Lekcja 46

Człowiek religijny

Dekalog 1
reż.: Krzysztof Kieślowski

Dybuk
reż.: Michał Waszyński

Katedra
reż.: Tomasz Bagiński

Opracowanie: Dr Daria Mazur

Dybuk

reż.: Michał Waszyński

Opis

[FILM NIEDOSTĘPNY ONLINE]

Akcja filmu osadzona jest w realiach żydowskich miasteczek w Polsce na przełomie XIX i XX wieku, traktuje o nieszczęśliwej miłości jeszybotnika – ucznia szkoły talmudycznej o imieniu Chonen do Lei, córki bogatego Żyda. Parze kochanków nie jest dane połączyć się. Ojciec wybiera dla dziewczyny bogatego narzeczonego, a zrozpaczony Chonen, usiłując przez kabalistyczne zaklęcia i wzywanie sił zła zdobyć majątek pozwalający na małżeństwo, ginie rażony przez pozaziemskie moce, po czym wstępuje w ciało Lei jako dybuk – grzeszna dusza szukająca ukojenia. Groźba klątwy rzuconej przez pobożnego cadyka zmusza go do opuszczenia ciała dziewczyny, która wkrótce umiera. Dusze kochanków mogą więc zjednoczyć się w zaświatach. Kluczem wyjaśniającym tragiczne powikłania miłości Chonena i Lei jest motyw przysięgi złożonej sobie wzajemnie przez ich ojców przed narodzinami potomstwa – połączenia dzieci przeciwnej płci węzłem małżeńskim. Przysięga zostaje złamana przez ojca dziewczyny, co uruchamia serię dramatycznych wydarzeń.

Rok produkcji 1937
Produkcja Warszawskie Biuro Kinematograficzne Feniks Film
Reżyseria Michał Waszyński
Scenariusz Andrzej Marek
Zdjęcia Albert Wywerka
Muzyka Henryk Kon
Obsada Maks Bożyk (Nute, woźnica Sendera)
Samuel Bronecki (Nachman, ojciec Menasze)
Dina Halpern (Frade, siostra Sendera)
Dawid Lederman (Meir)
Leon Liebgold (Chonen)
Lili Liliana (Lea, córka Sendera)
Mojżesz Lipman (Sender Brynicer)
Gerszon Lemberger (Nisan, ojciec Chonena)
Samuel Landau (Zalman, swat)
Abraham Morewski (Azriel, cadyk z Miropola)
M. Messinger (Menasze, narzeczony Lei)
Ajzyk Samberg (Meszulach)
Abraham Kurc (Michael)
Zysze Kac (Mendel)
Czas trwania 100 min

O reżyserze

Michał Waszyński (właśc. Mosze Waks) ur. w 1904 r. w Kowlu, reżyser, aktor i producent. Współpracował prawdopodobnie w Berlinie z F. W. Murnauem i z J. Wachtangowem w Moskwie. W latach 1929-1939 zrealizował 40 filmów, głównie komedii, melodramatów i filmów sensacyjnych (Głos pustyni (1932); Dwanaście krzeseł (1933); Dodek na froncie (1936); Znachor (1937); Dybuk (1937); Profesor Wilczur (1938). Kierował Referatem Foto-Filmowym i utrwalił na taśmie filmowej szlak bojowy Armii gen. Andersa. Nakręcił we Włoszech po wojnie Wielką drogę; Lo sconsiciuto di San MarinoFiamme sul MareLa grande strada. Asystent O. Wellesa, kierownik artystyczny filmów Quo vadisRzymskie wakacjeBosonoga contessa. Zajmował się w Hiszpanii produkcją amerykańskich widowisk filmowych. Zm. w 1965 r. w Madrycie, pochowany we Włoszech.

Scena do analizy

Szabat to jeden z fundamentalnych nakazów religii żydowskiej, zawartych w Dziesięciorgu Przykazań. Rozpoczynający się w piątek przed zmierzchem i trwający do zapadnięcia nocy w sobotę, jako pobłogosławiony przez Boga, odpoczywającego po sześciu dniach Stworzenia świata, jest znakiem Jego panowania. Przypomina o boskim pierwiastku w świecie i łączy się z nakazem naśladowania Boga przez powstrzymywanie się w to święto od wszelkiej pracy. Dom jest w judaizmie ośrodkiem rytuału szabatowego. W piątek wieczorem przy stole przykrytym białym obrusem pani domu, zapalając dwie świece inicjuje szabat, a ojciec rodziny odmawia modlitwę kiddusz nad kielichem wina, po czym spożywany jest świąteczny posiłek i śpiewa się hymny szabatowe.

Omawiana scena rozpoczyna się podczas odmawiania przez Sendera nad kielichem wina błogosławieństwa oznajmiającego nastanie czasu sakralnego. Jest ona bardzo uroczysta i służy podkreśleniu transcendentnego wymiaru więzi łączącej Chonena i Leę. Nawiązuje się tu do symboliki mistycznej – zaślubin ludu Izraela i szabatu oraz do kabalistycznych wyobrażeń „oblubienicy szabatowej, zjednoczonej ze swym boskim oblubieńcem” w dzień pojmowany jako odbicie harmonii Przyszłego Świata. Chonen i Lea, usytuowani symetrycznie przy stole, stoją naprzeciw siebie wśród innych uczestników rytuału. Postacią centralną, rozdzielającą młodych, która nie dopuści jednak do ich zaślubin jest Sender. Kolejne naprzemienne ujęcia Lei spoglądającej na młodego przybysza znad unoszonego do ust kielicha oraz zapatrzonego w nią Chonena, którego Sender ponagla, by wypił wino, sygnalizują czystość więzi pomiędzy przeznaczonymi sobie kochankami (tradycyjna obyczajowość żydowska nie dopuszcza zasiadania kobiety przy wspólnym posiłku z nieznajomym). Wymiana spojrzeń bez słów jest pierwszym sygnałem wzajemnego rozpoznania, a czynność picia wina stanowi nawiązanie do rytualnego użycia tego napoju podczas ceremonii zawierania małżeństwa, które w tradycji żydowskiej rozpatrywane jest w odniesieniu do kosmicznego porządku, jako sakralny związek pozwalający na stworzenie całości.

Dybuk


Zobacz też