Zakładamy podwaliny jakiejś nowej, potwornej cywilizacji – film Leszka Wosiewicza Kornblumenblau komentarzem do opowiadań Tadeusza Borowskiego

Beata Podleśna

PRZEDMIOT

język polski

CZAS

2x45 min

Cele zajęć:

cele ogólne

  • uczeń dostrzega sensy zawarte w strukturze tekstu, rozpoznaje jego funkcje i środki językowe służące ich realizacji;
  • poznaje niezbędne fakty z historii, odczytuje rozmaite sensy dzieła, dokonuje interpretacji porównawczej, wykorzystuje różnorodne konteksty kulturowe;

cele szczegółowe

  • podsumowanie pracy poświęconej analizie obozowych opowiadań Tadeusza Borowskiego;
  • ukazanie przenikania i uzupełniania się różnych tekstów kultury ( np. szukanie cytatów, podobnych scen)
  • wykorzystywanie kontekstów filmowych, filozoficznych;
  • ćwiczy umiejętność analitycznego oglądania filmu i interpretowania jego struktury oraz znaków filmowych;

Metody pracy: 

heureza, metoda różnych punktów widzenia, burza mózgów

Materiały dydaktyczne:

  • rzutnik multimedialny i komputer z dostępem do internetu;
  • film Leszka Wosiewicza: Kornblumenblau z platformy Filmoteki Szkolnej;
  • opowiadania Tadeusza Borowskiego ( np.: U nas, w Auschwitzu, Proszę państwa do gazu, dzień na Harmenzach…),
  • podręcznik do języka polskiego do klasy III (każde wydawnictwo podaje fragmenty Zmierzchu Zachodu Spenglera bądź omawia podstawowe myśli filozofa na temat upadku współczesnej cywilizacji).
  • https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY

Pojęcia kluczowe: 

człowiek zlagrowany, cywilizacja, moralność, dobro i zło, kat i ofiara, świadomość szufladkowa

Przed zajęciami: 

uczniowie zostaną podzieleni na grupy; każda będzie miała za zadanie obejrzeć film Kornblumenblau i przygotować odpowiednie fragmenty do prezentacji na lekcji tak, by zilustrować przygotowany materiał.

Uwagi: 

zdecydowałam się na samodzielną pracę uczniów w domu, ponieważ projekcja filmu zajęłaby prawie dwie godziny lekcyjne; natomiast prowadzący zajęcia powinien wyznaczyć lidera grupy, który m.in. będzie rozdzielał zadania i pilnował czasu prezentacji ( nie dłużej niż 10 min); uczniowie mogą skorzystać z platformy Filmoteki Szkolnej z opcji: udostępnianie filmu; lekcja jest podsumowaniem pracy nad obozowymi opowiadaniami Tadeusza Borowskiego.

Przebieg zajęć:  

1. Podział klasy na grupy; każda będzie oddzielnie przygotowywać materiał do prezentacji: (heureza)

I GRUPA  (prostaczek w świecie obozów – grupa prezentuje bohatera od chwili, kiedy został aresztowany - uczniowie dzielą jego życie na okresy, np.: inicjacji w obozie, pobytu w szpitalu, pracy w komandzie, opieki kapo, pracy przy obieraniu ziemniaków, kelnerowania, pobytu w bunkrze, wyjścia) ukazuje zmiany zachodzące w jego zachowaniu ( uczniowie obserwują mimikę bohatera, zwracają uwagę na rolę zbliżeń – łzy, uśmiech, szeroko otwarte oczy), przykłady przystosowania się typowe dla człowieka zlagrowanego ( ja nikomu nie szkodzę); uczniowie podejmują do rozważenia kwestię, która pada w filmie: cwaniak czy kretyn; prostaczek? artysta?)

II GRUPA (obraz więźniów - uczniowie szukają, na ile film jest wierny obrazowi obozów ukazanemu przez Tadeusza Borowskiego (cytat z Proszę państwa… ¬- dopóki trwają transporty, niczego nam nie zabraknie, puff, sala koncertowa, pracownia malarska); ukazują codzienność więźniów ( zabijanie wszy, jedzenie, spanie, choroby, pracę, miłość, ciągłe zagrożenie biciem lub śmiercią…) i ich przystosowanie się oraz tworzenie nowej moralności(np. nie wolno grzebać w koszu na śmieci, zakład o to, ile wytrzyma żydowski skrzypek z Węgier; komentarz o rekordzie zagazowanych ludzi; gwałt na bohaterze, przyjaźń i jej cena); stosunek do innych więźniów, do Niemców – np. ocena więźnia, który na piersi nosił medalion z Hitlerem; zwrócenie uwagi na zacieranie się granicy między więźniem a oprawcą, między katem a ofiarą)

III GRUPA ( obraz Niemca – różne funkcje, jakie pełnią w obozowej hierarchii – od więźnia po komendanta; świadomość szufladkowa; dobrze wykonywana praca polegająca na zabijaniu – np. scena w bunkrze z komendantem i jego żoną; kompleks pana życia i śmierci – kaprys komendanta, by więźniowi pokazać list z domu; pokaz wieszania więźniów przygotowany dla kobiet niemieckich, Wigilia dla dzieci- komentarz do słów, że wilk i zajączek pogodziły się na Boże Narodzenie; zabawy żołnierzy w jadalni; uczniowie mogą sięgnąć po zdjęcia z albumu nazistów:  https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY, ukazujące ich odpoczynek po pracy w obozie; uczniowie szukają podobnych kreacji w Proszę państwa… i w Dniu na Harmenzach T. Borowskiego)

IV GRUPA ( bada kompozycję filmu, zastanawia się nad jej rolą ( np. zwraca uwagę na filmową klamrę – ekspozycję – narodziny bohatera, jego wychowanie ukazane poprzez cytaty ze starych, czarno-białych filmów; właściwą akcję, do której wklejane są czarno-białe filmy będące ucieczką bohatera od teraźniejszości, snem, po epilog (znów w formie starych klisz – zamknięcie kompozycyjnej klamry); nazywa i funkcjonalizuje znaki filmowe, takie jak: muzyka ( np. tytułowa melodia i Kalinka – grana na koniec żołnierzom sowieckim; za każdym razem muzyka pomaga bohaterowi, co nie znaczy, że sztuka łączy ludzi; raczej pokazuje, jak bohater potrafi wykorzystać sztukę, by przetrwać w każdych warunkach; ważna jest także muzyka klasyczna pojawiająca się w akcji właściwej, np. Polonez Chopina czy  nawet bardziej Oda do radości Beethovena – uczniowie mogą zwrócić uwagę na rolę montażu -  równoległego: śmierć w komorze gazowej obok przedstawienia operowego, Marsylianka);  światło ( najczęściej przytłumione, ciemne), plany ( dominują plany ukazujące całą sylwetkę: pełny, amerykański średni – większość scen rozgrywa się w zamkniętych pomieszczeniach, co wiąże się z przestrzenią zamkniętą obozu; rola detalu, np. łez w oczach bohatera jedzącego cebulę i patrzącego na egzekucję więźniów).

GRUPA V (nowy wspaniały świat – cywilizacja krematoriów; uczniowie wychodzą od teorii Oswalda Spenglera Zmierzch Zachodu i opinii narratora z opowiadania U nas, w Auschwitzu na temat nowej cywilizacji kształtującej się i przeżywającej swą dekadencję i swój upadek w obozach; zachowania więźniów tworzących nową etykę, obraz zabijanych kur i ryb jako komentarz do tego, co się działo w obozie i po części było akceptowane (?)  przez więźniów; analiza ostatnich scen w obozie – groteskowego przedstawienia z Walkirią w tle z tańczącymi parami żołnierek i więźniów; rola filmów z olimpiady w Berlinie.

2. Nauczyciel omawia z każdą grupą zakres pracy, sugeruje kierunek poszukiwań.

3. Zajęcia właściwe – prezentacja pracy Grup I – V.

4. Podsumowanie działań:

  • Jak odbieracie świat ukazany przez Borowskiego i Wosiewicza?
  • Jak oceniacie zachowania bohaterów?
  • Dlaczego powstają takie teksty?
  • Czy zgadzacie się z opinią T. Borowskiego na temat naszej cywilizacji?
  • Jakie znacie inne teksty kultury, w których podobnie postawiony jest problem? ( burza mózgów, np.: Jądro ciemności, Czas Apokalipsy, Pan życia i  śmierci…)

Praca domowa: 

Proszę o przygotowanie przykładów oraz przeanalizowanie innych tekstów kultury, które będą podejmowały podobną problematykę ( w formie prezentacji, eseju…)

Załączniki:

Zdjęcia z albumów nazistów

https://www.youtube.com/watch?v=4JnI_mi3EWY