF w Mannheim. Rozgłos w Europie przyniósł mu Krótki film o zabijaniu (Nagroda Feliksa w roku 1988). Telewizyjny Dekalog stał się światowym przebojem. Kolejne filmy realizował dla producentów francuskich. Niebieski (z cyklu Trzy kolory) otrzymał Złotego Lwa na MFF w Wenecji w 1993 roku, Czerwony był nominowany do Oscara w trzech kategoriach. Wykładał reżyserię i scenopisarstwo na uczelniach w Katowicach (1979-1982), Berlinie Zachodnim (1984), Helsinkach (1988) oraz w Szwajcarii (1985, 1988, 1992) i Łodzi (1993-1996). W 1990 roku został honorowym członkiem Brytyjskiego Instytutu Filmowego, a w 1995 roku członkiem Akademii Filmowej w USA. Wybrane filmy fabularne: Personel (1975), Spokój (1976), Amator (1979), 
Przypadek (1981), Dekalog (1987-1988), Podwójne życie Weroniki (1991), Trzy kolory (1991-1994). Wybrane filmy dokumentalne: Byłem żołnierzem (1970), Robotnicy 1971: Nic o nas bez nas (1972), Życiorys (1975), Z punktu widzenia nocnego portiera (1977), Siedem kobiet w różnym wieku (1978), Dworzec (1980), Gadające głowy (1980).

Scena do analizy

Podobnie jak w Rejsie Marka Piwowskiego uwagę widza zwraca bezwolność odprawianych z kwitkiem petentów. Nie protestują, nie reagują na absurd. Zaistniałą sytuację najwyraźniej odbierają oni jako normalną, choć uciążliwą, niczym tak zwane samo życie. Kolejna analogia wiąże się z atmosferą podniosłej powagi. Najbardziej absurdalne kwestie, jakie padają z ust urzędniczki nikogo nie bawią, a nawet nie irytują. Absurd poraża, odbiera wolę walki czy jakiegokolwiek protestu. Absurdalność zniewalającego języka jako główny temat dokumentu Kieślowskiego zbliża ten film do utworów z lat siedemdziesiątych, które obnażały urzędniczą i partyjną nowomowę oraz jej wkradanie się do codziennego języka, przez co nie tylko poszerzał się obszar wszechwładzy systemu, ale i tworzyło się zamknięte koło. Język jako fałszywy instrument poznania prowadził do powstania fałszywej tożsamości i zakłamanego obrazu świata. Przejęcie martwej, biurokratycznej mowy do krytyki postawy, jaką widzimy na ekranie skazuje nas, jako widzów, na jałowe powtarzanie banałów.

Tymczasem szyba między petentami a urzędniczką jest czysto umowna, w bezdusznym rytuale uczestniczą obie strony, co raz jeszcze przypomina groteskowe rytuały ze statku w filmie Rejs. Reżysera najwyraźniej fascynuje coś, co moglibyśmy dziś nazwać syndromem ofiary. Chodzi tu o sposób godzenia się nie z losem, lecz z absurdalnym urzędniczym kaprysem, przyjmowanym na prawach fatum, kolejnego nieszczęścia, które należy po prostu przyjąć. Jest tu coś jeszcze: urzędniczka mogłaby być córką (a czasem chyba i wnuczką) ludzi z drugiej strony szyby. Ludzie ci są podobni do jej najbliższych.

Urząd