Lekcja 17

Portrety zbiorowości

Jestem zły
reż.: Grzegorz Pacek

Sól ziemi czarnej
reż.: Kazimierz Kutz

Opracowanie: Dr Kamila Żyto

Sól ziemi czarnej

reż.: Kazimierz Kutz

Opis

Akcja filmu rozgrywa się latem 1920 roku na Śląsku, którego mieszkańcy - przede wszystkim górnicy - walczą z Niemcami o przyłączenie regionu do Polski. Głównym bohaterem jest siedemnastoletni Gabriel Basista, który wraz z braćmi dołącza do lokalnego oddziału powstańców, dowodzonego przez Erwina Malinioka. W mieście trwają zaciekłe walki, Ślązacy bronią każdej ulicy i każdego domu. Gabrielowi udaje się zdobyć niemiecki mundur i przedrzeć na tereny opanowane przez wroga, gdzie zakochuje się w przypadkowo spotkanej niemieckiej pielęgniarce. Zwycięstwo powstańców nie jest jednak przesądzone, a ich spontaniczne bohaterstwo nie gwarantuje końcowego sukcesu. W jednym z kluczowych momentów walk z odsieczą Ślązakom przybywa polski oficer z Krakowa, który przywozi ze sobą armatę, ale chwilę później ginie na barykadzie. Kolejno życie tracą podwładni Erwina, wśród ofiar znajdują się także bracia Gabriela. W czasie obrony jednego z ostatnich przyczółków powstańców ginie ojciec siedmiu braci i nestor rodu. Napór Niemców powoduje, że oddział Erwina zmuszony jest wycofać się w kierunku granicznej rzeki. W trakcie ucieczki Gabriel zostaje ranny, lecz dzielne sanitariuszki przenoszą go na polską stronę, gdzie spotyka trzech swoich braci.

Rok produkcji 1969
Produkcja Zespół Filmowy „Wektor”
Reżyseria Kazimierz Kutz
Scenariusz Kazimierz Kutz
Zdjęcia Wiesław Zdort
Montaż Irena Choryńska
Muzyka Wojciech Kilar
Obsada Olgierd Łukaszewicz
(Gabriel Basista)
Jan Englert
(Erwin Maliniok)
Bernard Krawczyk
(Dominik Basista)
Jerzy Binczycki
(Bernard Basista)
Jerzy Cnota
(Euzebin Basista)
Wiesław Dymny
(Franek Basista)
Andrzej Wilk
(Alojz Basista)
Jerzy Łukaszewicz
(Cyryl Basista)
Antoni Zwyrtek
(Ojciec Basistów),
Izabella Kozłowska
(sanitariuszka)
Daniel Olbrychski
(Porucznik Stefan
Sowiński)
Tadeusz Madeja
(Wiktor)
Czas trwania 98 min

O reżyserze

Reżyser filmowy i teatralny; urodzony w 1929 roku w Szopienicach na Śląsku, pochodzi z rodziny o górniczych tradycjach. W 1953 roku ukończył Wydział Reżyserski PWSF w Łodzi i rozpoczął pracę jako asystent Andrzeja Wajdy przy filmach Pokolenie oraz Kanał. W 1959 roku zadebiutował jako samodzielny twórca obrazem Krzyż Walecznych, który wraz z kolejnymi filmami, Nikt nie woła (1960) i Ludzie z pociągu (1961), zaliczany jest do nurtu plebejskiego polskiej szkoły filmowej. Filmy te przedstawiają prostych ludzi próbujących stawić czoła historii oraz funkcjonujących poza stereotypami narodowej mitologii. Sól ziemi czarnej z 1969 roku otwiera nowy etap w twórczości reżysera, który od tego momentu koncentruje się na pokazywaniu małej ojczyzny, czyli Śląska, powracając do historii regionu, eksplorując jego bogatą kulturę i tradycję. W latach 1972-1976 był kierownikiem artystycznym zespołu Filmowego „Silesia”, w latach 1979-1982 wykładał na Wydziale Radia i Telewizji Uniwersytetu Śląskiego. Był prezesem Śląskiego Towarzystwa Filmowego, kierował Krakowskim Ośrodkiem Telewizji, w 2001 roku został senatorem. Wybrana filmografia: Krzyż Walecznych (1959), Nikt nie woła (1960), Ludzie z pociągu (1961), Milczenie (1963), Upał (1964), Skok (1967), Sól ziemi czarnej (1969), Perła w koronie (1971), Znikąd donikąd (1975), Paciorki jednego różańca (1979), Na straży swej stać będę (1983), Straszny sen Dzidziusia Górkiewicza (1993), Śmierć jak kromka chleba (1994), Zawrócony(1994), Pułkownik Kwiatkowski (1995), Sława i chwała (1997 - serial TV).

Scena do analizy

Scena przedstawia wizytę najmłodszego z Basistów w domu. Gabriel uprasza Erwina o pozwolenie odwiedzenia bliskich tuż przed kolejnym starciem z oddziałami niemieckimi, co jest świadectwem przywiązania bohatera do wartości rodzinnych. Przy okazji ma ukryć w piwnicy zgromadzone na czarną godzinę materiały wybuchowe. W pierwszym ujęciu widzimy jak przemierza wąską uliczkę miasta ciągnąc wózek wypełniony amunicją. Na końcu uliczki znajduje się zgrzebna chata z gankiem, otoczona płotem, przy furtce stoi drewniana kapliczka sygnalizująca pobożność Basistów i wskazująca na istotną rolę, jaką religia odgrywa w życiu Ślązaków. Bohater rozgląda się, jest nieco niepewny, wie bowiem, że nie przynosi dobrych nowin. Po chwili jednak pewnie otwiera drzwi i zachowuje się tak jakby wrócił jak co dzień z pracy, a nie z powstania. Jego przybyciu nie towarzyszy podniosła atmosfera ani nawet zamieszanie. Ojciec w ciszy, majestatycznie siedzi za stołem paląc fajkę, wymiana zdań jest zdawkowa i lakoniczna. Stary Basista dowiaduje się, że zginęli dwaj jego synowie, a Gabriel zostaje poinformowany, iż matka i siostry uciekły do Polski. Pomimo tego, iż padają dwie istotne informacje zachowanie obu mężczyzn jest stonowane. Wbrew oczekiwaniom widza bohaterowie przyjmują nowiny w ciszy i bez nadmiernych emocji. Co nie jest świadectwem ich obojętności, lecz pokory wobec wyroków losu. Podobnie jak naturalne jest wzięcie udziału w walce, tak i oczywiste staje się przyjęcie konsekwencji tej decyzji. Ojciec bez słowa zapala więc gromnicę w intencji dusz poległych synów, a już po chwili w kolejnym ujęciu przeładowuje broń i bez wahania wręcza ją Gabrielowi po raz kolejny wysyłając go na front. Brak w jego zachowaniu nadmiernego dramatyzmu, obce są mu romantyczne gesty, kieruje się racjonalizmem. Zamiast tragizować stara się działać pragmatycznie. To Gabriel - wrażliwy i mało doświadczony jeszcze, bo zaledwie siedemnastoletni mężczyzna - wydaje się być stremowany, wyraźnie obawia się reakcji starego ojca i pilnie obserwuje przez szybę w drzwiach jego zachowanie. Lecz gdy tylko rozlega się kanonada wystrzałów bez wahania decyduje się powrócić do oddziału, wykazując się dojrzałością. Scenę kończy na dobre rozładowująca napięcie, a charakterystyczna dla Kutza groteskowa sytuacja. Wybiegając z domu, roztargniony Gabriel uderza głową o strop i prosi ojca o wybaczenie.

Sól ziemi czarnej


Zobacz też