Lekcja 30

Wobec totalitaryzmu

Kornblumenblau
reż.: Leszek Wosiewicz

Niedzielne igraszki
reż.: Robert Gliński

Opracowanie: Dr Katarzyna Mąka-Malatyńska

Systemy totalitarne są przedmiotem badań historyków, socjologów, kulturoznawców. Odkrywa się mechanizmy ich powstawania i upadku. Opisywane jest zniewolone społeczeństwo, kultura i sztuka podporządkowane idei, wreszcie władza – jej sposób działania i język, którym operuje

Najistotniejsze jednak wydaje się to, co dzieje się z człowiekiem poddanym presji totalitaryzmu, jak zmienia się jednostka, w jakim stopniu może uchronić swą indywidualność i godność, jakich dokona wyborów w świecie ograniczonych możliwości. Czy dołączy do szeregu Elliotowskich wydrążonych ludzi, chochołowych ludzi [Wydrążeni ludzie]? Czy raczej udźwignie ciężar i, jak bohater poezji Zbigniewa Herberta,  pójdzie wyprostowany wśród tych co na kolanach/ wśród odwróconych plecami i obalonych w proch [Przesłanie Pana Cogito]? Odpowiedzi na te trudne pytania próbuje udzielać sztuka – przede wszystkim literatura i kino.

Robert Gliński w Niedzielnych igraszkach i Leszek Wosiewicz w Kornblumenblau podejmują artystyczne wyzwanie. Odsłaniają gorzką prawdę o stopniu zniewolenia jednostki przez komunizm i nazizm. Oba filmy dają świadectwo totalności tych systemów. Opowiadają o świecie, w którym upolitycznione jest wszystko. Władza stara się kontrolować każdy obszar życia. Kształtuje zachowania i język. Oddziałuje na sztukę i kulturę, czyniąc z nich narzędzie indoktrynacji. Niszczy relacje społeczne oparte na zaufaniu. W rzeczywistości permanentnej inwigilacji i walki o przetrwanie – zarówno w wymiarze duchowym, jak i fizycznym – dominuje lęk i postawy konformistyczne.

Oba filmy operują metaforą. Nie opowiadają wprost o żadnych konkretnych zdarzeniach historycznych, choć mocno osadzone są w historii. Ich bohaterowie nie są postaciami historycznymi, lecz reprezentują pewne zachowania typowe i możliwe w totalitaryzmie. Gliński odwołuje się do metody pars pro toto, pokazuje niewielką część, specyficzną mikrospołeczność dziecięcą, która jednak reprezentuje całość – zniewolone społeczeństwo. Zachowania dzieci są modelowym odbiciem świata dorosłych. Jednocześnie Gliński przekonuje, że totalitarna choroba zaraża również najmłodsze pokolenie. Wosiewicz natomiast posługuje się przypowieścią. Bohater Kornblumenblau to Everyman w świecie obozu koncentracyjnego. Auschwitz jest dla reżysera nie tylko symbolem jednej z największych zbrodni XX wieku, ale przede wszystkim swoistym laboratorium, w którym testuje się człowieczeństwo. Oba filmy mają adres współczesny i uniwersalny. Pokazują człowieka w sytuacji granicznej, skrajnej – totalnego osaczenia. Łączy je jeszcze jeden fakt – oba są debiutami kinowymi reżyserów.

Komentarze Wideo

1/2

Komentarz prof. Mirosława Przylipiaka - Wobec totalitaryzmu

Komentarz subiektywny - Wobec totalitaryzmu, reż. Oleksander Pozdnyakov

Komentarz prof. Mirosława Przylipiaka - Wobec totalitaryzmu

Komentarz subiektywny - Wobec totalitaryzmu, reż. Oleksander Pozdnyakov