Z Gapiszonem w ogrodzie. Odkrywamy tajniki animacji

Dorota Gołębiowska

PRZEDMIOT

godzina wychowawcza, interdyscyplinarne zajęcia fakultatywne, język polski, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

CZAS

3 godziny

Cel ogólny

Przygotowanie dzieci do świadomego odbioru filmu animowanego oraz inspirowanie do własnej aktywności twórczej.

Cele szczegółowe:

Uczeń:

  • poznaje film animowany zaliczany do klasyki polskiej animacji;
  • poznaje wybrane techniki animacji;
  • prezentuje swoje odczucia i wrażenia wynikające ze spotkania z filmem;
  • określa temat i główną myśl pozna­nego dzieła filmowego;
  • opowiada przebieg wydarzeń w kolejności przyczynowo-skutkowej z wykorzystaniem kadrów z filmu;
  • ocenia zachowania głównego boha­tera oraz uzasadnia swoją ocenę;
  • wyciąga wnioski z zachowania bohatera;
  • wykonuje proste zabawki optyczne i poznaje zjawiska iluzji optycznej.

 

Metody i formy pracy:

miniwykład, dyskusja kierowana, elementy dramy, ćwiczenia praktyczne, praca z całym zespołem, w grupach oraz indywidualna

Materiały dydaktyczne:

  • film Gapiszon ogrodnikiem,
  • zdjęcia z planu filmu oraz fotosy dostępne na stronie: fototeka.fn.org.pl,
  • szablony taumatropu,
  • bloczki kartek samoprzylep­nych,
  • bloki,
  • kredki,
  • mazaki,
  • klej,
  • nożyczki

Słowa kluczowe:

  • animacja poklatkowa,
  • techniki animacji,
  • animacja wycinankowa,
  • taumatrop,
  • kineograf,
  • bohater (tytułowy),
  • Gapiszon,
  • ogród,
  • warzywa,
  • owoce

Przebieg zajęć

1. Pogadanka wprowadzająca w problematykę zajęć.

Film Gapiszon ogrodnikiem (1965) jest jednym z dzie­sięciu odcinków serialu animowanego Przygody Gapi­szona (1964–1966) w reżyserii Jerzego Kotowskiego, według scenariusza Jerzego Kotowskiego i Bohdana Butenki (autora koncepcji plastycznej), z muzyką Piotra Hertla. Serial, wyprodukowany przez Studio Filmowe Se-ma-for, był emitowany w paśmie Wieczo­rynki. Gapiszon, jako postać kultowa w drugiej połowie lat 60., stał się także bohaterem komiksów oraz książek dla dzieci autorstwa Bohdana Butenki. Historie o niesfornym Gapiszonie publikowane były w czasopiśmie dla dzieci „Miś”, gdzie ukazało się ponad 500 historyjek – początkowo czarno-białych, a od roku 1991 kolorowych. Gapiszon przestał się poja­wiać na łamach „Misia” dopiero w 2005 r. Jako cieka­wostkę warto dodać, że postać Gapiszona znalazła się na znaczku pocztowym wydanym w 2011 przez Pocztę Polską w ramach serii poświęconej najważniej­szym bohaterom polskich animacji.

2. Praca z całym zespołem.

Nauczyciel informuje dzieci, że zajęcia spędzą z wesołym, ale niesfornym chłopcem o znaczącym imieniu Gapiszon, który jest bohaterem serii filmów animowanych Przygody Gapiszona. Uczniowie obejrzą piąty odcinek serialu pod tytułem Gapi­szon ogrodnikiem. Prowadzący uprzedza, że film powstał na potrzeby telewizji w 1965 r., dlatego jest czarno-biały (w Polsce kolorowy program telewi­zyjny nadawany jest od 1971 r.). Jeśli uczestnikami lekcji są młodsze dzieci, w ramach rozmowy wpro­wadzającej warto przypomnieć: kim jest ogrodnik, jakie prace wykonuje, co rośnie w ogrodzie, czym ogród różni się od parku czy lasu itp. Starszym dzieciom warto przekazać informacje na temat serialu i postaci Gapiszona (przedstawione we wprowadzeniu do scenariusza).

W ramach przygotowania do projekcji nauczyciel prosi uczniów, aby zwrócili uwagę:

  • Kim jest Gapiszon?
  •  Jak zachowuje się bohater w ogrodzie: co robi dobrze, a co źle.
  •   Jakie inne postacie występują w filmie.
  •   Co uczniów zaskoczyło lub zdziwiło podczas oglądania filmu.

 3.  Projekcja filmu.

Nauczyciel prezentuje uczniom odcinek serii Gapiszon ogrodnikiem.

4.  Rozmowa po filmie. Praca z całym zespołem.

Prowadzący prosi dzieci o przedstawienie wrażeń, spostrzeżeń i emocji, jakie wywołał film. Jeśli istnieje taka potrzeba, zadaje pytania pomocnicze:

  •  Co wam się podobało lub nie podobało?
  •   Co was zaskoczyło?
  •  Co zwróciło waszą uwagę?

5. Rekonstrukcja akcji. Praca w grupach.

Nauczyciel dzieli uczniów na grupy składające się z czterech lub pięciu osób. Rozdaje grupom zestawy zdjęć z filmu (załącznik nr 1) i prosi, aby uczniowie ułożyli zdjęcia zgodnie z kolejnością wydarzeń. Następnie prosi, aby kolejni uczniowie z grup opowiedzieli obejrzaną historię, prezen­tując kolejne zdjęcia.

Po tej części prowadzący prosi, aby uczniowie spośród otrzymanych zdjęć wybrali tylko te, które pokazują czynności, jakie w ogrodzie wykonał Gapiszon. Poleca, aby uczniowie ułożyli kartki obrazkiem do dołu i je wymieszali. Każde dziecko losuje jedno zdjęcie i ogląda je tak, aby inni nie widzieli, jakie wydarzenie zostało przez nie wylo­sowane. Prowadzący tymczasem przypina do tablicy planszę z dużą tabelą:

DOBRZE

ŹLE   

 

6.      Praca w grupach. Elementy dramy.

Nauczyciel wyjaśnia, że zadaniem każdego dziecka w grupie będzie wcielenie się w Gapiszona i poka­zanie wylosowanej czynności. Wykorzystana zostanie metoda stop-klatki (jeśli istnieje potrzeba, nauczyciel wyjaśnia, czym jest klatka filmowa, może posłużyć się w tym celu omawianym filmem, zatrzymując obraz na wybranym działaniu Gapi­szona). Pozostali członkowie grupy zgadują, jaka czynność jest prezentowana. Następnie zastana­wiają się wspólnie, czy wykonując tę czynność, Gapiszon postąpił dobrze, czy źle. Jeśli postąpił dobrze, doceniają go (np. „Świetnie sobie pora­dziłeś”, „Dobrze, że...” itd.,), jeśli postąpił źle, wyja­śniają, dlaczego nie powinien tak postępować, jakie mogą być konsekwencje jego działania (np. „Nie powinieneś sadzić rośliny korzeniami do góry, ponieważ to korzenie powinny się znaleźć w ziemi, gdyż dzięki nim roślina czerpie pożywienie” itp.). Po wykonaniu swojej części każde dziecko przy­pina wylosowany obrazek na przyczepionej do tablicy planszy. Uczniowie wykonują to ćwiczenie w grupach, nauczyciel czuwa nad prawidłowym jego przebiegiem, zwraca szczególną uwagę, aby wypowiadane przez uczniów słowa krytyki odno­siły się do działania bohatera filmu, a nie prezen­tującego je dziecka.

Prowadzący wspólnie z uczniami podsumowuje ćwiczenie i nawiązuje do imienia bohatera (można przy tej okazji wprowadzić pojęcie „bohater tytułowy”). Prosi o wymienienie słów, które kojarzą się z tym imieniem.

Gapiszon → gapa, gapowaty ← nierozgarnięty, nieuważny, nieostrożny (także: gamoń, oferma).

Nauczyciel prosi, aby uczniowie wyjaśnili, dlaczego twórcy nadali takie właśnie imię głównemu boha­terowi. Jakie wnioski z przygody Gapiszona można wyciągnąć? Chętne dzieci mogą w tym miejscu podzielić się swoimi refleksjami.

 7.  Rozmowa o animacji. Praca z całym zespołem.

Nauczyciel pyta, czy oglądając film, uczniowie zwrócili uwagę, jak powstał Gapiszon. Prowadzący przypomina czołówkę filmu i pyta, jakie czynności zostały wykonane, aby powstał bohater. Uczniowie zauważają, że Gapiszon najpierw został naryso­wany na kartce, a następnie wycięty. Prowadzący informuje, że taką technikę animacji nazywa się wycinankową, zaś sama animacja, to inaczej ożywianie, wprawianie w ruch.

Nauczyciel wyjaśnia, jak powstawały filmy animo­wane tworzone klasyczną techniką animacji poklatkowej i prezentuje zdjęcia z realizacji serialu o Gapiszonie dostępne na stronie Fototeki Filmo­teki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego. Proces pracy nad filmem animowanym realizo­wanym metodą poklatkową bardzo dobrze wyjaśni uczniom krótki film na temat powstawania serii o Bolku i Lolku dostępny na kanale YouTube: https://tiny.pl/gvt4j

Po obejrzeniu filmu nauczyciel sprawdza, czego dzieci dowiedziały się na temat procesu pracy nad filmem animowanym. Chętni uczniowie wyjaśniają: czym jest scenopis obrazkowy, w jaki sposób bohaterowie „poruszali się” po nieru­chomym tle, ile klatek potrzeba na jedną sekundę filmu itp. Prowadzący zwraca uwagę, że filmy o Bolku i Lolku realizowane były techniką rysun­kową. Może w tym miejscu zaprezentować zdjęcia z filmu o Misiu Uszatku jako przykład wyko­rzystania innej, bardzo popularnej techniki – animacji lalkowej. Warto też uświadomić dzie­ciom, że współcześnie najczęściej wykorzystuje się metodę animacji komputerowej (w tym 3D).

 8.  Ćwiczenia praktyczne – tworzenie tauma­tropu.

Nauczyciel informuje, że kolejna część zajęć poświęcona zostanie odkryciu, czym jest złudzenie optyczne, które pozwala nam widzieć pewne zjawiska jako inne, niż są w rzeczywi­stości. Prowadzący prezentuje przygotowany wcześniej taumatrop2 (szablon w załączniku nr 2). Wyjaśnia, że jest to zabawka optyczna stworzona w pierwszej połowie XIX wieku najprawdopo­dobniej przez angielskiego fizyka Johna Ayrtona Parisa, który wraz z W. Phillipsem zaprezen­tował ją w 1825 r. Następnie prowadzący rozdaje każdemu uczniowi zestaw do wykonania tauma­tropu: 2 koła ze sztywnego papieru o średnicy ok. 8–10 cm, wydruk kadru z filmu Gapiszon ogrodnikiem (załącznik nr 3), dwa sznureczki (po ok. 20 cm) lub gumki recepturki, nożyczki, klej oraz dziurkacze. Następnie prosi o wyko­nanie własnych egzemplarzy metodą podobną do tej, jaką został stworzony bohater filmu: dzieci wycinają Gapiszona oraz koszyk z otrzymanego obrazka, następnie przyklejają obydwa obrazki w odpowiednich miejscach na kołach. Przed przy­klejeniem mogą też narysować tło. Ważne jednak, aby było ono identyczne na obu kołach. Prowa­dzący zwraca uwagę, że, aby taumatrop „zadziałał”, obrazki na obu kołach muszą być odpowiednio wobec siebie ustawione (do góry nogami).

Uczniowie prezentują wykonane taumatropy i formułują wniosek: jeśli dwa obrazy oglą­damy szybko po sobie, widzimy je jako nakłada­jące się na siebie. Prowadzący wyjaśnia, że tego typu zabawki optyczne były przydatne w procesie dochodzenia do wynalezienia urządzenia wyświe­tlającego ruchome obrazy.

 9.   Ćwiczenie praktyczne – tworzenie kineo­grafu.

Następnie prowadzący informuje, że uczniowie przygotują drugą zabawkę optyczną, która pozwoli im odkryć zasadę ożywiania (czyli animacji) nieruchomych obrazów. Zanim jednak przy­stąpią do pracy nad kineografem (znanym obecnie lepiej jako flip book), dobierają się w zespoły dwuosobowe. Uczniowie siadają naprzeciw siebie. Ich zadaniem będzie zaprezentowanie kole­żance/koledze miny smutnej i wesołej najpierw w normalnym tempie, a następnie bardzo wolno, aby druga osoba mogła zauważyć poszczególne fazy ruchu ust: najpierw kąciki na dole, a następnie powoli unoszą się ku górze.

Prowadzący rozdaje materiały do wykonania kineografu (flip booka): bloczki małych karte­czek samoprzylepnych lub małe karteczki spięte klipsem biurowym oraz pisaki. Następnie prosi, aby uczniowie na pierwszej karteczce narysowali sche­matycznie twarz – tylko oczy i bardzo smutne usta. Następnie, aby na kolejnych karteczkach naryso­wali poszczególne fazy ruchu ust od miny smutnej do wesołej i od wesołej do smutnej. Powinni tak rozplanować różnice pomiędzy poszczególnymi „minami”, aby wszystkie fazy ruchu zawrzeć na około 20–24 karteczkach. Oczywiście należy zwrócić uwagę, że oczy i usta powinny znajdować się za każdym razem mniej więcej w tym samym miejscu kartki. Aby uczniowie łatwiej zrozumieli, na czym polega ich zadanie, warto zaprezen­tować im fragment instrukcji dostępnej na kanale YouTube (https://tiny.pl/gvt4k lub https://tiny.pl/ gvt42). Jest ona wprawdzie w języku angielskim, ale prezentacja wizualna jest na tyle czytelna, że niewystarczająca znajomość języka nie stanowi problemu. Uczniowie prezentują sobie wzajemnie w parach wykonane kineografy i formułują wniosek: gdy oglądamy szybko następujące po sobie i odpo­wiednio ułożone obrazki (pokazujące kolejne fazy ruchu obiektu), wówczas odbieramy je jako ruchome. Nauczyciel wyjaśnia, że uczniowie właśnie odkryli istotę złudzenia optycznego, na której oparte zostały wynalazki służące reje­stracji i projekcji filmu.

10.   Podsumowanie.

Prowadzący podsumowuje pracę na zajęciach i przeprowadza krótką ewaluację, do której można wykorzystać „buźki”: nauczyciel rysuje na tablicy trzy buźki (smutną, obojętną i wesołą) oraz prosi uczniów, aby postawili znaczek (lub przykleili karteczkę) przy tej, która najlepiej oddaje ich zado­wolenie z zajęć.

Praca domowa

Przygotujcie kineograf składający się z co najmniej 30 rysunków (karteczek). Może być zainspirowany przygodami Gapiszona lub oparty na własnym pomyśle. Zaprezentujecie swoje „filmy” komuś z bliskich dorosłych oraz koleżankom i kolegom w klasie.