Lekcja 37

Nowe szaty mitu

Syzyf
reż.: Zdzisław Kudła

Kanał
reż.: Andrzej Wajda

Opracowanie: Dr Justyna Czaja

Najbardziej rozpowszechnione, a zarazem najprostsze rozumienie mitu definiuje go jako fantastyczną historię z przeszłości prezentującą przygody bogów i bohaterów, jako narracyjną formę bliską baśni. W nieco szerszym ujęciu mit traktowany jest jako przekaz wyrażający światopogląd archaiczny. Przekaz, który organizuje wierzenia religijne, objaśnia otaczający świat, stanowi wyraz zbiorowych emocji, pozostając jednocześnie w ścisłym związku z obrzędem i rytuałem.

Najpełniejsze rozumienie mitu odrywa go od ścisłego związku z kulturą starożytną, każąc w nim widzieć uniwersalną formę świadomości oraz fenomen wspólny wszelkim społeczeństwom, niezależnie od czasu i miejsca ich egzystencji. Na mitycznym myśleniu i na micie jako takim ufundowane są ideologie polityczne, stereotypy rasowe i narodowościowe, utrwalone w zbiorowej pamięci obrazy historii; mitem żywi się propaganda, reklama, a także film.

Kino, od początku swego istnienia, traktowane było jako kreator  współczesnej mitologii dla mas (podobnie jak mit pełnić może funkcje poznawcze i  światopoglądowe, zaspokajać te same potrzeby, wykorzystywać analogiczne mechanizmy). Film mitologizował więc postaci realne (na tym opierało się funkcjonowanie systemu gwiazd) oraz fikcyjne (filmowi bohaterowie zyskiwali status ikon kultury popularnej). Stąd też związki filmu z mitem mogą być rozpatrywane na wielu płaszczyznach. Obejmują one adaptacje opowieści antycznych, ich transformacje, obrazy dokonujące mityzacji rzeczywistości, konstruujące i rozpowszechniające różnego rodzaju mity socjo-polityczne i historyczne, dzieła odwołujące się do mitologii narodowych, w sposób zarówno  aprobatywny jak i krytyczny.

Uniwersalizm mitów objawia się w tym, że tkwiące w nich sensy z łatwością pozwalają się aktualizować i wpisywać w coraz to nowe konteksty, korespondują z doświadczeniami egzystencjalnymi kolejnych pokoleń odbiorców. Tym właśnie wytłumaczyć można niezwykłą żywotność mitów, ich stałą obecność w literaturze i sztuce kolejnych epok, a także w filmie. Amerykański psycholog Rollo May w książce Błaganie o mit napisał: Nie jest prawdą, że stare mity obumierają albo znikają. (…) Mity są reinterpretowane przez każdą kolejną generację tak, by odpowiadały nowym aspektom i potrzebom kultury.[1]

Kanał Andrzeja Wajdy i Syzyf Zdzisława Kudły to filmy, które w różny sposób wykorzystują mitologiczne motywy. Pierwszy z nich stanowi przykład prefiguracji - specyficzne relacje między mitem a odwołującym się do niego filmem polegają na konstruowaniu łączących je analogii dotyczących postaci i świata przedstawionego.  Drugi to przykład reinterpretacji będącej oryginalnym odczytaniem klasycznej opowieści zmierzającej do nadania jej nowych znaczeń. Oba filmy oddają to, co zwykło się określać mianem długiego trwania mitu: udowadniają, że nie należy go rozpatrywać  wyłącznie w powiązaniu z kulturą antyczną, że przywdziewając coraz to nowe szaty, odzwierciedla  uniwersalne sytuacje egzystencjalne.

Przypisy

  1. R. May, Błaganie o mit, przeł. B. Moderska, T. Zysk, Poznań 1997, s. 35.

Komentarze Wideo

1/2

Komentarz prof. Eweliny Nurczyńskiej Fidelskiej - Nowe szaty mitu

Komentarz subiektywny - Rura, reż. Bodo Kox

Komentarz prof. Eweliny Nurczyńskiej Fidelskiej - Nowe szaty mitu

Komentarz subiektywny - Rura, reż. Bodo Kox