Uobecnienie prawdy o człowieku i otaczającym go świecie - elementy reportażu społeczno-politycznego w filmie Krzysztofa Krauze "Gry uliczne"

Ewa Micyk

ETAP EDUKACYJNY

ponadgimnazjalna

PRZEDMIOT

język polski, wiedza o kulturze

Cele:

Po lekcji uczeń powinien:

  • klasyfikować reportaże według ustalonych kryteriów;
  • wskazywać cel i funkcje reportażu;
  • dostrzegać wielopłaszczyznowość reportażu (ze szczególnym uwzględnieniem analizy filmu Krzysztofa Krauze);
  • określać poetykę Gier ulicznych Krzysztofa Krauze;
  • określać motywację działań bohaterów;
  • zająć stanowisko wobec przedstawianych w filmie zagadnień oraz sformułować własną ocenę omawianego tekstu kultury;
  • rozpoznawać i nazywać cechy reportażu w analizowanych tekstach kultury;
  • rekonstruować etapy pracy reportera;

Metody i formy pracy:

  • heureza
  • burza mózgów
  • hipoteza interpretacyjna
  •  praca z tekstem kultury
  • prezentacja
  •  wykład

Środki dydaktyczne:

  • film Krzysztofa Krauze, Gry uliczne, Polska ;
  • Agnieszka Mikołajczuk, Reportaż – uobecnienie prawdy o człowieku i świecie,[w:] Praktyczna stylistyka nie tylko dla polonistów, s. 221-267;
  • Ryszard Kapuściński, Autoportret reportera (fragm.), ZNAK, Kraków 2003.
  •  Słownik wiedzy o filmie, Wydawnictwo Park Edukacja.
  •  www.filmpolski.pl
  •  www.webfilm.pl

Pojęcia kluczowe:

animacja, film sensacyjny, obiektywizm/subiektywizm, political fiction, reportaż/reporter, świat przedstawiony, trójpłaszczyznowość kompozycji,  wideoklip/poetyka MTV

Przebieg lekcji:

1. Lekcję proponuję rozpocząć burzą mózgów (ew. prezentacją przygotowaną przez ucznia) na temat gatunku zwanego reportażem (czym jest, gdzie się z nim stykamy, twórcy, cele, funkcje). Uzupełniając wypowiedzi uczniów, możemy przywołać genezę gatunku oraz posłużyć się typologią Kazimierza Wolnego.

reportaż – łac. re- ‘na nowo, cofając się’, portare ‘nosić’ ® reportare ‘odnosić, donosić, oddać’, ‘zawiadamiać’. Do języka polskiego termin wszedł za pośrednictwem francuszczyzny (reportage) w latach 20./30. XX wieku, choć już w latach 70. XIX wieku - z języka angielskiego przejęliśmy określenie reporter.

Warto zaznaczyć, iż teksty o charakterze reportażowym powstawały już w starożytności (Biblia, Iliada, Zagłada Pompei Pliniusza Młodszego), choć samo pojęcie gatunku - dopiero w XIX wieku. Gatunki poprzedzające reportaż to: diariusz, kronika, pamiętnik, opis podróży (periegeza), list z podróży, dziennik podróży, obrazek, szkic powieściowy, szkic fizjologiczny i biografia. Gatunki wtórne wobec reportażu: powieść reportażowa, powieść produkcyjna, autentyk, opowiadanie obozowe

Klasycy polskiego reportażu literackiego: Arkady Fiedler, Ksawery Pruszyński, Melchior Wańkowicz, Krzysztof Kąkolewski, Hanna Krall, Ryszard Kapuściński.

Na gruncie publicystyczno-literackim reportaż zaliczamy do literatury faktu - analogicznie reportaż filmowy będzie odmianą filmu dokumentalnego (filmu ukazującego rzeczywistych ludzi w rzeczywistym otoczeniu, często będący głosem w ważnych społecznie, politycznie, gospodarczo kwestiach).

Możemy wyróżnić różne typy reportaży, ze względu na:

Kryterium miejsca i sposobu publikowania:

  • pisane: prasowe, książkowe (jednego autora lub w antologii),
  • dźwiękowe: radiowe, magnetofonowe, filmowe, telewizyjne („Ekspress reporterów”, „Sprawa dla reportera”), fotoreportaże.

 Z innych opracowań:

  • teatralne,
  • wideo,
  • książkowe reportaże-rzeki,
  • prasowe reportaże multitekstowe.

Kryterium ujęcia tematu:

  • literackie,
  • publicystyczne.

 Kryterium ukazania faktów:

  • fabularne,
  • problemowe.

Kryterium charakterystyki bohaterów:

  • psychologiczne,
  • prezentujące sylwetkę zawodową bohatera.

Kryterium charakterystyki środowiska:

  • społeczno-obyczajowe,
  • społeczno-kulturalne,
  • społeczno-polityczne,
  • środowiskowe.

2. Prosimy uczniów o wyróżenie kolejnych etapów pracy reportera (uczniom gimnazjum możemy zaproponować wcielenie się w role reporterów). Po ich wypisaniu w formie ogólnej, rozdajemy uczniom tabelkę (Karta Pracy w załączeniu) i prosimy o jej uzupełnienie na podstawie analizy pracy Janka Rosy

Rekonstrukcja etapów pracy reportera:

Dostrzeżenie tematu:

Janek otrzymuje kasetę z nagraniem informującym o przeszłości senatora Makowskiego;

szef prosi dziennikarza, by zgłębił temat;

Wstępne rozpoznanie, szukanie informacji w prasie, dziełach naukowych, literaturze, Internecie, archiwach, pismach urzędowych, ogłoszeniach, listach, pamiętnikach itp., aby ustalić listę pytań;

Janek zapoznaje się z anonimową taśmą VHS i przedstawia ją zwierzchnikowi, nazwisko Stanisława Pyjasa nic mu nie mówi, ma trudności z jego zapamiętaniem, dla niego wydarzenia ’77 to, jak mówi Witek „arczeologia”. Szef puszcza chłopakom fragmenty archiwalne i wprowadza ich w temat, przedstawiając sylwetkę zamordowanego, okoliczności jego śmierci (oficjalna wersja SB – upił się i spadł ze schodów), nie widzimy dziennikarza przygotowującego się do przeprowadzenia wywiadu (ani pierwszego – z matką Stanisława Pyjasa, ani żadnego następnego),

Badania terenowe, spotkanie z uczestnikami i świadkami zdarzeń, odwiedzenie miejsc, zapisanie, zarejestrowanie wypowiedzi i spostrzeżeń:

  • widzimy bohaterów (Janka i Witka) podczas rozmów z matką Pyjasa, kolejnymi politykami/biznesmenami podejrzanymi o współpracę z SB i znajomość okoliczności śmierci studenta;
  •  dziennikarze oglądają również bramę, w której zginął Stanisław (dziś sklep);
  •  wszystkie spotkania/miejsca rejestrują na taśmie VHS (czasem potajemnie).

Uporządkowanie materiału, dokonanie selekcji i skonstruowanie reportażu.

Udostępnienie tekstu odbiorcom i oczekiwanie na reakcję.

3. W tym momencie proponuję jako kontekst literacki fragment  Autportretu reporteraRyszarda Kapuścińskiego, mówiący o cechach charakterologicznych reportera i podróżach reportażowych . Prosimy uczniów, aby słuchając kolejnych fragmentów, konfrontowali słowa pisarza z postawami Janka i Witka.

Ja muszę podróżować, muszę jeździć. Kiedy posiedzę w jakimś miejscu, niekoniecznie w Polsce, gdziekolwiek, zaczynam się nudzić, zaczynam być chory, muszę jechać dalej. Strasznie jestem ciekaw świata.

Janek Rosa marzy o dwóch miesiącach spokoju i tułaczki.(Miesiąc z matką, a drugi po Europie aż się wyleżę w rowie i napiję piwa). W wypowiedzi Janka nie dostrzeżemy cienia ciekawości świata, mamy wrażenie, że chce on uciec od swojej pracy reportera a jednak daje się przekonać szefowi i zamiast do Amsterdamu, jedzie do Krakowa.

Większość ludzi - statystyki mówią, że aż dziewięćdziesiąt pięć procent - wyjeżdża po to, aby odpocząć. Chcą mieszkać w luksusowych hotelach na skraju plaży i smacznie jeść. A czy to będą Wyspy Kanaryjskie, czy Fidżi, jest dla nich sprawą drugorzędną. Młodzi ludzie chętnie podróżują wyczynowo, podejmują na przykład próby przejechania Afryki z północy na południe albo przepłynięcia Dunaju kajakiem. Nie interesują ich ludzie spotkani po drodze, ich celem jest sprawdzenie się i satysfakcja z pokonywania trudności.

Janek, jak już powiedzieliśmy, pragnie wyjechać, by odpocząć. Co jednak motywuje go w pracy reportera? Jak napisał Kapuściński: sprawdzenie się i satysfakcja z pokonywania trudności.

Podróż reporterska wymaga ciężkiej pracy i wielkiego przygotowania teoretycznego. Zdobycia wiedzy o terenie, na który się jedzie. Podróż ta nie zna relaksu. Odbywa się w pełnej koncentracji, skupieniu. Musimy mieć świadomość, że miejsce, do którego dotarliśmy, być może jest nam dane tylko raz w życiu. Nigdy tu nie wrócimy, a mamy godzinę, żeby je poznać. Przez godzinę musimy wszystko zobaczyć, zapamiętać, usłyszeć, utrwalić nastrój, sytuację, atmosferę.

Widzimy, iż nasi bohaterowie, choć pracują z coraz większym zaangażowaniem nad sprawą Staszka Pyjasa, znajdują czas na rozrywkę a nawet na miłość. Wydarzenia, ludzi, atmosferę uwieczniają przy pomocy kamery, co zwalnia ich niejako z nieustającej czujności. Nakręcone sytuacje będą mogli przypominać sobie wielokrotnie.

Wnioski: Różnice w postawach obu reporterów (Kapuścińskiego i Rosy) wynikają z celów, jakie sobie stawiają. Pierwszy z nich, inspirowany niepohamowaną ciekawością świata, pragnie zgłębić i przybliżyć czytelnikowi zakamarki różnych kultur (bardzo często odmiennych od polskiej), drugi goni przede wszystkim za sensacją, historiami kryminalnymi, idzie na całość, by ujawnić kulisy afer politycznych, gospodarczych, społecznych. Możemy z całą pewnością postawić wniosek, iż Ryszard Kapuściński jest reporterem z urodzenia, Janek Rosa zaś – reporterem jedynie z zawodu.

4. Stawiamy przed uczniami problem do zgłębienia: czy reportaż literacki/filmowy jest gatunkiem obiektywnym, skoro ma na celu ukazanie prawdy o świecie i człowieku? (dyskusja kierowana z wykorzystaniem argumentów sformułowanych na podstawie analizy filmu)

Komentarz nauczyciela/wnioski:

Reportaż sytuuje się między dążeniem do obiektywizmu a pragnieniem ukazania reporterskiego oglądu świata. Jego struktura komplikuje się w wyniku różnorodności wykorzystywanego materiału (wywiady, rejestracja otoczenia), kolaż (materiały archiwalne, animacje), fragmentaryczność (poetyka wideoklipu). Elementem scalającym całość jest świadomość autora-reportera. Trójpłaszczyznowość świata przedstawionego w reportażu możemy zilustrować piramidką przedstawioną poniżej.

Bardzo dobrze zaprezentowaną powyżej strukturę reportażu obrazuje sam początek filmu (scena werbunku nowego pracownika), kiedy zostajemy wprowadzeni w świat przedstawiony bohaterów i zdarzeń, jednocześnie mając sygnał, iż cała sytuacja jest obserwowana.Chwilę później dowiadujemy się także, że jeden z uczestników akcji jest blefującym reporterem (zacieranie się granic między I i II). Świadkami odautorskiej refleksji i uogólniającej interpretacji jesteśmy podczas dogrywania do filmu komentarza w studio telewizyjnym.

5. Warto zwrócić uwagę uczniów na problem pojawiający sie podczas próby zaklasyfikowania gatunkowego Gier ulicznych. Czy jest to film sensacyjny z typową intrygą kryminalną, czy pojawiający się wątek polityczny każe go zakwalifikować raczej do political fiction?

Po wymianie argumentów, prosimy uczniów o wskazanie elementów poetyki Gier ulicznych, które zwróciły ich uwagę. Bez większych problemów powinni wskazać świetnie im znaną poetykę wideoklipu/poetykę MTV (za Konradem Klęsą: ograniczenie dramaturgicznej logiki na rzecz wizualnej atrakcji, filmowanie postaci zwracających się wprost do kamery, nietypowe ustawienia kamery, montaż dostosowany do rytmu muzyki, krótkie ujęcia, inkrustowanie narracji sekwencjami animowanymi). Widzimy zatem, iż reżyser wątek polityczny, będący, jak słyszymy na ekranie, „archeologią” dla młodych ludzi, ubiera w atrakcyjną dla nich i znaną im formę. Czy jednak jest to zabieg udany i uzasadniony? Polecam w tym miejscu odwołanie się do mistrzowsko skomponowanego filmu Toma Tykwera(reżysera dla którego inspiracją była twórczość Krzysztofa Kieślowskiego) Biegnij Lola, biegnij (warto obejrzeć choćby fragmenty), przy którym Gry uliczne wypadają bardzo słabo.

6. Końcowym ogniwem lekcji może być formułowanie przez uczniów krótkich wypowiedzi ustnych o charakterze recenzji, mających na celu ocenę omawianego tekstu kultury (ew. swobodna dyskusja na temat problemów poruszanych w filmie z wykorzystaniem hipotez interpretacyjnych)

Praca domowa:

 Stwórz społeczno-obyczajowy, społeczno-kulturowy lub środowiskowy reportaż (literacki bądź filmowy) na wybrany przez siebie temat. Weź pod uwagę podane kryteria oceny. (załącznik 2)

Załącznik 1

Karta pracy

Rekonstrukcja etapów pracy reportera:

III. Świat reporterskiej refleksji i uogólniającej
I. Świat przedstawiony bohaterów i zdarzeń II. Świat reporterskich poszukiwań

Poszczególne etapy

Gry uliczne

Dostrzeżenie tematu

 

Wstępne rozpoznanie, szukanie informacji w prasie, dziełach naukowych, literaturze, Internecie, archiwach, pismach urzędowych, ogłoszeniach, listach, pamiętnikach itp., aby ustalić listę pytań;

 

Badania terenowe, spotkanie z uczestnikami i świadkami zdarzeń, odwiedzenie miejsc, zapisanie, zarejestrowanie wypowiedzi i spostrzeżeń

 

Uporządkowanie materiału, dokonanie selekcji i skonstruowanie reportażu

 

Udostępnienie tekstu odbiorcom i oczekiwanie na reakcję

 

Załącznik 2

Kryteria oceny reportażu szkolnego

Zakres wiedzy: rzetelne poznanie osób, miejsc, faktów stanowiących podstawę reporterskiej opowieści.

Selekcja i uporządkowanie materiału: kompozycja z wyraźnym początkiem i łagodnym zakończeniem, umiejętny podział na akapity i zachowanie spójności tekstu,  tytuł, nad/podtytuł, śródtytuły.

Wykorzystanie różnych źródeł informacji i umiejętne wykorzystanie ich w tekście: wprowadzenie cytatów, mowa zależna i niezależna, mowa pozornie zależna.

Zastosowanie różnorodnych struktur językowych w narracji: 1-os, 3-os., czas przeszły i teraźniejszy, funkcjonalne wykorzystanie zaimków deiktycznych oraz określeń czasu i miejsca włączających odbiorcę w świat przedstawiony w reportażu (tu, teraz, dziś), bogactwo konstrukcji składniowych (równoważniki, zd. poj. nierozwinięte, rozwinięte, zd. złożone współrzędnie) jasność refleksji i komentarza (zd. złożone podrzędnie).

Bogactwo słownictwa: sfunkcjonalizowany dobór słów i frazeologii, stylizacja, obrazowość, plastyczność, konkretność słownictwa, świadome wykorzystanie nazw własnych i liczb.

*Trafny dobór fotografii i podpisów pod nimi.

Styl wypowiedzi podporządkowany zasadzie stosowności i skuteczności.

Poprawność językowa, ortograficzna, interpunkcyjna, artykulacyjna.

Dodatkowe walory pracy: indywidualny styl, oryginalny pomysł, temat, konstrukcja, wielopłaszczyznowość świata przedstawionego.