„Z punktu widzenia nocnego portiera” (1979), reż. Krzysztof Kieślowski - opracowanie filmoznawcze

Bartosz Zając

ETAP EDUKACYJNY

ponadpodstawowa

PRZEDMIOT

etyka, filozofia, historia, język polski, muzyka, plastyka, wiedza o społeczeństwie, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

I. PODSTAWOWE TECHNIKI NAUCZANIA


STOPKLATKA

Wskazówki dla nauczyciela

Zatrzymaj film na obrazie portiera spoglądającego w dół (13:31).

 



Zatrzymaj film na kadrze przedstawiającym portiera w zaroślach nad rzeką (05:09).

 

 



Zatrzymaj film na zbliżeniu portiera w scenie symulacji zatrzymania (01:41).

Pytania do uczniów

  • Co robi mężczyzna? Na co patrzy? Jakie znaczenie może mieć ten obraz w kontekście całego filmu? Jak ten obraz wpływa na interpretację jego postawy i zachowań?

  • Spójrzcie na to zdjęcie poza kontekstem całego filmu i wiedzy o postaci. Jak opisalibyście mężczyznę uchwyconego w tym kadrze? Uwzględnijcie wyraz twarzy, kolory w tle, strój, przestrzeń, w której się znajduje. 

  • Jak portretowany jest mężczyzna w tym kadrze? Na czym polega różnica w przedstawieniu jego postaci w porównaniu z kadrem uchwyconym w zaroślach? Jakie wnioski nasuwa zestawienie tak odmiennych sposobów przedstawienia mężczyzny?


DŹWIĘK I OBRAZ

Wskazówki dla nauczyciela

Pokaż uczniom scenę, w której portier podgląda z zarośli wędkarzy (03:42–05:21).






Pokaż uczniom ostatnią scenę filmu, w której nauczycielka pyta dzieci „Jak się nazywa taki pan?” (14:27–15:03).

Zwróć uwagę uczniów na brak głosu reżysera. Film sprawia wrażenie spontanicznych wypowiedzi, ale niektóre sceny – jak np. ujęcia otwierające dokument – zaaranżowane są tak, że wyglądają jak klasyczny wywiad. Pytania zostały jednak usunięte w montażu.

Zwróć uwagę uczniów na język jakim posługuje się bohater dokumentu – np. w pierwszej scenie, w której mówi o swoich preferencjach filmowych. 

Pytania do uczniów

  • Na czym polega kontrast między wykorzystaną tu muzyką i obrazem, a narracją – słowami bohatera?
  • W jakich scenach powraca ten motyw muzyczny? Jaką może w nich odgrywać rolę?
  • Jaką funkcję może mieć takie urwanie odpowiedzi? Dlaczego autor filmu nie umieścił
    w filmie całej wypowiedzi?
  • Film ma formę wywiadu, ale nie słyszymy pytań, tylko wypowiedzi portiera. Jaki efekt osiąga w ten sposób autor dokumentu?

 

  • Co mówi o bohaterze język jakim się posługuje? 
  • Spróbujcie ocenić postawę bohatera przez pryzmat języka jakim się posługuje. 


CZOŁÓWKA I TYŁÓWKA

Wskazówki dla nauczyciela

Pokaż uczniom początek filmu (00:23–01:00).

 





Pokaż uczniom czołówkę i tyłówkę (15:03– 15:48). 

Pytania do uczniów

  • Zwróćcie uwagę na elementy wykorzystane
    w czołówce i pierwszej scenie – muzykę, czcionkę tytułu, jej kolor, oświetlenie mężczyzny, sposób jego sportretowania, wybór wypowiedzi otwierającej film. Jak kształtują one stosunek do bohatera?

 

  • Z jakimi gatunkami filmowymi koresponduje muzyka wykorzystana w czołówce i tyłówce?
  • Jakie oczekiwania odbiorcze buduje muzyka wykorzystana w czołówce?
  • Spróbujcie zinterpretować muzykę w tyłówce. Czy jest niewerbalnym komentarzem do historii przedstawionej w filmie?


TRANSFORMACJE RODZAJOWE

Wskazówki dla nauczyciela

Przedstaw uczniom sceny z wypowiedziami portiera, w których stawia się on w negatywnym świetle: „lubię agresywne filmy” (00:32–00:54); „zamiłowanie do kontroli kolegów” (03:50–04:51); „z poprawczaka wychodzi idealne dziecko” (08:05–09:23); „regulamin jest ważniejszy niż człowiek” (12:00–12:58).

Pytania do uczniów

  • Spróbujcie tak przeformułować wypowiedzi bohatera, aby zachowując oryginalny sens, jednocześnie nie stawiały go one w złym świetle.

 

II.    KLUCZOWE PYTANIA

 

POSTACI

  • Jak przedstawiona jest postać portiera w scenie, w której wiąże synowi krawat – w porównaniu
    z innymi partiami filmu?
  • Jakie sceny wydają się kluczowe dla charakterystyki bohatera?
  • Czy portret mężczyzny przedstawionego w filmie jest wielowymiarowy? Czy ukazuje złożoność jego osobowości, jego prawdziwe poglądy i różne aspekty jego życia? Co świadczy za tym, a co przeciw? 
  • Czy w filmie ukazany został aktor społeczny (postać odgrywająca rolę społeczną) czy realny człowiek?

 

NARRACJA

  • Dokument przedstawia wypowiedzi portiera na różne tematy: jego pracy, hobby, stosunek do zwierząt, mówi o jego ambicjach, stosunku do władzy, a także kary śmierci. W filmie słychać niemal wyłącznie jego głos. Czy zatem portier stoi za narracją filmu, czy dokument jest spontanicznym zapisem jego wypowiedzi?
  • Obiektywne narracje odzwierciedlają najczęściej chronologiczny porządek wydarzeń. Obrazując złożone problemy, starają się przedstawiać je z wielu perspektyw. Czy narracja wykorzystana
    w dokumencie Kieślowskiego jest obiektywna? 
  • Autor filmu posłużył się językiem ezopowym i portret portiera jest pretekstem do opowiedzenia
    o tym, o czym w czasach komunizmu nie można było mówić wprost. Jaki jest ukryty wydźwięk filmu? O czym opowiada historia portiera?
  • Które sceny poruszają temat władzy, stosowania przez nią przymusu, sprawowania kontroli nad obywatelami, inwigilacji społeczeństwa?

 

MIEJSCE AKCJI

  • Gdzie kręcone były poszczególne partie filmu? Czy można je podzielić na kategorie?

PODPOWIEDŹ: Przestrzenie prywatne, publiczne i państwowe. 

  • W jaki sposób wybór miejsc, w których sfilmowany został bohater kształtuje jego filmowy obraz?

 

MOTYWY

  • W jaki sposób przedstawiony został w filmie motyw władzy? W których scenach jest on uwypuklony?
  • Jak film przedstawia relacje między jednostką a instytucją?
  • W filmie powraca motyw kontroli i inwigilacji. W jakich innych tekstach kultury podejmowane są te zagadnienia?

 

MONTAŻ

  • Które sceny lub ujęcia kontrastują ze sobą poprzez tematykę i/lub stylistykę? Np. prywatne/publiczne, subiektywne/obiektywne, zbliżenie/plan ogólny. 
  • W których scenach wypowiedź słowna (narracja portiera) decyduje o interpretacji obrazu?
  • W których scenach muzyka pełni rolę komentarza? Jakie jest jej znaczenie w poszczególnych scenach?

 

PRACA KAMERY

  • W jakich planach filmowany jest portier? Na co pozwala taki sposób filmowania postaci?
  • Które sceny sfilmowane są „z ręki”? Czym różni się tak zarejestrowany materiał, od ujęć o statycznej i przemyślanej estetycznie kompozycji? 
  • Czy ujęcia zarejestrowane z ręki mogą służyć manipulacji odbiorem? Jeśli tak, to w jaki sposób?

 

MUZYKA I DŹWIĘK

  • Film pozbawiony jest odautorskiego komentarza ponadkadrowego (voice over). Czy tę funkcję przejmuje w jakimś stopniu muzyka? Jeśli tak, to w jaki sposób?
  • W których scenach muzyka niediegetyczna (nie będąca częścią świata przedstawionego) tworzy efekt ironiczny w stosunku do wypowiedzi portiera?





III.   POMYSŁY NA ĆWICZENIA

 

PISANIE I CZYTANIE

  • Podziel klasę na trzy grupy i poproś uczniów, aby w oparciu o wypowiedzi portiera spróbowali zrekonstruować pytania jakie mógł mu zadać Kieślowski, a które nie znalazły się w filmie.

- Grupa pierwsza: 01:38–02:50

- Grupa druga: 03:36–05:07

- Grupa trzecia: 07:52–10:03.

  • Poproś uczniów, aby wcielili się w postać pracownika PRL-owskiej cenzury i wskazali sceny, w których zasugerowaliby wprowadzenie zmian lub usunięcie poszczególnych fragmentów oraz uzasadnili swoją decyzję. 

 

ZADANIA AKTYWIZUJĄCE

  • Debata. Podziel klasę na dwie grupy – obrońców i oskarżycieli portiera. Poproś, aby uczniowie w swoich głosach uwzględnili również rolę filmowca (jego prawa, powinności wobec filmowanej postaci, etykę dokumentalisty). 
  • Podziel uczniów na trzy grupy (4 uczniów, 4 urzędników, pozostała część grupy pełni rolę obserwatorów) – i odegranie sceny, w której uczniowie są zatrzymani na wagarach. Wskazówki dotyczące roli, uczniowie mogą czerpać ze sceny, w której bohater Kieślowskiego opowiada o takich interwencjach w parkach i pod kinami. Następnie uczniowie dzielą się spostrzeżeniami dotyczącymi wpływu przyjętej roli (funkcji) na ich zachowanie, identyfikacji z pełnioną funkcją. 
  • Przeprowadź z uczniami dyskusję na temat współcześnie występujących profesji, które można byłoby przedstawić tak, aby wydźwięk był podobny do przedstawionego w filmie wizerunku portiera. Następnie poproś, aby uczniowie, pracując w grupach przygotowali dialogi i odegrali scenę, w której ujawni się światopogląd postaci i informacje na temat pełnionej przez nią funkcji.




Zrealizowano w ramach programu Filmoteka Szkolna przez Filmotekę Narodową - Instytut Audiowizualny przy współfinansowaniu Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.

* Wykorzystano format analiz filmoznawczych przygotowany na podstawie opracowań British Film Institute.