Zbudujmy sobie wielką maszynę – absurd i satyra w filmie animowanym Daniela Szczechury pt. Maszyna

Jadwiga Mostowska

PRZEDMIOT

godzina wychowawcza, język polski, lekcja biblioteczna, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

CZAS

2 godziny

Cel ogólny:


Przygotowanie uczniów do świadomego odbioru filmowego tekstu kultury.

Cele szczegółowe:

Uczeń:

  • określa tematykę oraz problematykę filmowego tekstu kultury;
  • przedstawia własne rozumienie filmu i je uzasadnia;
  • odnosi tematykę dzieła filmowego do własnych obserwacji i doświadczeń;
  • dostrzega zalety i wady rozwoju cywilizacji technicznej;
  • odczytuje funkcje komizmu i satyry w poznanym filmie;
  • poznaje groteskę jako konwencję estetyczną i uzasadnia jej funkcję w danym utworze;
  • świadomie odbiera film animowany, rozpoznaje techniki animacji wykorzystane w poznanym dziele;
  • doskonali umiejętność komunikacji i współpracy w grupie.

Metody i formy pracy:

  • praca z filmowym tekstem kultury,
  • burza mózgów,
  • elementy dyskusji,
  • praca z całym zespołem,
  • praca w grupach.

Środki dydaktyczne:

  • film pt. Maszyna (1961) real. Daniel Szczechura 6’,
  • papier,
  • flamastry,
  • dostęp do internetu

Słowa kluczowe:

  • cywilizacja,
  • praca,
  • mechanizacja,
  • absurd,
  • satyra,
  • groteska

Przebieg zajęć

  1. Projekcja filmu i praca w grupach (wstęp do ćwiczenia analizy i interpretacji filmu).
    Nauczyciel dzieli uczniów na mniejsze zespoły. Każda grupa dostaje kartkę papieru i mazak, aby mogła zapisywać swoje ustalenia. Prowadzący zajęcia proponuje uczniom wspólne obejrzenie krótkiej animacji pt. Maszyna, przekazując im na wstępie podstawowe informacje dotyczące filmu i jego autora. Na przykład: Maszyna to film z 1961 roku. Jest to krótkometrażowa animacja kombinowana (wycinankowo-rysunkowa) będąca profesjonalnym debiutem Daniela Szczechury – scenografa, reżysera i scenarzysty filmów animowanych, plastyka, pedagoga. W 1962 roku, podczas 2. Ogólnopolskiego Festiwalu Filmów Krótkometrażowych w Krakowie, Maszyna została wyróżniona nagrodą Brązowy Smok Wawelski w kategorii filmu animowanego. Nauczyciel prosi, aby po obejrzeniu animacji grupy spróbowały wynotować jak najwięcej słów-kluczy (określeń, skojarzeń) związanych z obejrzanym właśnie filmem. Po obejrzeniu animacji (6 min.) i upływie czasu przewidzianego na wykonanie zadania (3–4 min.), zespoły prezentują efekty swojej pracy, a nauczyciel zapisuje na tablicy podane przez uczniów wyrazy, ewentualnie uzupełniając je o kolejne słowa. Przykładowe odpowiedzi uczniów: robotnicy, budowa, plac budowy, rusztowanie, praca, maszyneria, narzędzia, dźwigi, rury, ludzie, wysiłek, wielkość, konstrukcja, mechanizacja, technika, postęp, ogrom, skomplikowanie, sukces, temperówka, kontrast, zaskoczenie, humor, żart, komizm, satyra.
  2. Praca w grupach, praca z całym zespołem (ćwiczenie analizy i interpretacji utworu filmowego).
    Nauczyciel prosi uczniów, aby pracując w tych samych grupach i posiłkując się zapisanymi na tablicy słowami, spróbowali określić treść oraz problematykę animacji Maszyna, a następnie sformułować własną jego interpretację, zwracając uwagę na wszystkie elementy filmu – nie tylko na treść, ale i na formę: obraz (kolorystyka, proporcje itp.), dźwięk (muzyka, efekty dźwiękowe), rytm. Po upływie czasu przewidzianego na wykonania zadania (ok. 10 min.) grupy prezentują efekty swojej pracy. Następuje wspólne podsumowanie i sformułowanie wniosków:

    film opowiada o robotnikach budujących tajemniczą konstrukcję. Na placu budowy pojawia się rusztowanie i coraz więcej elementów o niewiadomym przeznaczeniu. Dochodzi nawet do wypadku przy pracy. Gdy konstrukcja jest już ukończona, dygnitarz uroczyście przecina wstęgę przy dźwiękach orkiestry. Tajemnicza maszyna zostaje uruchomiona. Okazuje się, że jest to gigantyczna temperówka. Wielki wysiłek został włożony w wybudowanie niezwykle skomplikowanego urządzenia służącego jedynie do ostrzenia ołówków.

    film pokazuje fascynację człowieka technologiami, budowaniem coraz to nowych, skomplikowanych urządzeń, które stały się nieodzownym elementem współczesnego świata, symbolem postępu i możliwości człowieka. Okazuje się jednak, że ten postęp nie musi wcale przynosić oczekiwanych korzyści, bowiem poniesione nakłady okazują się niewspółmierne do efektów, co czyni wysiłek bezsensownym.

    Maszyna jest zabawnym, satyrycznym komentarzem do współczesności (opartej na automatyzacji) i dehumanizacji niektórych dziedzin życia. Komizm i dowcipna pointa zbudowane są na elemencie zaskoczenia (skompilowana, długo i z wysiłkiem wielu budowana maszyna okazuje się być jedynie wielką temperówką).

    wymowę filmu podkreśla jego forma. Małe postaci robotników kontrastują z wielkością maszyny. Zautomatyzowany świat jest surowy, dość ponury. Niemal wszyscy widoczni w filmie ludzie są identycznie ubrani, wygalają tak samo, trudno odróżnić jednego od drugiego. Automatyzm czynności wykonywanych przez robotników podkreślany jest przez muzykę oraz efekty dźwiękowe.


    Nauczyciel może uzupełnić wypowiedzi uczniów informacją, że powstały w 1961 roku film był również swego rodzaju komentarzem do absurdów Polski Ludowej z jej gigantomanią prowadzącą do budowy rzeczy zbędnych, przekraczających potrzeby oraz zamiłowaniem do uroczystych inauguracji z udziałem partyjnych dygnitarzy. Trzeba jednak podkreślić, że przesłanie filmu ma charakter uniwersalny i nie straciło na aktualności.
  3. Praca z całym zespołem (wprowadzenie pojęcia groteska).
    Nauczyciel zwraca uwagę uczniom, że twórca Maszyny posłużył się w swoim filmie groteską, wyjaśniając, iż chodzi o szczególny rodzaj komizmu polegający na przejaskrawianiu (wyolbrzymieniu) świata przedstawionego i zestawianiu kontrastów. Groteska pokazuje świat w sposób paradoksalny, absurdalny, zdeformowany, komiczny. Nauczyciel prosi uczniów, aby wskazali, w czym przejawia się groteskowość filmu Maszyna, a uczniowie udzielają odpowiedzi (film bazuje na przejaskrawieniu i kontraście – niewspółmierność środków w stosunku do efektów, mali ludzie budujący wielkie urządzenie, ukazuje absurdalność działań ludzi, którzy wkładają wysiłek w budowę zbędnej maszyny oraz absurdalność współczesnego świata dążącego do mechanizacji i automatyzacji).
    Podsumowanie i zakończenie lekcji.
    Nauczyciel podsumowuje zajęcia, zwracając uwagę, że film animowany Daniela Szczechury pt. Maszyna można uznać za przykład groteski filmowej będącej odmianą gatunkową komedii. Groteska filmowa (podobnie jak w literaturze, teatrze, muzyce czy sztukach plastycznych) posługuje się satyrą, przejaskrawia karykaturalnie, niekiedy wręcz absurdalnie, fragmenty interpretowanego tematu, nie zrywając przy tym kontaktu z rzeczywistością.

Praca domowa

  • Czy twoim zdaniem dzisiejszy świat można uznać za nadmiernie zautomatyzowany i zmechanizowany? Których dziedzin życia w największym stopniu dotyczy postęp technologiczny? Jakie dostrzegasz zalety, a jakie zagrożenia wynikające z fascynacji człowieka nowoczesnymi technologiami? Przygotuj się do udzielenia krótkiej wypowiedzi ustnej.
  • Przedstaw własny pomysł na krótki film animowany będący satyrycznym komentarzem do jednego z absurdów współczesnego świata, które ty sam/sama dostrzegasz.