Lekcja 13

Wokół narodowych stereotypów

Eroica
reż.: Andrzej Munk

Ostry film zaangażowany
reż.: Julian Antonisz

Opracowanie: Dr Natasza Korczarowska

Eroica

reż.: Andrzej Munk

Opis

SCHERZO ALLA POLACCA (NOWELA I)

W Warszawie wybucha powstanie. Dzidziuś Górkiewicz w popłochu opuszcza stolicę, by skryć się w podwarszawskim Zalesiu. W domu zastaje Istvana, oficera z rezydującego w pobliżu oddziału węgierskiego. Węgrzy są skłonni wspomóc powstańców, ale stawiają pewne warunki. Dzidziuś podejmuje się pertraktacji z dowództwem. Podczas jednej z wypraw zostaje omyłkowo uznany za szpiega i poddany przesłuchaniom. Zwolniony z aresztu, po całonocnej pijatyce, cudem przedostaje się do Zalesia, by przekazać Węgrom ostateczną decyzję. Fiasko negocjacji nie pozostawia złudzeń co do dalszych losów powstania. Dzidziuś decyduje się wrócić do walczącej Warszawy.

 

OSTINATO LUGUBRE (NOWELA II)

Do niemieckiego oflagu dociera kolejna grupa polskich żołnierzy. Nowicjuszom trudno odnaleźć się w zrytualizowanej i zhierarchizowanej rzeczywistości obozu. Presji nie wytrzymuje porucznik Żak, wystawiając się na pewną śmierć, ginie od strzału wartownika. Wśród żołnierzy krąży opowieść o brawurowej ucieczce porucznika Zawistowskiego. Jedynie ta legenda jest w stanie skonsolidować skłóconą społeczność obozową. Pewnej nocy jeden z grupy nowo przybyłych, porucznik Kurzawa, odkrywa tajemnicę Zawistowskiego. Mityczny bohater nie uciekł, lecz ciężko chory i załamany psychicznie ukrywa się na poddaszu.

Rok produkcji 1957
Produkcja Zespół Filmowy „Kadr”
Reżyseria Andrzej Munk
Scenariusz Jerzy Stefan Stawiński
Zdjęcia Jerzy Wójcik
Montaż Jadwiga Zaicek
Muzyka Jan Krenz
Obsada Edward Dziewoński
(Dzidziuś Górkiewicz)
Leon Niemczyk
(Oficer węgierski)
Kazimierz Rudzki
(Porucznik Turek)
Tadeusz Łomnicki
(Porucznik Zawistowski)
Józef Nowak
(Porucznik Kurzawa)
Józef Kostecki
(Porucznik Żak)
Czas trwania 80 min

O reżyserze

Reżyser filmowy i teatralny, scenarzysta, operator, współtwórca polskiej szkoły filmowej, wykładowca PWST w Łodzi (1957-1961); urodzony w 1921 roku w Krakowie, zginął w wypadku samochodowym w 1961 roku. Studia filmowe na wydziale Operatorskim, a następnie na wydziale Reżyserii PWST w Łodzi ukończył w 1951 roku. Zadebiutował w 1949 roku dokumentalnym filmem Sztuka młodych. Pracował w Warszawskiej Wytwórni Filmów Dokumentalnych, początkowo jako operator, a następnie reżyser krótkich form dokumentalnych, utrzymanych w estetyce socrealistycznej (Nauka bliżej życiaKierunek Nowa HutaPoemat symfoniczny „Bajka”, Pamiętniki chłopów). Po 1955 roku Munk coraz wyraźniej skłania się ku fabule, czego dowodem jest Błękitny krzyż - ostatni projekt zrealizowany w Wytwórni Filmów Dokumentalnych. Od Człowieka na torze (1956) rozpoczyna kilkuletnią współpracę ze scenarzystą Jerzym Stefanem Stawińskim. Przełomowym dziełem w twórczości Andrzeja Munka okazała się Eroica (1957) - jedno z najwybitniejszych dzieł polskiej szkoły filmowej. Kolejnym dziełem miała być Pasażerka według scenariusza Zofii Posmysz, prace nad filmem przerwała jednak tragiczna śmierć reżysera. Zrealizowane przez Munka fragmenty zostały zmontowane przez Witolda Lesiewicza i zaprezentowane publiczności w 1963 roku. Wybrana filmografia: Błękitny krzyż (1955), Człowiek na torze (1956), Eroica (1957), Zezowate szczęście (1959), Pasażerka (1961-1963).

Scena do analizy

W tej scenie Munk posłużył się strategią polegającą na prowadzeniu dialogu z odbiorcą na płaszczyźnie utrwalonych w zbiorowej świadomości stereotypów. 

Spośród ikonograficznych reprezentacji Powstania Warszawskiego obraz młodego, po cywilnemu ubranego powstańca, w którego ręku tkwi butelka z „koktajlem mołotowa” wymierzona w stronę niemieckiego czołgu, należy do najpopularniejszych. W tym jednym obrazie, na zasadzie pars pro toto, streszcza się ogrom bezprzykładnego bohaterstwa akowskiej młodzieży gotowej w każdej chwili do poświęcenia największej wartości - własnego życia - w obronie ojczyzny. 

W legendarnej już „scenie z czołgiem” Munk odwołał się do słownika patriotycznej ikonografii, by poddać rewizji spetryfikowane symbole narodowe. Sielską atmosferę zakłóca nagle pojawienie się niemieckiego tanku. Dzidziuś Górkiewicz, nie zdając sobie sprawy z grozy sytuacji, nieświadomie powtarza paradygmatyczny Gest powstańczy. W kontekście analizowanej sekwencji Gest traci jednak swój „rytualny” charakter i staje się po prostu gestem - groteskowym w swej wymowie odruchem pijanego człowieka. 

Potwierdzeniem ostatecznego upadku bohatera okazuje się, paradoksalnie, jego „cudowne” ocalenie. Wbrew logice opowieści wojennej, nakazującej zakończenie sceny patetycznym obrazem śmierci Dzidziusia, dzięki której dokonałoby się jego „odkupienie”, Górkiewiczowi udaje się - dosłownie - wyżebrać życie. Tym samym traci on możliwość wejścia do panteonu narodowych świętych. 

Degradacja stereotypu następuje poprzez wprowadzenie kontrastowego zestawienia zakorzenionego w kolektywnej świadomości patriotycznego mitu z jego współczesną realizacją. Obraz żałosnej figurki Górkiewicza, bełkotliwie błagającego o litość anonimowego wroga ukrytego w czeluściach pancernej machiny, staje się prowokacją skierowaną pod adresem widza. W ten sposób Munk uchyla możliwość jednoznacznej interpretacji rodzimej historii, którą przywykliśmy odczytywać wedle kanonicznych wzorców wywiedzionych z tradycji romantycznej.

Eroica


Zobacz też