Wydobyć się z zamętu, uratować siebie. Obraz czasu dojrzewania w filmie Wojciecha Marczewskiego Zmory

Jadwiga Mostowska

PRZEDMIOT

język polski

CZAS

2 godziny lekcyjne (plus projekcja filmu)

Cele lekcji:

  • Po zajęciach uczeń będzie umiał:
  • analizować i interpretować wybrane elementy filmu, poszukując odpowiedzi na interesujące go kwestie;
  • scharakteryzować bohatera filmu i ocenić jego postawę;
  • analizować i interpretować motywy muzyczne oraz wizualne obecne w utworze filmowym oraz wskazać ich znaczenie dla treści i wymowy utworu;
  • współpracować w grupie;
  • formułować własne opinie i sądy oraz przedstawiać je podczas dyskusji.

Metody pracy: 

rozmowa kierowana, elementy wykładu, „burza mózgów”, dyskusja, praca w grupach

Słowa kluczowe:

 dzieciństwo, dorosłość, dojrzewanie, inicjacja, wtajemniczenie, światopogląd, tożsamość, indywidualność, zbiorowość, sztuka, artysta

Materiały dydaktyczne:

  • film Wojciecha Marczewskiego Zmory (1978);
  • materiał pomocniczy nr 1;
  • materiały do lekcji Na progu dojrzałości dostępne na stronie www.filmotekaszkolna.pl.

Przebieg lekcji:

  1. Poproś uczniów o podzielnie się swoimi refleksjami, wrażeniami po obejrzeniu filmu oraz o jego krótkie omówienie. Zapytaj:
    - O kim, o czym opowiada film Marczewskiego?
    - Gdzie rozgrywa się jego akcja?
    - Kim jest główny bohater?
    - Jaki okres życia bohatera został w filmie przedstawiony?
  2. Podaj uczniom temat lekcji i wyjaśnij, że podczas tych zajęć będą wspólnie próbowali zastanowić się nad tym, w jaki sposób w filmie Wojciecha Marczewskiego Zmory przedstawiony został obraz czasu dojrzewania. Zwróć uwagę uczniów na to, iż w twórczości tego reżysera doświadczenie inicjacji (rozumianej tu jako proces przejścia z dzieciństwa w dorosłość) jest jednym z kluczowych tematów, podejmowanym nie tylko w filmie będącym kanwą tej lekcji.
  3. Przedstaw uczniom podstawowe informacje o filmie Wojciecha Marczewskiego, korzystając z materiałów dostępnych na stronie internetowej www.filmotekaszkolna.pl (Na progu dojrzałości, opracowanie: dr hab. Andrzej Szpulak). Zwróć uwagę uczniów, iż film Marczewskiego powstał na motywach powieści Emila Zegadłowicza. Podaj podstawowe informacje na temat literackiego pierwowzoru podkreślając, iż jest to także przykład prozy autobiograficznej.
  4. Podziel klasę na sześć mniejszych grup. Poproś, aby każdy z zespołów spróbował, odwołując się do konkretnych scen filmu, krótko scharakteryzować jedną z przedstawionych w Zmorachpłaszczyzn, na których zachodzi proces dojrzewania i kształtowania się indywidualnej tożsamości głównego bohatera. Możesz sam przydzielić grupom zagadnienia (patrz materiał pomocniczy nr 1), albo przeprowadzić wśród zespołów losowanie.
  5. Po upływie czasu przeznaczonego na wykonanie zadania wybrany przez każdą grupę sprawozdawca prezentuje wyniki pracy swojego zespołu. Poproś pozostałe grupy, by uzupełniły te prezentacje, zgłaszając własne spostrzeżenia. Podsumuj ten etap lekcji, zwracając uwagę uczniów, iż film Marczewskiego przedstawia proces dojrzewania w ujęciu szerokim, obejmującym zarówno sferę społeczno-obyczajową, fizyczną czy światopoglądową, jak i psychologiczną, duchową, twórczą.
  6. Zapytaj uczniów o ich ocenę głównego bohatera, jego świadomości i postawy. Czy inicjacja Mika to proces zakończony powodzeniem.? Zapytaj uczniów o finał filmu. Jaką ma on kompozycję i czego może być ona zapowiedzią w kontekście dalszego losu i rozwoju bohatera? Pozwól uczniom na swobodne wypowiedzi, czuwaj nad dyscypliną dyskusji.
  7. Zapytaj uczniów o warstwę muzyczną i obrazową filmu. Czy dostrzegają w nich jakieś motywy wiodące, powracające ze szczególną częstotliwością symbole? Jakie przywodzą one skojarzenia? Jak można je zinterpretować w kontekście głównego tematu filmu? Pozwól uczniom na swobodne wypowiedzi, czuwaj nad dyscypliną dyskusji. Po zakończeniu dyskusji podsumuj wypowiedzi uczniów, zwracając szczególną uwagę na wyraźny kontrast pomiędzy dwoma wiodącymi motywami muzycznymi (masz i motyw liryczny) oraz na najwyrazistszy w warstwie obrazowej symbol jabłka, który w tym przypadku nie niesie jednak skojarzeń przypisywanych mu przez kulturę chrześcijańską, nie jest symbolem zła czy zguby.
  8. Na zakończenie podziękuj uczniom za wspólną pracę i krótko podsumuj treści wypracowane przez klasę na poszczególnych etapach lekcji.

Praca domowa:

Poproś uczniów, aby na podstawie dostępnych źródeł, przestawili krótko (w formie wypowiedzi ustnej) przykłady tekstów kultury (filmowych, literackich, malarskich), w których pojawia się obraz dojrzewania. Zwróć uwagę uczniów, iż przykładów utworów filmowych mogą poszukać także na stronie internetowej www.filmotekaszkolna.pl (na przykład wśród materiałów dotyczących lekcji Na progu dojrzałości, opracowanie: dr hab. Andrzej Szpulak).

Materiał pomocniczy nr 1

Grupa I: Jaki wpływ na dojrzewanie bohatera miało jego środowisko rodzinne i sytuacja życiowa?
Którzy członkowie rodziny wywarli największy wpływ na kształtowanie się postawy życiowej Mika?
W jaki sposób sportretowane jest w filmie środowisko rodzinne głównego bohatera?

Grupa II:  Jaką rolę w procesie dojrzewania odgrywało środowisko szkolne?
Jakie postawy reprezentują nauczyciele?
Jak wygląda szkoła w ujęciu Marczewskiego?

Grupa III: Jaki wpływ na dojrzewanie bohatera miała grupa rówieśnicza?
Jak Mik odnajduje się w gronie rówieśników?
Jak odnosi się do postaw i poglądów wyrażanych przez kolegów?

Grupa IV: Jaki wpływ na dojrzewania bohatera miały doświadczenia o charakterze erotycznym? 
Jak przebiega wtajemniczenie Mika w erotykę?
Jak Mik postrzega miłość fizyczną w relacji do sfery emocjonalnej, uczuciowej?

Grupa V: Jaki wpływ na dojrzewanie bohatera wywarła religia katolicka oraz ideologia socjalistyczna? 
Jaką postawę przyjmuje bohater wobec religii, a jaką wobec ideologii socjalistycznej?
Jak Mik reaguje na wywierany na niego przymus ideologiczny?

Grupa VI: Jaką rolę w procesie dojrzewania bohatera odegrała sztuka? 
Jak przejawia się szczególna wrażliwość artystyczna Mika?
W jaki sposób w filmie Marczewskiego przedstawiony jest proces twórczy?