Lekcja 32

Polacy i żydzi

Dworzec Gdański
reż.: Maria Zmarz-Koczanowicz

Jeszcze tylko ten las
reż.: Jan Łomnicki

Przy torze kolejowym
reż.: Andrzej Brzozowski

Opracowanie: Dr Kamila Żyto

Kultura żydowska w Polsce dawno już przygasła.

Choć istnieje Festiwal Kultury Żydowskiej czy teatr żydowski, to jednak, jak pisał Aleksander Hertz, zgasły szabasowe świece[1]. Holocaust oraz wydarzenia marca 1968 roku w dużej mierze zamknęły usta wyznawcom religii mojżeszowej zamieszkującym terytoria Rzeczypospolitej Polskiej. Nie zmienia to jednak faktu, że: „Tutaj, w Polsce, tu, pod naszymi stopami, gdzie kiedyś stali rabini, kabaliści i chasydzi, znajduje się skarb ukryty, skarb żydowskiej pamięci, doświadczeń i osiągnięć duchowych. Teraz kiedy Żydzi nie mieszkają już w Polsce, Polska wciąż mieszka w Żydach. Dla wielu z nas – podkreśla Baron L. Sherwin, amerykański Żyd polskiego pochodzenia – Izrael jest ojczyzną fizyczną, lecz Polska – ojczyzną duchową. Nasze wspomnienia to wspomnienia żydowskiego życia w tym kraju. Skończyła się fizyczna obecność, ale melodia niggun[2] tego, co stworzono – trwa”[3]. Tak jak w Żydach pozostała pamięć tradycji, którą tworzyli w Polsce, tak w licznych polskich dziełach literackich, filmowych czy malarskich zachowały się wizerunki Żydów jako członków lokalnych społeczności. Sztuka od wielu wieków daje świadectwo wspólnej historii dwóch różniących się wyznaniem narodów, przypomina o tym, że los złączył je ze sobą na dobre i złe. Wyznawcy judaizmu są bohaterami powieści, noweli, opowiadań czy dramatów powstających w różnych epokach. W romantyzmie Adam Mickiewicz opisał Żyda Jankiela (Pan Tadeusz). W pozytywizmie – epoce społecznie szczególnie wrażliwej – postaci pochodzenia żydowskiego były bohaterami utworów Marii Konopnickiej, Elizy Orzeszkowej, Bolesława Prusa. W dwudziestoleciu międzywojennym, kiedy fala antysemityzmu w Polsce i Europie narastała, twórcy tacy jak Stanisław Ignacy Witkiewicz wnikliwie portretowali starszych braci w wierze.

Zauważyć także warto, że „postać Żyda jest w dyskursie kultury polskiej archetypiczną niemal figurą Obcego, którą cechuje wyraźna odrębność wobec tego wszystkiego, co na poziomie zbiorowej świadomości składa się na mit polskości i charakterystyczny dlań wzór osobowy”[4]. Dlatego waśnie Żydzi portretowani przez rodzimych poetów, pisarzy, dramaturgów, malarzy czy reżyserów są często obarczeni stygmatem inności. Wyznawcy religii mojżeszowej już samą swoją obecnością zmuszają do określenia swojego względem nich stosunku. Polacy jako żyjąca przez wieki wespół z narodem żydowskim wspólnota składająca się głównie z katolików poprzez sztukę dążą do określenia i zdefiniowania swoich relacji z tym specyficznym sąsiadem. Nie tylko zresztą teksty kultury, ale i wciąż na nowo podejmowane społeczne i polityczne debaty są świadectwem potrzeby rozliczenia wspólnej historii, zrewidowania jej sensu. Polacy i Żydzi to temat wciąż ważny, wciąż kontrowersyjny, wciąż obecny w publicznym dyskursie.

Film jako sztuka stosunkowo młoda, bo licząca sobie niewiele ponad wiek, wielokrotnie podejmowała trud opisania bolesnych i skomplikowanych relacji polsko-żydowskich. Nie da się wymienić wszystkich obrazów polskiej kinematografii dotykających tej problematyki, nie sposób choćby zdawkowo ich opisać. Obrazy, które zostaną poddane szczegółowej analizie, a więc Jeszcze tylko ten las Jana Łomnickiego, Przy torze kolejowym Andrzeja Brzozowskiego oraz Dworzec Gdański Marii Zmarz-Koczanowicz są dziełami potwierdzającymi wagę i aktualność omawianego zagadnienia.

Przypisy

  1. A. Herz, Żydzi w kulturze polskiej, Warszawa 1988, s.8.
  2. Nigun lub niggun to: „chasydzka pieśń bez słów, powtarzająca kilka sylab (np. «ja-ba-bam, cziri-bam, aj-bi-ri-bam, aj-bim-bam»), albo z krótkim, powtarzanym tekstem podporządkowanym melodii (...) śpiewane były podczas uczt przy stole cadyka”.  A. Cała, H. Węgrzynek, G. Zalewska, Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa 2000, s. 229.
  3. B.L Shewrin, Duchowe dziedzictwo Żydów polskich, przeł. W. Chrostowski, Warszawa 1995, s. 53.
  4. E. Ostrowska, Obcość podwojona: obrazy kobiet żydowskich w polskim kinie powojennym, [w:] Film, media, gender, E. Ostrowska, E. Oleksy, Kraków 2000, s. 134.

Komentarze Wideo

1/2

Komentarz prof. Tadeusza Lubelskiego - Polacy i Żydzi

Komentarz subiektywny - Protokoły mędrców syjonu, reż. Bartosz Warwas

Komentarz prof. Tadeusza Lubelskiego - Polacy i Żydzi

Komentarz subiektywny - Protokoły mędrców syjonu, reż. Bartosz Warwas