„Takiego pięknego syna urodziłam”, a tak mi się nie udał… Gorzka refleksja o współczesnej rodzinie w prowokacyjnym filmie Marcina Koszałki

Beata Nawrath

ETAP EDUKACYJNY

gimnazjalna

PRZEDMIOT

zajęcia artystyczne

CZAS

2 godziny lekcyjne

Cele zajęć:

cel ogólny

  • uczeń kształci umiejętność analizy i interpretacji tekstu kultury (obrazu dokumentalnego) z wykorzystaniem dostępnych kontekstów

cele szczegółowe

  • uczeń wskazuje cechy filmu dokumentalnego
  • uczeń określa sposób kreacji bohaterów filmu dokumentalnego
  • uczeń dostrzega zamysł kompozycyjny filmu
  • uczeń rozumie, czym jest prowokacja w filmie
  • uczeń pracuje nad pomysłem krótkiego filmu o najbliższych lub filmu wykorzystującego prowokację

Metody pracy:

burza mózgów, rozmowa nauczająca, praca w grupach  wykorzystaniem kart pracy

Materiały dydaktyczne:

  • film pt. „Takiego pięknego syna urodziłam” Marcina Koszałki
  • materiał filmowy dostępny na stronie Filmoteki Szkolnej (fragment wykładu prof. Mirosława Przylipiaka)
  • załączniki nr 1–3 (w tym karty pracy)
  • duże arkusze papieru do pracy grupowej, markery

Pojęcia kluczowe:

film dokumentalny, relacje interpersonalne, prowokacja, burzenie stereotypów

Przed zajęciami:

  • Uczniowie przygotowują informacje o filmie dokumentalnym (np. na podstawie „Gadających głów” Krzysztofa Kieślowskiego).
  • Uczniowie szukają przykładów pokazania relacji interpersonalnych w rodzinie (np. w mediach, w filmach, w literaturze itp.).
  • Zadanie dla chętnych: przygotowanie prezentacji o autorze filmu – Marcinie Koszałce.

Uwagi:

Zaplanowanie pracy uczniów przed zajęciami zależy od tego, na jakim etapie pracy z filmem jest dany zespół klasowy. W zestawie Filmoteki Szkolnej  są obrazy filmowe fabularne, które można przywołać przy okazji omawiania filmu Marcina Koszałki (np. „Męska sprawa”, „Dekalog I”).

Przebieg zajęć: 

uczniowie pracują podczas całych zajęć we wszystkich etapach w 4-osobowych grupach.

Etap I (przygotowanie do projekcji filmu I)

Uczniowie przypominają cechy filmu dokumentalnego. Jako rezultat pracy grupowej sporządzają wspólną mapę mentalną. Dla poszerzenia informacji o filmie dokumentalnym otrzymują fragmenty tekstu Andrzeja Wernera (załącznik 1), do którego należy wrócić na zakończenie refleksji o filmie.

Etap II (przygotowanie do projekcji filmu II)

Wybrany uczeń przedstawia prezentację o Marcinie Koszałce. Następnie uczniowie odwołują się do zadania domowego i analizują przykłady pokazania relacji interpersonalnych w rodzinie (np. w mediach, w filmach fabularnych, w literaturze itp.). Poszczególne grupy zapoznają się z przygotowanymi kartami pracy i zostają poproszone o uważne przyjrzenie się wskazanym w pytaniach osobom (załącznik 2).

Etap III (projekcja filmu i uzupełnianie kart pracy)

Uczniowie oglądają film „Takiego pięknego syna urodziłam”. Po projekcji zostają poproszeni o pierwsze luźne wrażenia – następnie pracują nad uzupełnieniem ww. kart pracy zawierających m.in. fragmenty wywiadu z Marcinem Koszałką. Rezultaty pracy grupowej są prezentowane i zapisywane na wywieszonych arkuszach.

Komentarz

W podsumowaniu pracy grupowej warto zwrócić uwagę na to, że film Marcina Koszałki budzi do dziś wiele kontrowersji. Jest prowokacją, która służy przyjrzeniu się współczesnemu modelowi rodziny. Tadeusz Sobolewski podkreślił w recenzji „Obiektyw życia”, że film, będąc wstrząsową terapią dla rodziny Koszałków, „w jakiejś mierze stanowi terapię także dla widza, który rozpozna w jego bohaterach siebie lub swoich bliskich” [http://www.filmotekaszkolna.pl/lekcja-materialydodatkowe-przeczytajwiecej-szczegoly,111,1917].

Obraz członków rodziny Koszałki dosadniej wygląda w oczach Leszka Talki [http://www.filmotekaszkolna.pl/lekcja-materialydodatkowe-przeczytajwiecej-szczegoly,111,1915]. Można przytoczyć (pokazać) uczniom fragmenty tekstu z materiałów pomocniczych Filmoteki Szkolnej:

„Matka ma nieustający słowotok. Ma pretensje do syna, że nie zarabia, przesiaduje nocami w knajpach, że jest głupi, łysieje, szlaja się z k... Epitety: ty gnoju i pół¬główku należą do tych najłagodniejszych. Do męża: ty warchlaku, miernoto, coś ty w życiu osiągnął.

Ojciec siedzi i ogląda telewizję. Czasem tylko rzuci żonie: wyp..., a synowi przypomni, że jest debilem.

Czy to rodzina z marginesu? Nie, to polska klasa średnia. Dobrze sytuowani mieszczanie z Krakowa. Rodzina jakich wiele.

To film wyjątkowy, bo prawdziwy i osobisty aż do bólu. Koszałka wystawił na sprzedaż wszystko: swoją rodzinę, swo¬je życie, siebie. Ten film rodzi dziesiątki pytań: o granice swobody artystycznej, o moralność. Czy jest dopuszczalne nakręcenie tak osobistego filmu? Wejście z ka¬merą w tak daleko posuniętą prywatność?”.

Etap IV (analiza wybranych scen filmu)

Uczniowie analizują I wybraną scenę filmu [http://www.filmotekaszkolna.pl/lekcja-film-film,111,50004,174], zwracając uwagę na relacje interpersonalne zrealizowane za pomocą obrazu[1]

Uczniowie analizują II wybraną scenę filmu (minuty: 3:21–5:51), zwracając uwagę na negatywną tyradę matki, którą odbiorca słyszy zza uchylonych drzwi pokoju.

Komentarz

Warto zwrócić uwagę przy okazji na ascetyczny sposób prowadzenia narracji w filmie.

Scena I pokazuje zderzenie trzech różnych osobowości. Kamera eksponuje nieruchome przez dłuższą chwile postacie mężczyzn, a potem napastliwą postać matki. Przez moment tylko kamera skupia się na ojcu, który milczy. Na koniec sceny obraz chwieje się, wprowadza element dodatkowego niepokoju do sceny – niepokoju, który jednak stale towarzyszy matce autora filmu.

Scena II jest bardzo wymowna. Syn słyszy słowotok matki zza drzwi pokoju. Kamera pokazuje zbliżenie szyby w drzwiach, drzwi, zbliżenie szyby, drzwi – właściwie nic się nie dzieje, ale widz czuje potworne nagromadzenie silnych emocji. Padają m.in. słowa: „Nikt cię nie kupi. Żadna wytwórnia filmowa, żadna telewizja…”. Ta scena pokazuje brak jakichkolwiek relacji – nie ma fizycznej obecności, kontaktu wzrokowego, zrozumienia. Jest tylko niewyobrażalny mur.

Etap V (scena końcowa – rola prowokacji)

Uczniowie zastanawiają się nad znaczeniem sceny końcowej filmu i rolą prowokacji w obejrzanym filmie dokumentalnym, odnosząc się do fragmentów wywiadu z Marcinem Koszałką (załącznik 3). Odwołują się ponownie do fragmentu tekstu Andrzeja Wernera (załącznik 1).

Komentarz

Prowokacja w sztuce może stać się punktem wyjścia do głosu w sprawach istotnych dla twórcy. Film Marcina Koszałki jest czasem określany mianem wideoterapii. Film budzi w odbiorcach kontrowersje właśnie z tego powodu – ciągle pojawia się pytanie, jak daleko można się posunąć z prowokacją.

Etap VI (pomysł na film)

Uczniowie w grupach pracują nad pomysłem na krótki filmu o rodzinie, najbliższych czy przyjaciołach lub krótki film wykorzystujący prowokację (w drugim przypadku należy ustalić z uczniami granice, których nie można przekroczyć w prowokacji). Pomysł na film ma zostać zapisany w postaci mapy mentalnej – dopracowanie pomysłu jest ujęte w zadaniu domowym.

Ocena pracy uczniów:

Ocenianie podczas zajęć artystycznych uwzględnia postawę uczniów – wysiłek wkładany w pracę, determinację i zaangażowanie w wykonywanie zadań. Zadania wyznaczone grupom są okazją do praktycznego zastosowania zdobytych wcześniej wiadomości i umiejętności, a sposób pracy może podlegać ocenie na poszczególnych etapach – tak indywidulanie, jak i grupowo (np. w systemie plusów).

Wnioski:

Film o przewrotnym tytule „Takiego pięknego syna urodziłam” jest artystyczną prowokacją, która zmusza do gorzkiej refleksji o współczesnej rodzinie, o relacjach, które są wystawiane na ciężką próbę.

Podsumowaniem rozważań o filmie mogą być:

Praca domowa:  

Uczniowie mają dopracować pomysł na film (przygotowany wstępnie podczas zajęć) i przygotować się do jego zaprezentowania na kolejnych zajęciach. Krytyczna ocena projektów może się stać punktem wyjścia do przygotowania filmowych projektów edukacyjnych.

Bibliografia: