Lekcja 51

Pytania graniczne

33 sceny z życia
reż.: Małgorzata Szumowska

Diabeł
reż.: Stanisław Różewicz

Opracowanie: Monika Maszewska-Łupiniak

Diabeł

reż.: Stanisław Różewicz

Opis

[FILM DOSTĘPNY BEZPŁATNIE NA STRONIE REKONSTRUKCJI CYFROWEJ TVP - TUTAJ]

Stara gospodyni jest umierająca. Ponieważ jej syn cały dzień pracuje w polu, za namową lekarza zatrudnia starą Rapetową, która ma zaopiekować się chorą. W umowie postanawiają, że kobieta otrzyma pieniądze ryczałtem. Rapetowa postanawia przyspieszyć śmierć chorej podopiecznej.

Rok produkcji 1985
Produkcja Zespół Filmowy „Tor”
Reżyseria Stanisław Różewicz
Scenariusz Stanisław Różewicz na postawie opowiadania Guy de Maupassanta
Zdjęcia Jerzy Wójcik
Montaż Krystyna Rutkowska
Dźwięk Zygmunt Konieczny
Obsada Wanda Łuczycka (Rapetowa)
Bogusław Sochnacki (Józef)
Franciszka Tomaszewska (matka Józefa)
Janusz Paluszkiewicz (ksiądz)
Czas trwania 28 min

O reżyserze

Urodzony 16. 08. 1924 w Radomsku; zmarł 09. 11. 2008 w Warszawie; reżyser, scenarzysta. Pracę w Wytwórni Filmowej w Łodzi zaczął od asystowania przedwojennym mistrzom, m. in. L. Buczkowskiemu i J. Zarzyckiemu. Debiutował w 1947 roku dokumentalną impresją Ulica Brzozowa, zrealizowaną wspólnie z W. J. Hasem; jako samodzielny reżyser zrealizował w 1953 Trudną miłość (wg scen. R. Bratnego). Zapowiedzi indywidualnego stylu to Trzy kobiety (1957; brat Tadeusz Różewicz był współscenarzystą), a zwłaszcza Świadectwo urodzenia (1961). Temat wojny (interpretowanej głównie jako zagłada pewnego świata) powraca w kolejnych filmach: Wolne miasto (1958), Westerplatte (1968), Piwo i Na melinę (tv, 1965), Opadły liście z drzew (1975; wg opowiadań okupacyjnych T. Różewicza), Ryś (1980). Obok utworów związanych z problematyką wojny, istnieje drugi nurt w twórczości reżysera: kameralnych dramatów oscylujących często w stronę rozpraw etyczno-moralnych, np. Samotność we dwoje(1968), Drzwi w murze (1973), Pensja pani Latter (1982), Kobieta w kapeluszu (1984), Anioł w szafie (1987). W latach 1967-68 i 1972-80 był kierownikiem artystycznym Zespołu Filmowego „Tor”. Różewicz był także reżyserem spektakli teatralnych (m. in. w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku, Polskim i Powszechnym w Warszawie). Laureat wielu nagród, m.in.: „Syrenka Warszawska” (1988) i „Złoty Jantar” za całokształt twórczości (1999), Polska Nagroda Filmowa „Orzeł” w kategorii Nagroda za Osiągnięcia Życia  (2000).

Filmografia (wybór):

filmy fabularne: Trzy kobiety (1956); Wolne miasto (1958); Miejsce na ziemi (1959); Świadectwo urodzenia (1961); Głos z tamtego świata (1962); Echo (1964); Na melinę (TV, 1965); Piekło i niebo (1966); Westerplatte (1967); Samotność we dwoje (1968); Romantyczni (1970); Szklana kula (1972); Drzwi w murze (1973); Opadły liście z drzew (1975); Pasja (1977); Ryś (1981); Pensja pani Latter (1982); Kobieta w kapeluszu (1984); Diabeł (TV, 1985); Anioł w szafie (1987);

filmy dokumentalne: Nasz starszy brat (1994); Żywe obrazy (1995); Wycieczka do Paryża (2004).

Scena do analizy

Jest drugi dzień pobytu Rapetowej w domu Józefa. Po drzemce Rapetowa budzi się, spogląda w stronę staruszki, a następnie patrzy na koguta, który niespodziewanie wszedł do domu. Kobieta zaczyna spacerować po izbie, pilnie nad czymś rozmyślając. Podchodzi do łóżka chorej staruszki i pyta: „Widzieliście kiedy diabła? – Staruszka przecząco kiwa głową – Jak poczuje czyjąś śmierć, to włazi do chałupy. Przed śmiercią pokazuje się wszystkim. Ma w ręce mietłę i strasznie krzyczy. Jak człowiek go zobaczy, to ma już tylko parę chwil życia. Tak. Widziałam to, byłam przy tym”. W izbie panuje absolutna cisza. Rapetowa idzie w głąb izby, po chwili zerka jednym okiem w stronę chorej, zrzuca blaszane wiadro na podłogę i wpada na środek głośno krzycząc. Owiniętą w czarną chustę, wymachując miotłą zaczyna tańczyć. W czasie tańca głośno pokrzykuje, wydając z siebie odgłosy podobne do krakania kruków. Chora staruszka z przerażeniem obserwuje to przedstawienie, kiwa głową, zaciska nerwowo dłonie na pościeli. Po chwili Rapetowa przystaje, nasłuchuje i spogląda w stronę łóżka. W zbliżeniu ukazane zostają nieruchome, kurczowo zaciśnięte dłonie zmarłej staruszki. Rapetowa rozbiera się, odstawia wiadro i miotłę na swoje miejsce. Zapala świece stojące przy krzyżu.

Rapetowa przyczyniła się do śmierci chorej i zrobiła to w sposób bardzo perfidny. Najpierw uprzedziła staruszkę o możliwości rychłego jej zgonu i okolicznościach, które temu mają towarzyszyć, a następnie wyposażona w niezbędne rekwizyty wypełniła swój diabelski plan. Spektakularny efekt jej wystąpienia został osiągnięty przede wszystkim za pośrednictwem efektów wizualno-dźwiękowych: dotychczas dość spolegliwa i mało ruchliwa kamera nagle znalazła się w ruchu, wirując razem z wykonawczynią tańca, zmieniając punkty widzenia i plany filmowe, przechodząc szybko od ujęcia do przeciwujęcia. Na stronę dźwiękową powyższej sceny złożyły się dynamiczna muzyka oraz specyficzne odgłosy „krakania”, wydawane przez Rapetową. W sumie wszystkie te zabiegi potęgują napięcie całej sytuacji i podkreślają wydźwięk efektu końcowego. Rapetowa zachowuje się tak, jakby nic wielkiego się nie wydarzyło, jakby śmierć drugiego człowieka należała do sfery jej codziennych doświadczeń. Możemy tylko domyślać się, że tak rzeczywiście jest, że uśmiercanie ludzi należy do czynności, które stanowią o sensie i celowości jej życia. Rapetowa jako zwiastunka śmierci czyni usługę nie tylko sobie (w ten sposób zarabia na życie), ale i innym mieszkańcom wsi: pomaga im pozbyć się tych, którzy z jakiś powodów są dla nich ciężarem, stanowią przeszkodę na drodze ku lepszemu i wygodniejszemu życiu. Józef marzy przecież o sprowadzeniu do domu żony (co ukazuje m. in. znacząca wizja młodej kobiety siedzącej na łóżku), a z powodów finansowych nie uczyni tego, dopóki matka będzie żyła. Spokojnie przyjmuje wiadomość o jej śmierci, bardziej przejmując się wypłatą dla Rapetowej, niż odejściem rodzicielki.

Diabeł


Zobacz też