Lekcja 27

Równość, różność, demokracja

Sztandar
reż.: Mirosław Kijowicz

Śmierć prezydenta
reż.: Jerzy Kawalerowicz

Opracowanie: Mgr Radosław Osiński

Sztandar

reż.: Mirosław Kijowicz

Opis

Na terytorium współczesnego miejskiego placu zbiera się jedenastu identycznie wyglądających mężczyzn w garniturach. Każdy z nich wyjmuje z głowy niebieski sztandar i zajmuje numerowane miejsce na placu. Na krótko przed południem zgromadzeni formują się w kolumnę i z uniesionymi sztandarami wyruszają w pochód. Nagle maszerujący zauważają nieobecność dwunastej osoby, najwyraźniej koniecznej do stworzenia kompletnej grupy. Jedenastka wraca na plac. Po chwili, na miejsce przybywa spóźnialski, który jednak nie okazuje niebieskiego sztandaru. Jeden z mężczyzn wdrapuje się na pobliski zegar i zatrzymuje upływający czas. Pod presją otoczenia spóźnialski zaczyna szukać we własnej głowie sztandaru. Odnajduje rozmaite przedmioty – dobra konsumpcyjne, które zapełniają przestrzeń placu. Rzeczy budzą zainteresowanie pozostałych osób. Obecność dóbr konsumpcyjnych sprawia, że zgromadzeni na placu stają się pogodniejsi i bardziej spontaniczni. Wychodzą z ról, jakie nakłada na nich uczestnictwo w południowym zajściu. Starają się odnaleźć w spóźnialskim kolejne przedmioty, aż wreszcie wytrząsają z mężczyzny strzępy niebieskiego sztandaru. Z satysfakcją łączą rozerwane fragmenty w całość i wręczają mu odtworzony sztandar. Mężczyzna unosi sztandar. Z placu znikają dobra konsumpcyjne. Zostaje tylko grupa, teraz już dwunastu, bliźniaczo podobnych osób z niebieskim sztandarem. Dla zebranych oznacza to gotowość do wymarszu. Formacja rozpoczyna pochód.

Rok produkcji 1965
Produkcja Studio Filmów Rysunkowych w Bielsku-Białej
Reżyseria Mirosław Kijowicz
Scenariusz Mirosław Kijowicz
Zdjęcia Henryk Ryszka
Muzyka Krzysztof Komeda-Trzciński
Czas trwania 7 min

O reżyserze

MIROSŁAW KIJOWICZ (1929 – 1999)

Scenarzysta, autor opracowań plastycznych i reżyser filmów rysunkowych, wycinankowych oraz kombinowanych, artysta plastyk, krytyk sztuki, pedagog. Współtwórca polskiej szkoły animacji. Przez wiele lat związany ze Studiem Filmów Rysunkowych w Bielsku-Białej oraz z warszawskim Studiem Miniatur Filmowych.

Stylistyka filmów Kijowicza charakteryzuje się minimalizmem środków wyrazowych w warstwie wizualnej. Bohater uosabia często typ „everymana” – przeciętnego człowieka pozbawionego wyróżniających cech. Jego los i sytuacja są dla Kijowicza punktem wyjścia do gorzkich przypowiastek filozoficznych na temat osamotnienia, konformizmu, zniewolenia, opresyjności władzy, znaczenia wolności, mechanizmów totalitarnych systemów i ideologii.

Filmowe dokonania Kijowicza były wielokrotnie nagradzane na polskich i zagranicznych festiwalach. Wybrana filmografia: „Arlekin” (1960), „Bajka o smoku” (1962), „Miasto” (1963), „Portrety, Kabaret” (1964), 
„Sztandar” (1965), „Rondo”, „Klatki (1966), „Laterna magica” (1967), „Niebieska kula, Miniatury” (1968),
„Droga”, „Młyn” (1971), „Miasto” (1972), „Manhattan”, „Ręka” (1975), „A-B” (1978), „Dzieci wodne – The Water Babies”, współreżyseria (1978), „Kura (1991).

Scena do analizy

W związku z brakiem dialogów na ekranie ważny element narracyjny i dramaturgiczny filmu „Sztandar” stanowi tło muzyczne autorstwa wybitnego jazzmana, Krzysztofa Komedy. Już w trakcie czołówki muzyka buduje niepokojącą, gorączkową atmosferę tego, co ma się wydarzyć. Pojawieniu się na placu pierwszego bohatera towarzyszą krótkie, kojarzące się z tempem marsza, dźwięki jednego instrumentu – kontrabasu. W miarę gromadzenia się kolejnych postaci przybywa również instrumentów powtarzających inicjalny motyw muzyczny. Wymarsz niekompletnej kolumny mężczyzn ilustruje gwałtowny, niesymetryczny rytm. Odgłosy werbla w momencie rozpoczęcia pochodu nadają scenie uroczysty, defiladowy charakter. Kontrastem dla tematu muzycznego, związanego z jedenastką mężczyzn, jest temat przypisany spóźnialskiemu – rytmicznie symetryczny, z wyrozumiałą ironią oddający beztroską postawę bohatera. Zmiany tempa i instrumentarium warstwy muzycznej tworzą komentarz do wydarzeń. Najbardziej harmonijnie muzyka brzmi w filmie wówczas, gdy w świecie przedstawionym  idea równości współwystępuje z ideą różności, a zatem w chwili, gdy plac wypełniają dobra konsumpcyjne wcześniej niedostępne z powodu panującej ideologii.

Jazz w filmie Kijowicza jest istotnym nośnikiem znaczeń, zwłaszcza w kontekście pojęć równości, różności i demokracji. Po 1949 roku granie jazzu było w Polsce nielegalne ze względów ideologicznych. Ówczesne władze uznały jazz za jeden z przykładów zepsutej kultury i sztuki Zachodu. Dopiero polityczna „odwilż” 1956 roku umożliwiła oficjalny rozwój rodzimego jazzu, który stał się oznaką powiewu wolności w tamtym okresie. Jazz w filmie z 1965 roku, w dodatku poruszającym problem zniewolenia i wolności, można zatem zinterpretować jako przejaw buntu wobec ideologicznie motywowanych ograniczeń swobód obywatelskich.

Istotą muzyki jazzowej jest improwizacja, co sprawia, że w powszechnej opinii styl ten stanowi synonim wolności artystycznej. Wielu wykonawców i znawców jazzu twierdzi, że jest to wolność oparta na regułach demokracji. Muzyk jazzowy może improwizować dopóki zachowuje rytm i respektuje strukturę harmoniczną. Podobnie w demokracji, każdy obywatel posiada wolność słowa, pod warunkiem, że swoimi słowami nie łamie prawa. W żywiole jazzowej improwizacji spełnienie znajdują idee równości i różnicy. Sensem gry jazzmana jest kreatywność i niepowtarzalność. Każdy muzyk to improwizująca indywidualność – pewien głos prowadzący dialog z pozostałymi. Muzyka jest ich płaszczyzną porozumienia i ostateczną racją bytu, przez co głosy wszystkich są różne, ale równie ważne.

Muzyka jazzowa w filmie „Sztandar” pełni rolę kontrastu dla wniosków płynących z ekranowej akcji. Stanowi krzepiący przykład zjawiska harmonijnie godzącego idee równości, różności i demokracji.

Sztandar


Zobacz też