Lekcja 48

Jak działa groteska

Krok
reż.: Marek Piwowski

Ubu król
reż.: Piotr Szulkin

Opracowanie: Mgr Radosław Osiński

Groteska to kategoria estetyczna, której tradycja sięga starożytności, a która szczególną popularność zdobyła w XX wieku. Wykorzystuje się ją do wyrażania buntu, krytycyzmu i niezależności. Groteska podważa bowiem obiegowe opinie, systemy wartości, sposoby myślenia, utarte wzorce, czy też utrwalone konwencje artystyczne. Dokonuje tego poprzez rozmaite właściwości i funkcje. Uobecnia dziwność, sztuczność, niesamowitość, deformację i brzydotę. Miesza i łączy zjawiska rozbieżne względem siebie: komizm z tragizmem, powagę i patos z trywialnością, farsę i błazenadę z lękiem i rozpaczą, demoniczność z pospolitością, subtelność i wyrafinowanie z rubasznością i wulgarnością. Syntetyzuje opozycyjne style.

Zetknięcie z groteskowym światem to doświadczenie dezorientacji w zasadach rządzących rzeczywistością przedstawioną. To spotkanie z czymś obcym, szokującym, chaotycznym i pozbawionym sensu, siłą bezosobową i nieuchwytną. Czymś, co swoją groźną, bo niezrozumiałą istotą wywołuje reakcję obronną w postaci śmiechu podszytego trwogą. Groteska oznacza czasoprzestrzeń absurdu, alogiczności, irracjonalności i braku związków przyczynowo-skutkowych. Tworzy świat, w którym współwystępują wykluczające się porządki motywacyjne. Kreuje alegoryczne modele i typy. W tym celu upraszcza psychologię postaci, pozbawia je podmiotowości i rysów indywidualnych. To, co żywe, funkcjonuje w grotesce niczym rzecz lub automat, natomiast przedmioty martwe obdarzone zostają  często cechami istot żywych, a zjawiska przyrody i zwierzęta – cechami człowieka lub ludzką świadomością. Groteska jest wreszcie żywiołem dla satyry, karykatury i parodii.

Zaproponowane do analizy filmy – Ubu król (2003) Piotra Szulkina oraz Krok (1997) Marka Piwowskiego operują groteską, aby zarazem bawić i niepokoić pewnymi odwiecznymi sytuacjami ludzkimi, w których realizują się wciąż te same mechanizmy zachowań. Ktoś gdzieś dzierży rządy – film Szulkina odpowiada kim i jaki jest ten „ktoś”; jakie są okoliczności jego panowania; w jaki sposób zdobywa, utrzymuje i sprawuje on władzę. Piwowski w swoim filmie skupia się z kolei na sytuacji, w której zbiorowość musi podjąć decyzję. Reżyser Kroku kreśli uniwersalny obraz funkcjonowania społecznego gremium; obraz mówiący również o sensowności wyznaczanych sobie przez wspólnoty celów.

Za groteską kryje się negacja istniejących stanów rzeczy. Dlatego tonacja groteskowa znajduje uznanie wtedy, gdy w otaczającej rzeczywistości dostrzega się sprzeczności i dysonanse. Jeśli tak nie jest, groteska staje się zjawiskiem obojętnym i marginesowym. Nasza reakcja na groteskę przenikającą filmy Ubu król i Krok  będzie zatem także zwierciadłem czasów, w których żyjemy.

Komentarze Wideo

1/2

Komentarz prof. Marka Hendrykowskiego - Jak działa groteska

Komentarz subiektywny - Defetyzm siał, reż. Barbara Szewczyk

Komentarz prof. Marka Hendrykowskiego - Jak działa groteska

Komentarz subiektywny - Defetyzm siał, reż. Barbara Szewczyk