„Wyjście na jaw robotników kina z fabryki snów” (1995), reż. Michał J. Dudziewicz - opracowanie filmoznawcze

Justyna Hanna Budzik

ETAP EDUKACYJNY

ponadpodstawowa

PRZEDMIOT

etyka, filozofia, godzina wychowawcza, historia, język polski, muzyka, plastyka, wiedza o społeczeństwie, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

I. PODSTAWOWE TECHNIKI NAUCZANIA


STOPKLATKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Wyświetl planszę z fragmentem tytułu filmu (00:33, „Wyjście robotników z fabryki…”, zanim pojawią się kolejne słowa uzupełniające tytuł filmu).

 

 

 

 

 

 

 


Wyświetl planszę z pełnym tytułem filmu.

 

 

 

 



Pokaż plansze z napisami oddzielające akty filmu (00:50–0:57, 02:20–02:26, 04:02–04:06, 05:09– 05:14, 06:36–06:40, 09:43–09:48).

Pytania do uczniów

 

  • Do czego nawiązuje tytuł filmu widoczny na ekranie?

PODPOWIEDŹ: Poleć uczniom, aby znaleźli tytuł filmu braci Lumière z 1985, który zwyczajowo przyjęło się uważać za pierwszy film. Zwróć uwagę na błędy w polskim tłumaczeniu tytułu. Tytuł oryginalny to „La sortie de l’usine Lumière à Lyon”, co dosłownie można przetłumaczyć jako „Wyjście z fabryki Lumière’ów w Lyonie”. W polskich źródłach często spotyka się tytuł „Wyjście robotników z fabryki”, jednak biorąc pod uwagę, iż na filmie widzimy niemal same postaci kobiece, bardziej zasadna byłaby wersja „Wyjście robotnic z fabryki”.

 

  • Jak rozumiecie tytuł filmu? Jakie tematy ważne dla filmu ten tytuł zapowiada?
  • Co oznacza wyrażenie „wyjść na jaw”?
    Do czego odnosi się określenie „fabryka snów”?
  • Kim są robotnicy kina? Dlaczego robotnicy?

 

  • Do jakich zawodów z branży kinematograficznej odnoszą się kolejne plansze?


DŹWIĘK I OBRAZ

Wskazówki dla nauczyciela

 

Wyświetl fragment 02:12–02:20.

 

 

Wyświetl początek filmu (z towarzyszeniem muzyki na pianinie).

Pytania do uczniów

 

  • Jakie dźwięki są charakterystyczne dla tradycyjnej sali projekcyjnej z mechanicznym projektorem?

 

  • Jak muzyka wpływa na nastrój filmu?


CZOŁÓWKA I TYŁÓWKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż czołówkę filmu.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Pokaż tyłówkę filmu (część z planszami).

 

 

 

Pokaż napisy końcowe filmu (część po planszach).

Pytania do uczniów

 

  • Jakim językiem sformułowane są napisy?
  • Do jakiego okresu w historii kina nawiązuje stylistyka plansz?
  • Jakie stanowiska dotyczące przełomu dźwięko­wego w kinie zaprezentowane są
    w pierwszym fragmencie filmowym?
  • Jak obecnie ma się sytuacja polskiego kina?

PODPOWIEDŹ: Na stronie PISF prezentowane są wyniki rynku filmowego w Polsce. Poleć uczniom, aby wyszukali zestawienia dotyczące: 1) liczby sprzedanych biletów na polskie filmy,

2) pozycji polskich produkcji w rankingach najczęściej oglądanych filmów.

 

  • Jak sformułować w języku współczesnym napisy na planszach końcowych, używając nazw poszczególnych zawodów i funkcji?

 

  • O czym opowiadają filmy, z których składa się kolaż Dudziewicza?

PODPOWIEDŹ: Uczniowie w grupach mogą wynotować najważniejsze informacje o filmach, korzystając z serwisu Film Polski. Warto zachęcić ich też do wyszukania plakatów tych filmów na stronie GAPLA lub fotosów/werków na portalu FOTOTEKA.


UJĘCIE

Wskazówki dla nauczyciela

 

W trakcie oglądania filmu zaproponuj uczniom ćwiczenie.

 

Pytania do uczniów

           

  • W trakcie seansu ponumerujcie poszczególne ujęcia i sceny. Następnie spróbujcie je pogrupować w zbiory należące do jednego filmu. Z pomocą bazy Film Polski oraz FOTOTEKA dopasujcie film do tytułu.

PODPOWIEDŹ: Filmy wykorzystane w „Wyjściu…” wymienione są w napisach końcowych.

Plan scen:

- „Znachor”: scena nr 1

- „Maskarada”: scena nr 2, 30

- „Człowiek z marmuru”: scena nr 3, 22

- „Rejs”: scena nr 4, 7

- „Pociąg do Hollywood”: scena nr 5, 12, 16, 18, 20

- „Historia niemoralna”: scena nr 6, 19, 33, 34

- „Ucieczka z kina Wolność”: scena nr 8, 29

- „Człowiek z żelaza”: scena nr 9

- „Łabędzi śpiew”: scena nr 10, 15

- „Jak to się robi”: scena nr 11, 13, 17,

- „Miś”: scena nr 14, 27, 27

- „Amator”: scena nr 21, 40

- „Przyspieszenie”: scena nr 23, 25, 28, 38

- „Wszystko na sprzedaż”: scena nr 24, 26, 31, 32, 35, 36

- „Kocham kino”: scena nr 41, 42.


TRANSFORMACJE RODZAJOWE
 

Wskazówki dla nauczyciela

 

Po seansie filmu zaproponuj uczniom ćwiczenie.

Pytania do uczniów

 

  • Czy jest możliwy inny sposób zmontowania filmu, według innego klucza niż refleksja nad poszczególnymi zawodami filmowymi? Zaproponujcie własny układ scen, wykorzystując program do montażu (np. Windows Movie Maker).

 



II. KLUCZOWE PYTANIA

 

PRACA KAMERY

  • Jak kamera pracuje w poszczególnych fragmentach filmu? Czym te fragmenty się różnią w zakresie pracy kamery?

PODPOWIEDŹ: Sceny pochodzą z różnych filmów. Warto zaobserwować wykorzystanie różnych planów filmowych, punktów widzenia kamery oraz ruchów kamery. Te techniki pracy kamery wpływają na odbiór danej sceny – w zależności od zastosowanych środków sceny są statyczne lub dynamiczne.

 

KOLORYSTYKA

  • Który z fragmentów filmów ma szczególną kolorystykę (użycie filtrów, ograniczona gama barwna, tylko barwy ciepłe lub zimne, dominacja jednej barwy)? Jaki to daje efekt?

 

POSTACI

  • Przedstawiciele jakich zawodów filmowych występują we fragmentach filmów? Z jakimi rozterkami, problemami się zmagają? Jak odnieść to do realiów historycznych, w których powstawały wykorzystane w „Wyjściu…” filmy?

PODPOWIEDŹ: Warto wyodrębnić roboczo trzy ważne okresy dla branży kinematograficznej w Polsce i do nich dopasować poszczególne wypowiedzi: lata 30. XX wieku, czasy PRL-u, czasy po przełomie 1989. Wcześniej uczniowie mogą skorzystać np. z bazy Film Polski i przygotować notatki
o filmach wykorzystanych przez Dudziewicza. Wszystkie filmy wymienione są w tyłówce filmu.

 

NARRACJA

  • Czy w filmie jest narrator, który porządkuje opowieść? Jak porozumiewa się z widzem?
  • Jakie główne wątki można wyróżnić w filmie?
  • Jak udało się uzyskać efekt spójnej narracji mimo wykorzystania różnych fragmentów filmu?
  • W jakim stopniu opowieść o kinie z filmu Dudziewicza odnosi się do aktualnej sytuacji przemysłu kinematograficznego w Polsce?

 

MIEJSCE AKCJI

  • Jakie miejsca akcji związane z przemysłem kinematograficznym rozpoznajesz w filmie? Jakie funkcje pełnią te miejsca w filmowych scenach?

 

UJĘCIA

  • Zwróć uwagę na ujęcia łamiące iluzję czwartej ściany. W których scenach się pojawiają? Dlaczego? Jaki efekt wywołują?

PODPOWIEDŹ: Zwróć szczególną uwagę uczniów na: fragment od 02:27 do 02:44 (z filmu „Łabędzi śpiew”, reż. R. Gliński, 1988), w którym na początku postać grana przez Bogdana Baera patrzy
w obiektyw; fragment 06:45–06:50 („Wszystko na sprzedaż”, reż. A. Wajda, 1969) – Elżbieta Czyżewska patrzy w kamerę; 08:12–08:16 („Historia niemoralna”, reż. B. Sass, 1990) – Henryk Bista (montażysta) patrzy w kamerę.

 

MUZYKA I DŹWIĘK

  • Jak można opisać muzykę? Na jakim instrumencie jest wykonywana?
  •  Do jakiego okresu w historii kina nawiązuje muzyka, którą słyszymy, kiedy na ekranie pojawiają się plansze?

PODPOWIEDŹ: Muzyka wykonywana przez tapera na pianinie, to charakterystyczny akompaniament pokazów filmów niemych.

 

MOTYWY

  • Jakie stanowiska na temat funkcji czy „misji” kina możemy wyróżnić, odwołując się do wypowiedzi w filmie? Czy znacie inne sposoby wytłumaczenia, czym jest kino?
  • Jakie są problemy, ograniczenia, wyzwania artystów filmowych, o których opowiadają postaci
    w filmie? Jakie inne problemy dotykają twórców filmowych współcześnie? Czy istnieje cenzura? Jakie przeszkody ekonomiczne utrudniają dziś robienie filmów (kiedyś był to np. brak taśmy)?
  • Jakie są potrzeby widzów według dialogów, które pojawiają się w filmie? Czy zgadzacie się z takimi sformułowaniami? Jakie są potrzeby współczesnych widzów ?
  • Czym jest autotematyzm w sztuce? Jak przejawia się autotematyzm w filmie? Jakie jeszcze inne filmy autotematyczne znacie? Jakie utwory literackie omawiane w szkole lub czytane poza szkołą znacie?
  • Obejrzyjcie scenę 06:50–07:11 („Miś”, reż. S. Bareja, 1981). Jak rozumieć wypowiedź reżysera (Janusz Zakrzeński): „Na każdą rzecz można patrzeć z dwóch stron. Jest prawda czasów, o których mówimy i prawda ekranu, która mówi prasłowiańska grusza…”? Jaki efekt daje połączenie tej sentencjonalnej wypowiedzi z kontekstem sceny: pościg za zającami udawanymi przez koty?
  • Obejrzyjcie fragment od 02:27 do 02:44 (z filmu „Łabędzi śpiew”, reż. R. Gliński, 1988). Co jest kinem według postaci mówiącej do scenarzysty? Do jakiego typu filmów odnosi się ta wypowiedź? Czym jest kino dla Was? Obejrzyjcie piąty akt filmu i wynotujcie różne rozumienia funkcji i istoty filmu.
  • W którym fragmencie jest mowa o nadużyciach seksualnych w przemyśle filmowym? W jaki sposób akcja #metoo zwiększyła społeczną wrażliwość i świadomość problemu?

PODPOWIEDŹ: Pokaż ponownie fragment: 04:08–05:08, aby rozpocząć dyskusję o wykorzystywaniu seksualnym aktorów i aktorek przez reżyserów, przekonaniu o uwodzeniu jako metodzie na zdobycie angażu, seksapilu gwiazd filmowych).

  • Do jakich ważnych zmian, przełomów w historii kina, nawiązują wypowiedzi oraz obrazy w filmie Dudziewicza?

PODPOWIEDŹ: Możemy wyróżnić m. in. takie tematy: przełom dźwiękowy, filmy barwne, superprodukcje historyczne, efekty specjalne, naśladowanie wzorów amerykańskich konwencji gatunkowych, mit Hollywood.

  • Jak zmieniło się polskie kino na przełomie XIX i XX wieku? Czy nadal „nikt nie przyjdzie” na polski film?

PODPOWIEDŹ: Warto tu wykorzystać wyniki rynku filmowego, których wyszukiwanie zostało zasugerowane w ćwiczeniu dot. czołówki filmu. Można raz jeszcze pokazać fragment 00:27–00:30.

 

KOMPOZYCJA (MISE EN SCÈNE)

  • Które sceny przedstawiają (fikcyjną) pracę na planie filmowym i filmowców przy pracy? Na czym koncentruje się uwaga kamery? Co się dzieje w tych scenach? Czy poszczególni filmowcy mają jakieś charakterystyczne cechy charakteru, postawy, atrybuty, kostiumy?

PODPOWIEDŹ: Warto zwrócić uwagę na komizm i ironię niektórych scen, np. z „Misia” (03:32–03:50 – aktor ma na sobie pruski mundur, podczas gdy miał grać polskiego żołnierza, tylko nazwisko postaci brzmiało Pruski; 06:50–07:11 – koty udają zające).

  • Oglądając ujęcie z filmu „Wszystko na sprzedaż” (06:09–06:19), które rozgrywa się w sali projekcyjnej. Z jakiego punktu widzenia pokazana jest ta przestrzeń – gdzie mogła stać kamera? Jak pokazani są widzowie filmu w filmie? Jaki efekt daje to, że nie widzimy ekranu? Jak czujecie się
    w tych scenach?

 

MONTAŻ

  • W jaki sposób poszczególne fragmenty filmów korespondują ze sobą? Co decyduje o ich zestawieniu?
  • Jak nazywa się dzieło stworzone z fragmentów innych, różnych dzieł? Jaką rolę pełni w takim dziele montaż?

PODPOWIEDŹ: Możemy tu mówić o kolażu, ale też poruszyć kategorie: palimpsestu, intertekstualności oraz autotematyczności w odniesieniu do edukacji literackiej.

 

III. POMYSŁY NA ĆWICZENIA

PISANIE I CZYTANIE

  • Poproś uczniów o napisanie wypowiedzi argumentacyjnej na temat: Film: dzieło autorskie reżysera czy wspólna praca wielu osób?
  • Poproś uczniów o samodzielne zredagowanie haseł encyklopedycznych, tłumaczących, czym zajmują się wybrani pracownicy branży filmowej (np. operator kamery, scenarzysta, producent, dystrybutor, aktor, szwenkier, kierownik planu, montażysta).
  • Odtwórz uczniom ponownie końcowy fragment filmu (od kadru z kinem Jutrzenka, pochodzącego z filmu Piotra Łazarkiewicza „Kocham kino”). Poproś ich o przeczytanie wiersza Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego „Małe kina” i odpowiedzi na pytania: Jaki obraz małych kin wyłania się z wiersza? Jakie są przestrzenie małych kin? Jaki nastrój w nich panuje? Dla kogo są przeznaczone, na czyje potrzeby odpowiadają? Jakich emocji i przeżyć dostarczają widzom? Kiedy widzowie decydują się na seans? Dlaczego wybierają małe kina? Jakie swoje potrzeby i pragnienia spełniają, idąc do kina? Jak rozumieć neologizm „zakiniony”? Dlaczego podmiot liryczny przekonuje, że najlepsze są małe kina? Jakie kina są lepsze – małe, studyjne czy multipleksy? Dlaczego? Czym różnią się multipleksy od kin studyjnych? Wielkością, ofertą gastronomiczną, wystrojem, repertuarem? Jak opisać swoje ulubione kino?
  • Pokaż uczniom obraz Edwarda Hoppera „New York Movie (1939, olej na płótnie) i poproś o stworzenie opisu obrazu według wytycznych sformułowanych na blogu Ani Kubicy. Z którym z fragmentów filmowych w „Wyjściu…” kojarzy się uczniom ten obraz?

 

SŁUCHANIE I MÓWIENIE

  • Zaproponuj uczniom obejrzenie cyklu fotografii Hiroshi Sugimoto Theaters i poproś ich o dyskusję w małych grupach na temat odczuć dotyczących tych zdjęć. Poproś o porównanie fotografii ze scenami z filmu: w kabinie operatora projektora (00:27–00:30, 00:44–00:49, 08:12–08:16) oraz w sali projekcyjnej (06:09–06:19). Jak różnią się te sposoby pokazywania kina – na fotografiach Sugimoto oraz w filmach wykorzystanych przez Dudziewicza? Na jakich przedmiotach, miejscach, doświadczeniach skupiają się fotografie i fragmenty filmów?
  • Poproś uczniów o przygotowanie prezentacji na temat wybranej osoby z branży filmowej związanej z jednym z filmów wykorzystanych w „Wyjściu…” (reżyser,-ka, scenarzysta,-ka, montażysta,-ka, aktor,-ka, operator/autorka zdjęć…).
  • Zaproponuj uczniom wysłuchanie fragmentu wykładu Kamili Żyto, który jest dostępny na stronie Akademii Polskiego Filmu i dotyczy rynku filmowego w Polsce po 1989 roku. Które z wymienionych przez filmoznawczynię problemów są obecne we fragmentach filmów w „Wyjściu…”? Poproś uczniów, aby poszukali informacji, jak dzisiaj wygląda rynek filmowy w Polsce.
  • Poproś chętnego ucznia o przeczytanie na głos wiersza Wisławy Szymborskiej „Wyjście z kina” i zapytaj klasę o to, jakie emocje wywołuje wiersz. W jakim stopniu uczniowie zgadzają się z takim postrzeganiem kina? Kto mówi w wierszu? Jak opisane jest doświadczenie kinowego seansu? Które z fragmentów filmowego kolażu Dudziewicza w podobny sposób opowiadają o kinie? O jakich czasach mówi podmiot liryczny wiersza? Dlaczego film w takim okresie może być ważny? W jaki sposób rolę filmów w PRL-u i po przełomie określają fragmenty filmów w „Wyjściu…”?

 

ĆWICZENIA PRAKTYCZNE

  • Zaproponuj uczniom, aby zapytali członka rodziny lub starszego sąsiada/znajomego o jego filmowe wspomnienia: na przykład pierwszy film obejrzany w kinie; kino, do którego lubił chodzić w młodości; film, który jest dla niego ważny. Uczniowie mogą nagrać te wypowiedzi, kierując się wytycznymi tworzenia archiwum historii mówionej, dostępnymi na stronie Narodowego Centrum Kultury (część B). Razem z innymi uczennicami i uczniami z klasy warto stworzyć archiwum lokalnej mówionej historii kina i filmu.
  • Poproś uczniów o stworzenie fotokastów na temat „Moje ulubione kadry i sceny filmowe”.
  • Poproś uczniów o zrobienie zdjęć ulubionych kin i połączenie ich w kolaż (wykorzystując aplikację mobilną lub webową). Fotografie można wykonać w dowolnym miejscu: przed budynkiem, w holu, w sali lub poprosić obsługę o wejście do kabiny projekcyjnej i sfotografowanie jej.

PODPOWIEDŹ: Jeśli w okolicy nie ma kin, można poszukać zdjęcia w internecie (np. na stronie
W małym kinie). W takim przypadku trzeba pamiętać o dołączeniu do pracy listy autorów/źródeł wykorzystanych zdjęć.

 

ZADANIA AKTYWIUJĄCE

  • Scenka z wykorzystaniem technik dramowych: praca na planie filmowym. Podziel klasę na grupy, a następnie poproś uczniów o wytypowanie osób, które wcielą się w rolę: reżysera, aktora/aktorów, operatora kamery, kostiumografa i odegranie sceny inspirowanej częścią „Wyjścia…”.
  • Opracowanie szkolnego przeglądu ulubionych i wartościowych filmów – podziel klasę na grupy projektowe, w każdej z nich powinno znaleźć się kilka osób, które wcześniej opracują listę kryteriów, które pomogą wybrać odpowiednie filmy – na przykład po przeprowadzeniu ankiety wśród uczniów. Kryteria mogą dotyczyć: tematu, motywów, udziału wybranego aktora, gatunku itp. Taką ankietę można przeprowadzić z wykorzystaniem narzędzia cyfrowego, np. Google Forms. Podpowiedz uczniom, aby przy układaniu listy filmów wzięli pod uwagę legalne źródła dostępu do nich, dobrym pomysłem jest np. seria filmów krótkometrażowych (np. z pakietu Filmoteka Szkolna). Osoby organizujące przegląd mogą przygotować prelekcje przed filmami i moderować dyskusje po filmach lub organizować inne aktywności (np. kręcenie telefonami scen inspirowanych obejrzanymi produkcjami).

 

KSZTAŁCENIE WIELOKIERUNKOWE

  • Poproś uczniów o zapoznanie się z zasobami portalu W małym kinie oraz fanpage’u na Facebooku. Zaproponuj poszukanie w okolicy działającego lub już zamkniętego małego kina, które można opisać w podobny sposób.
  • Wraz z uczniami wyszukajcie informacji, czy w okolicach szkoły są miejsca związane z życiem filmowców lub miejsca, które posłużyły jako lokacje filmowe. Poproś uczniów o opracowanie ścieżki spaceru tematycznego.

PODPOWIEDŹ: Warto obejrzeć Webinarium Spacery i historia mówiona: kinowe topografie przygotowane w ramach projektu „Filmoteka Szkolna. Akcja!

  • Poproś uczniów o wyszukanie w okolicach szkoły miejsc, które mogłyby zostać wykorzystane jako lokacje filmowe i stworzenie cyfrowego katalogu zdjęć tych miejsc opisanych etykietami według na przykład gatunków filmowych.

PODPOWIEDŹ: Jeśli w okolicy nie ma miejsc, które były filmowymi lokacjami, wykonujemy tylko ćwiczenie z wyszukiwaniem potencjalnie ciekawych dla filmowców miejsc.

  • Kształcenie w zakresie języków obcych – omów wybrany zagraniczny filmu (lub fragment) z motywem autotematycznym (na przykład „Pewnego razu w Hollywood”, reż. Q. Tarantino, 2019, „Cinema Paradiso”, reż. G. Tornatore, 1988, „Noc amerykańska”, reż. F. Truffaut, 1973). Porozmawiaj z uczniami o tym, jaką rolę kino spełnia w życiu bohaterów, w jaki sposób przedstawiona została praca w przemyśle filmowym, jakie funkcje pełnią nawiązania intertekstualne.
  • Poproś uczniów o wybór najciekawszych, ich zdaniem, dialogów z „Wyjścia…”, a następnie o przetłumaczenie ich na język obcy.



Zrealizowano w ramach programu Filmoteka Szkolna przez Filmotekę Narodową - Instytut Audiowizualny przy współfinansowaniu Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.

 

* Wykorzystano format analiz filmoznawczych przygotowany na podstawie opracowań British Film Institute.