Lekcja 29

Obcy i swój

89 mm od Europy
reż.: Marcel Łoziński

Duże zwierzę
reż.: Jerzy Stuhr

Dwaj ludzie z szafą
reż.: Roman Polański

Opracowanie: Dr Natasza Korczarowska

89 mm od Europy

reż.: Marcel Łoziński

Opis

Niewielka stacja kolejowa Brześć na przejściu granicznym między Polską a byłym Związkiem Radzieckim. Każdego dnia białoruscy robotnicy wymieniają kilka tysięcy kół pod wagonami „europejskich” pociągów. Rutynowym (i absurdalnym) czynnościom z zaciekawieniem przyglądają się pasażerowie. Tytułowe 89 milimetrów to nie tylko różnica w rozstawie torów. To przede wszystkim symboliczna granica dwóch światów.

Rok produkcji 1993
Produkcja Studio Filmowe „Kalejdoskop”, Telewizja Polska
Reżyseria Marcel Łoziński
Scenariusz Marcel Łoziński
Zdjęcia Jacek Petrycki, Artur Reinhart
Montaż Katarzyna Maciejko-Kowalczyk
Dźwięk Małgorzata Jaworska
Czas trwania 12 min

O reżyserze

Urodzony 17 maja 1940 roku w Paryżu. Absolwent Wydziału Łączności Politechniki Warszawskiej i Wydziału Reżyserii PWSFTviT w Łodzi. Wybitny reżyser dokumentalista. Laureat „Paszportu Polityki” za rok 1995, Nagrody Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w dziedzinie filmu dokumentalnego (2000), Nagrody Wolności na MFF w Berlinie (2004), Nagrody Specjalnej na warszawskim Festiwalu „Watch Docs” za „wybitne osiągnięcia w ukazywaniu praw człowieka”. Od 1995 roku członek Amerykańskiej Akademii Sztuki i Wiedzy Filmowej. Za film 89 mm od Europy otrzymał nominację do Oscara 1994, Nagrodę Specjalną na MFF w Marsylii, Grand Prix na MFFK w Oberhausen, I Nagrodę na MFF w Vila do Conde, Nagrodę Specjalną Jury na MFFK w Clermont-Ferrand, Nagrodę „Złotego Gołębia” na MFF w Lipsku, Grand Prixna MFF w Montrealu, Wyróżnienie Specjalne na MFF w San Francisco.

NAJWAŻNIEJSZE FILMY: (wybór)

1967 50 sekund dla Pascala,

1971 Widziane od dołu,

1972 Koło fortuny,

1975 Wizyta (1974), Król,

1975 Zderzenie czołowe,

1976 Film nr 1650,

1976 Rano południe wieczór,

1977 Jak żyć,

1979 Egzamin dojrzałości,

1980 Próba mikrofonu,

1986 Ćwiczenia warsztatowe,

1986 Świadkowie,

1990 Las Katyński,

1991 Siedmiu Żydów z mojej klasy,

1993 89 mm od Europy,

1995 Wszystko może się przytrafić,

1998 Żeby nie bolało,

2001 Pamiętam,

2006 Jak to się robi,

2008 Poste restante

2013 Ojciec i syn w podróży

Scena do analizy

W odniesieniu do Obcego często posługujemy się stereotypami. To one w dużej mierze generują nasze uprzedzenia, niechęć, lęk przed tym, co Inne. Przezwyciężaniu stereotypów służy spojrzenie z zewnątrz. Spojrzenie należące do kogoś pozbawionego uprzedzeń. W filmie Marcela Łozińskiego funkcję mediatora pomiędzy Obcym a widzem spełnia dziecko.

Dla wykreowania „przestrzeni dialogu” Łoziński zdecydował się wprowadzić - jako uczestnika „przypadkowego” spotkania - dziecko, którego zadaniem było „objawienie” ludzkiej twarzy Obcego. Scena spotkania to najpiękniejszy moment filmu. Rozmowa toczy się w dwóch językach (po polsku i rosyjsku), ale porozumienie okazuje się możliwe. Dokonuje się bowiem w sferze pre-lingwistycznej, na poziomie odruchowych reakcji i pierwotnych emocji. Dziecko, mimo bariery językowej, bez trudu nawiązuje kontakt z obcym mężczyzną. Jest empatyczne, otwarte, pozbawione uprzedzeń. Potrafi rozpoznać ciężar fizycznego trudu. Zdumienie chłopca budzą powalane smarem dłonie kolejarza, ale natychmiast dokonuje odkrycia, które nosi znamiona iluminacji: Ale masz brudne ręce. A ja też mam brudne. Ta naiwna uwaga dziecka ustanawia jedność tego, co – wedle stereotypowej wiedzy – powinno pozostać w separacji.

Chłopczyk dokonuje cudu – dzięki niemu widz zobaczy w Obcym człowieka. Kolejarze z przygranicznego Brześcia to nie anonimowe maszyny idealnie wtopione w postindustrialny pejzaż, lecz istoty, które mają uczucia, odczuwają emocje, a nawet po ludzku krwawią (dziecko zauważa, niewidoczną dla widza,  ranę na palcu robotnika).

Jedynie dziecko – w dosłownym sensie - przełamuje niewidzialną granicę dzielącą swoich i obcych. Wchodzi w bliski, fizyczny kontakt z Innym. Kolejarz przytula malca i łamaną polszczyzną prosi go o buziaka. Scenę intymnego spotkania przerywa głos z megafonu informujący, że za dwie minuty pociąg odjedzie. Chłopiec wychyli się jeszcze przez okno, pomacha w stronę kolejarza. W ostatnich słowach dziecka (To cześć) pobrzmiewa nuta zwykłej, koleżeńskiej familiarności.

W analizowanej scenie zawiera się artystyczny program Łozińskiego. W założeniu dokumentalisty kino służyć powinno przełamywaniu utrwalanych przez wieki stereotypów. Ale „89 mm od Europy” to także projekt egzystencjalny. Zamiast utwierdzać w dziecku lęk przed Obcymi, reżyser zabrał swego kilkuletniego syna na przygraniczną stację, która stała się symbolem trudnej sztuki dialogu.

89 mm od Europy