Lekcja 44

Człowieczeństwo w czasach próby

Dzięki niemu żyjemy
reż.: Marek Drążewski

Miejsce urodzenia
reż.: Paweł Łoziński

Na melinę
reż.: Stanisław Różewicz

Opracowanie: Monika Maszewska-Łupiniak

Na melinę

reż.: Stanisław Różewicz

Opis

[FILM NIEDOSTĘPNY ONLINE]

Jest rok 1944. W lesie, nieopodal wsi, stacjonuje partyzancki oddział AK. Żołnierze podejrzewają, że konfidentem żandarmerii niemieckiej może być stary żebrak, który codziennie przesiaduje pod przydrożną kapliczką i obserwuje poczynania partyzantów. W wyniku zainscenizowanej przez nich prowokacji, dowódca oddziału podejmuje decyzję o egzekucji  rzekomego zdrajcy.

Rok produkcji 1965
Produkcja Zespół Realizatorów Filmowych „Iluzjon”
Reżyseria Stanisław Różewicz
Scenariusz Jan Józef Szczepański
Zdjęcia Stanisław Loth
Montaż Krystyna Rutkowska
Obsada Kazimierz Opaliński (Alojzy Szynalik)
Józef Nowak (sierżant Hieronim)
Stanisław Mikulski (porucznik)
Jan Kociniak (kapral Zbirek)
Janusz Paluszkiewicz (Skrzetuski)
Czas trwania 29 min

O reżyserze

Urodzony 16. 08. 1924 w Radomsku; zmarł 09. 11. 2008 w Warszawie; reżyser, scenarzysta. Pracę w Wytwórni Filmowej w Łodzi zaczął od asystowania przedwojennym mistrzom, m. in. L. Buczkowskiemu i J. Zarzyckiemu. Debiutował w 1947 roku dokumentalną impresją Ulica Brzozowa, zrealizowaną wspólnie z W. J. Hasem; jako samodzielny reżyser zrealizował w 1953 Trudną miłość (wg scen. R. Bratnego). Zapowiedzi indywidualnego stylu to Trzy kobiety (1957; brat Tadeusz Różewicz był współscenarzystą), a zwłaszcza Świadectwo urodzenia (1961). Temat wojny (interpretowanej głównie jako zagłada pewnego świata) powraca w kolejnych filmach: Wolne miasto (1958), Westerplatte (1968), Piwo i Na melinę (tv, 1965), Opadły liście z drzew (1975; wg opowiadań okupacyjnych T. Różewicza), Ryś (1980). Obok utworów związanych z problematyką wojny, istnieje drugi nurt w twórczości reżysera: kameralnych dramatów oscylujących często w stronę rozpraw etyczno-moralnych, np. Samotność we dwoje(1968), Drzwi w murze (1973), Pensja pani Latter (1982), Kobieta w kapeluszu (1984), Anioł w szafie (1987). W latach 1967-68 i 1972-80 był kierownikiem artystycznym Zespołu Filmowego „Tor”. Różewicz był także reżyserem spektakli teatralnych (m. in. w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku, Polskim i Powszechnym w Warszawie). Laureat wielu nagród, m.in.: „Syrenka Warszawska” (1988) i „Złoty Jantar” za całokształt twórczości (1999), Polska Nagroda Filmowa „Orzeł” w kategorii Nagroda za Osiągnięcia Życia  (2000).

Filmografia (wybór):

filmy fabularne: Trzy kobiety (1956); Wolne miasto (1958); Miejsce na ziemi (1959); Świadectwo urodzenia (1961); Głos z tamtego świata (1962); Echo (1964); Na melinę (tv, 1965); Piekło i niebo (1966); Westerplatte (1967); Samotność we dwoje (1968); Romantyczni(1970); Szklana kula (1972); Drzwi w murze (1973); Opadły liście z drzew (1975); Pasja(1977); Ryś (1981); Pensja pani Latter (1982); Kobieta w kapeluszu (1984); Diabeł (tv, 1985); Anioł w szafie (1987);

filmy dokumentalne: Nasz starszy brat (1994); Żywe obrazy (1995); Wycieczka do Paryża (2004).

Scena do analizy

Wędrowny żebrak Alojzy Szynalik ma zostać rozstrzelany, gdyż został oskarżony przez dowódcę jednej z kompanii AK o kolaborację z Niemcami. Starzec powoli kopie dół w leśnej ziemi, a partyzanci stoją wokół i przyglądają się mu. Wreszcie jeden ze starszych wiekiem i stopniem  rozkazuje pomóc starcowi. Żołnierz szybko wykopuje dół, natrafiając w pewnym momencie na wodę. Żebrak stwierdza, że jest mokro i zaczyna wsypywać do dołu jesienne liście.  Zapytany przez oficera, czy wie, dlaczego „tak ma z nim być”, nie odpowiada, natomiast potwierdza, że prowadził Niemców do obozu, a stojącego nieopodal sierżanta miał zabić, bo mu pan lejtnant kazał. Starzec następnie żegna się, a po chwili otrzymuje odrobinę tytoniu. Gdy powoli zawija go w kawałek papieru, który dostał od sierżanta, spostrzega, że jest to jednozłotowy banknot, chowa go więc za pazuchę płaszcza. Partyzanci stający za plecami starca porozumiewają się w milczeniu, a po chwili młodszy wiekiem kapral Zbirek idzie w stronę żebraka. Gdy w kadrze widoczny jest tylko fragment leśnej polany, z offu dochodzą dwa oddane w stronę starca strzały.

Scena rozstrzelania żebraka Szynalika jest najbardziej dramatycznym i przejmującym fragmentem filmu. Ładunek emocjonalny niosą tu ze sobą dwa, wzajemnie powiązane mechanizmy: pierwszy związany jest z ascetyczną poetyką obrazu, drugi z jego treścią. Alojzy Szynalik jest starcem słabym, tchórzliwym, nikczemnym i chciwym, ale przecież jednak niewinnym – rzekome dowody winy zostały zebrane dzięki zaplanowanej przez partyzantów prowokacji (rzeczywistość mogłaby wyglądać zupełnie inaczej). W przypadku starca trudno nawet mówić o jakiejkolwiek winie: ułomny psychicznie żebrak postępuje zgodnie ze wskazówkami tych, którzy mają nad nim przewagę liczebną i militarną, nie jest w stanie zastanawiać się nad racjami moralnymi wiążącymi wszystkie zaistniałe wydarzenia. Z rąk partyzantów zginął więc człowiek niewinny i fakt ten uświadamia sobie dowódca oddziału dopiero podczas sporządzania protokołu, a więc po wykonaniu wyroku, do którego realizacji osobiście wydał rozkaz i wybrał wykonawcę. Wątpliwości budzi też postępowanie grupy partyzantów: zarówno zainscenizowana przez nich prowokacja wobec starca, jak i obojętne zachowanie podczas wykonywania wyroku. Jednak największe emocje wzbudza postawa młodego kaprala Zbirka, który uprosił dowódcę o możliwość zastrzelenia rzekomego konfidenta. Zbirka nie interesuje to, czy starzec jest winien czy nie, on po prostu chce zabić człowieka. Jego fascynacja złem, nie do końca zrozumiałe zachowanie – no bo jak można pragnąć i cieszyć się z możliwości wykonania wyroku śmierci na bezbronnym włóczędze – wskazują, że czynnik sprawczy złego czynu ma tu charakter osobowościowy, sytuując młodego żołnierza po stronie tych, u których wojenne doświadczenie nabrało posmaku winy tragicznej.


Zobacz też