Lekcja 29

Obcy i swój

89 mm od Europy
reż.: Marcel Łoziński

Duże zwierzę
reż.: Jerzy Stuhr

Dwaj ludzie z szafą
reż.: Roman Polański

Opracowanie: Dr Natasza Korczarowska

Dwaj ludzie z szafą

reż.: Roman Polański

Opis

Etiuda szkolna. Utrzymana w poetyce surrealistycznej groteski opowieść o inności. Tytułowi dwaj ludzie z szafą to para nieprzystosowanych do życia marzycieli, którzy swą odmiennością wywołują zniecierpliwienie i agresję. Symbolem obcości jest gigantycznych rozmiarów mebel, który mężczyźni  taszczą ulicami nadmorskiego miasta. Absurdalna sytuacja fabularna to jedynie pretekst do zdiagnozowania rzeczywistości pełnej brutalności i przemocy.

Rok produkcji 1958
Reżyseria Roman Polański
Scenariusz Roman Polański
Zdjęcia Maciej Kijowski
Muzyka Krzysztof Komeda
Czas trwania 15 min

O reżyserze

Urodzony 18 sierpnia 1933 roku we Francji. Absolwent Wydziału Reżyserii Łódzkiej Szkoły Filmowej (1959). Światowej sławy reżyser filmowy i aktor (wystąpił m. in. w Czystej formalności Giuseppe Tornatore i Zemście Andrzeja Wajdy). Laureat Złotego Niedźwiedzia na MFF w Berlinie za film Matnia (1966), Złotego Globu dla Najlepszego Reżysera za film Chinatown (1974), Nagrody Cezara dla Najlepszego Filmu i Najlepszego Reżysera oraz Złotego Globu dla Najlepszego Filmu Zagranicznego za film Tess (1979)Nagrody Amerykańskiej Akademii Filmowej dla Najlepszego Reżysera, Złotej Palmy na MFF w Cannes i  Nagrody Cezara za film Pianista (2002), Srebrnego Niedźwiedzia dla Najlepszego Reżysera na MFF w Berlinie za film Autor widmo (2010). Wielokrotny laureat nagrody za całokształt twórczości. Doktor honoris causa PWSFTviT w Łodzi oraz Uniwersytetu La Sapienza w Rzymie. Sławę przyniosły mu już pierwsze etiudy realizowane na studiach (Rozbijemy zabawęDwaj ludzie z szafą). Zadebiutował w 1962 roku filmem Nóż w wodzie. Film uzyskał pierwszą w historii polskiego kina nominację do Oscara. Po debiucie fabularnym Polański opuścił kraj i po krótkim pobycie we Francji osiadł w Wielkiej Brytanii. Na Wyspach nawiązał wieloletnią współpracę ze scenarzystą Gerardem Brachem, w efekcie której powstały m.in. Wstręt Matnia. Amerykański rozdział w karierze reżysera otwiera Dziecko Rosemary. Specjalnością Polańskiego stały się gry z gatunkowymi konwencjami kina hollywoodzkiego (Nieustraszeni pogromcy wampirówChinatownFrantic). O autorskim charakterze twórczości Polańskiego świadczy umiejętność kreowania złożonych psychologicznie portretów bohaterów, której świadectwem może być tzw. Apartment Trilogy (WstrętDziecko RosemaryLokator). Niezależnie od podejmowanej tematyki i wykorzystywanych schematów gatunkowych, filmy Polańskiego (Tragedia MakbetaTessPianista) interpretowane były w kontekście „legendy biograficznej” (kształtowanej w dużej mierze przy współudziale samego reżysera, czego dowodem może być publikacja autobiograficznej książki Roman by Polański). Za zrealizowaną w 1958 roku etiudę Dwaj ludzie z szafą otrzymał III Nagrodę na Międzynarodowym Konkursie Filmów Eksperymentalnych w Brukseli, Nagrodę miesięcznika „Film”, Nagrodę Specjalną za twórczość eksperymentalną na MFF w San Francisco, Dyplom Honorowy na MFFK w Oberhausen i I Nagrodę na MFFDiE w Montevideo.

NAJWAŻNIEJSZE FILMY:

1962 Nóż w wodzie,

1965 Wstręt,

1966 Matnia,

1967 Nieustraszeni pogromcy wampirów,

1968 Dziecko Rosemary,

1971 Tragedia Makbeta,

1971 Co?,

1974 Chinatown,

1976 Lokator,

1979 Tess,

1986 Piraci, 

1988 Frantic,

1992 Gorzkie gody,

1994 Śmierć i dziewczyna,

1999 Dziewiąte wrota,

2002 Pianista,

2005 Oliver Twist,

2010 Autor widmo,

2013 Wenus w futrze,

2019 Oficer i szpieg.

Scena do analizy

W ujęciu filozoficznym spotkanie z obcością zawsze ma charakter wyjątkowy. Obcy stanowi wyzwanie pod adresem obowiązujących w danej społeczności norm. A zatem już samo jego pojawienie się prowadzi w konsekwencji do pogwałcenia odwiecznego  ładu  -  w dosłownym tego słowa znaczeniu Obcy jest ekscesem.

Ogromną zasługą Polańskiego jest umiejętność syntezy – w krótkim, kilkunastominutowym filmie udało mu się ukazać paradoksalną naturę Obcego: jego „ekscentryczność” a zarazem „transparentność”.

Tę pomijaną często w dyskursie filozoficznym przezroczystość Obcego ilustruje scena rozgrywająca się przed hotelem. Mężczyźni pozostawiają szafę przed wejściem i udają się do budynku, by przeprowadzić negocjacje z kierownikiem hotelu. W tym czasie elegancko ubrany mężczyzna wykorzystuje umieszczone na froncie szafy lustro, by oddać się narcystycznej przyjemności. Fiasko negocjacji zmusza przybyszów do dalszych peregrynacji – zabierają szafę i ruszają w drogę. Elegant, nie zauważając zmiany (perfekcyjna orkiestracja tego ujęcia przywodzi na myśl typowe dla poetyki burleski gagi), kontempluje swoje odbicie w – innym już – lustrze. Mężczyźni opuszczają przestrzeń kadru, do hotelu przybywają kolejni goście.

Polański, naruszając reguły tradycyjnej filmowej dramaturgii, przedłużył ujęcie, które powinno skończyć się w momencie odejścia mężczyzn. Kamera nie podążą za Obcymi, lecz statycznie trwa na miejscu, w którym nie wydarzy się przecież już nic spektakularnego. Obserwujemy przybycie nowych gości i niczym niezakłócony spokój eleganta podziwiającego swoje odbicie. Widz, wciągnięty w grę (oczekuje wszakże dramaturgicznego suspensu – wyrazistej puenty), musi poczuć się zawiedziony.

Analizowana scena funkcjonuje w obrębie całego filmu na zasadzie pars pro toto. W najsłynniejszej ze swych szkolnych etiud Polański sportretował nie tylko naszą (wynikającą z braku ontologicznej pewności) wrogość, ale i obojętność wobec Obcych. Wizyta dwóch ludzi z szafą pozostała bez konsekwencji. Przyszli i odeszli niezauważeni.

Dwaj ludzie z szafą