„Szkoła podstawowa” (1971), reż. Tomasz Zygadło – opracowanie filmoznawcze

Anna Pokłosiewicz

ETAP EDUKACYJNY

ponadpodstawowa

PRZEDMIOT

etyka, filozofia, godzina wychowawcza, historia, język polski, muzyka, plastyka, wiedza o społeczeństwie, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

I. PODSTAWOWE TECHNIKI NAUCZANIA


STOPKLATKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż uczniom kadr, w którym jeden z chłopców stoi i mówi, w tle zaś widać resztę klasy (04:15).

PODPOWIEDŹ: Warto zwrócić uwagę na mundurki, które w okresie PRL były obowiązkowym strojem dla wszystkich uczniów.

Pokaż uczniom kadr, w którym nauczyciel tańca stoi na środku sali gimnastycznej, a po prawej stronie, w rzędzie, stoją uczniowie (12:25).

Pytania do uczniów

 

  • W co ubrani są uczniowie? Czy ich strój wskazuje na czas powstania filmu? Jeżeli tak, to które są to lata? Czy współcześni uczniowie też noszą mundurki?

 

  • Co o życiu na początku lat 70 w Polsce mówi nam ubiór postaci, ich fryzury, obuwie czy oprawki okularów?

PODPOWIEDŹ: Warto powiedzieć o inspiracji modą zachodnią oraz o konieczności samodzielnego szycia sobie elementów garderoby. W czasach PRL było wiele pism dla kobiet, w których były wykroje różnych elementów garderoby, tak, by pomimo problemów z zaopatrzeniem, ludzie mogli nadążać za światową modą. Można wspomnieć o pismach takich jak „Ty i ja”, „Przekrój” – rubryka Barbary Hoff, „Kobieta i życie”, „Przyjaciółka”, „Świat mody”.


DŹWIĘK I OBRAZ

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż uczniom fragment, w którym widać twarze najmłodszych uczniów, którzy grzecznie zgłaszają się do odpowiedzi, a w tle słychać muzykę graną na klawikordzie (00:56–02:21).

 

 

 



Pokaż uczniom fragment, w którym widzimy Grześka – chłopca, który jest oceniany przez nauczycielkę. Słyszymy jej wypowiedź i patrzymy na reakcję chłopca (06:25–07:00).

Pokaż fragment, w którym widać młodzież z klasy 8, która uczy się tańczyć.

Pytania do uczniów

 

  • Jaką muzykę słyszymy w tym fragmencie? Z jakimi czasami kojarzy się ta muzyka lub instrument, na którym jest grana?

PODPOWIEDŹ: Klawikord może kojarzyć się z grą salonową – do XIX wieku był bardzo popularny i wykorzystywany do celów pedagogicznych, takie skojarzenie współgra z obrazem, na którym widać grzeczne dzieci, które na początku swojej szkolnej przygody, chcą jak najlepiej funkcjonować w systemie szkolnym.

  • Kogo widzimy w kadrze, a kogo słyszymy? Jakie emocje wyzwala ten zabieg u odbiorcy?

  • Do jakiej muzyki tańczą uczniowie? Jaki
    to gatunek?

PODPOWIEDŹ: Muzyka przypomina późny rock’n’roll. Można wspomnieć o polskich zespołach, które uprawiały ten gatunek muzyczny lub gatunki pochodne, takich jak Breakout, Czerwone Gitary, Niebiesko-Czarni czy Czesław Niemen (12:02–14:02).


UJĘCIE

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż fragment, w którym dziewczynki z młodszych klas rozmawiają o chłopcach, którzy im się podobają (02:25–04:02).

Pokaż uczniom fragment, w którym uczniowie nieco starszych klas (około 6–7) rozmawiają o tym, czy przy nauczycielu można powiedzieć co się naprawdę myśli (09:45–12:02).

Pytania do uczniów

 

  • W jakich planach kręcone jest to ujęcie? Jaki efekt uzyskuje twórca?

 

  • W jakich planach kręcone jest to ujęcie? Jaki efekt uzyskuje twórca?


TRANSFORMACJE RODZAJOWE

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż uczniom scenę początkową i scenę końcową filmu.

Pytania do uczniów

 

  • Czy początek i koniec filmu kojarzą się z innymi filmami dokumentalnymi? A może z innymi rodzajami przekazu audiowizualnego?

PODPOWIEDŹ: Początek i koniec filmu mogą kojarzyć się z „Gadającymi głowami” Krzysztofa Kieślowskiego [film wraz z omówieniem dostępny w Filmotece Szkolnej, Lekcja 26: Kim jestem]. Film został nakręcony 9 lat później (1980), ale sposób zadawania pytań i bohaterowie mogą się z nim kojarzyć. Uczniowie mogą również wskazać gatunki dziennikarskie, takie jak sonda uliczna lub reportaż telewizyjny.

 
STRUKTURA FILMU

Wskazówki dla nauczyciela

 

Film zaczyna się i kończy klamrą kompozycyjną – wypowiedzią młodszego i starszego ucznia na tematy filozoficzne oraz ujęciami twarzy uczniów klas pierwszych i ostatnich, poza tym, w filmie pokazani są uczniowie klas od najmłodszych do najstarszych.

Pytania do uczniów

 

  • Wypiszcie wszystkie części, z których składa się film. W jaki schemat się układają?

 

 

 

 

 II. KLUCZOWE PYTANIA

 

PRACA KAMERY

  • Jak porusza się kamera w scenie, w której klasa ocenia swojego kolegę (fragment od 04:02
    do 07:00)? Z jakiej perspektywy pokazywani są uczniowie i w jakich planach są filmowani? Jaki efekt dzięki temu zabiegowi uzyskuje twórca?

PODPOWIEDŹ: Na samym początku fragmentu jest odjazd oraz najazd kamery na twarze i sylwetki uczniów, którzy w danym momencie zabierają głos. Uczniowie filmowani są w bliskich planach – zbliżeniach i półzbliżeniach. Dzięki temu widz ma wrażenie, jakby siedział między nimi, w jednej z ławek.

  • Jak skomponowano kadry w scenie (fragment od 09:40 do 11:58), w której widzimy jak uczniowie klasy szóstej lub siódmej rozmawiają o tym, jak należy odpowiadać na pytania zadane przez nauczycielkę? W jakich planach kręcona jest ta scena?

PODPOWIEDŹ: Kamera jest ustawiona za uczniami w pewnej odległości, widać, że scena kręcona jest w dużym zbliżeniu, ponieważ uczniowie nie zauważają jej obecności. Kadr skomponowany jest z pozoru chaotycznie – twarze uczniów, którzy się wypowiadają są częściowo zasłonięte przez głowy kolegów/koleżanek, w kadrze widzimy twarze uczniów w zbliżeniu, kamera ich „podgląda”, czy raczej „podsłuchuje”. Doskonale komponuje się to z tematem ich rozmów, czyli rozważaniami czy przy nauczycielce można przyznać się do tego, co się naprawdę myśli.

 

POSTACI

  • Kto jest bohaterem filmu? Czy łatwo wymienić wszystkich bohaterów?
  • Jak została przedstawiona postać Grześka?
  • Co łączy postaci chłopca z początku i końca filmu? Dlaczego to właśnie ich wypowiedzi stanowią klamrę kompozycyjną filmu?

PODPOWIEDŹ: Chłopcy mogą być uznani za młodszą i starszą wersję siebie. Ten młodszy jest jeszcze naiwny, niewiele wie, ma proste marzenia, ten starszy jest w procesie kształtowania swojego charakteru, ma wiele pytań, widać, że frapuje go otaczający świat i że stara się go zrozumieć. Dzięki temu zabiegowi reżyser pokazał drogę, jaką przechodzą dzieci w czasie bycia w szkole podstawowej – od naiwnego dziecka, po poszukującego nastolatka.

  • Jak można opisać postać dziewczynki z fragmentu od 09:40 do 11:58, w którym widzimy jak uczniowie rozmawiają o tym, jak należy odpowiadać na pytania zadane przez nauczycielkę. Jaką postawę reprezentuje? Czy jest konformistką?

 

NARRACJA

  • Na ile części można podzielić film? Z ilu historii się składa?

PODPOWIEDŹ: Film składa się z ośmiu części – dwóch wypowiedzi chłopców, które tworzą klamrę kompozycyjną (na początku i końcu), poza tym w kolejności chronologicznej widzimy fragmenty ukazujące szkolne życie uczniów od najmłodszych, do starszych klas. Dwie z tych części są pozbawione głosów uczniów, towarzyszy im podkład muzyczny (początek – dzieci zgłaszają się do odpowiedzi oraz koniec – nauka tańca), środek filmu składa się z pięciu scen, w których uczniowie rozmawiają ze sobą w czasie przerwy (młodsze dziewczynki oraz nieco starsi, mówiący o tym, czy można być szczerym przy nauczycielce), widzimy też fragment lekcji wychowawczej, podczas której uczniowie oceniają swojego kolegę, następnie jego obronę (całość), oraz fragment o tym,
kto według uczniów, jest bohaterem. Każdy z tych fragmentów odpowiada kolejnemu etapowi szkolnemu. Widzimy dzięki temu jak wygląda proces socjalizacji oraz jak w tym procesie odnajdują się różne typy osobowości.

  • Jak interpretować klamrę kompozycyjną, którą zastosował reżyser filmu (czyli wypowiedzi dwóch uczniów, na początku i na końcu)? Jak można rozumieć ich wypowiedzi, jeżeli zostaną zestawione ze sobą?
  • Jak zmieniają się tematy podejmowane przez dzieci od początku, do końca filmu? Co reżyser chciał przez to pokazać?

PODPOWIEDŹ: Reżyser pokazuje najpierw najmłodszych uczniów, którzy rozmawiają o rzeczach prostych i lekkich, o pierwszych sympatiach czy zabawach. Następnie widzimy starsze dzieci, które zaczynają poruszać tematy coraz poważniejsze, takie jak funkcjonowanie w grupie, dopasowanie, w końcu zupełnie szczerze, bo w sytuacji kameralnej i z dala od nauczyciela, poruszają temat uczciwości wobec samego siebie. Reżyser pokazuje nam w ten sposób drogę, którą przechodzimy w trakcie socjalizacji oraz stara się odpowiedzieć na pytanie, jaką rolę w tym procesie pełni szkoła.

 

MIEJSCE AKCJI

  • Gdzie toczy się akcja filmu? Jakie charakterystyczne elementy świadczą o tym, że film rozgrywa się w konkretnym miejscu?
  • Czy szkoła podstawowa zmieniła się od czasu kręcenia tego filmu, czyli od 1971 roku? Co się w niej zmieniło, a co zostało podobne?

 

MOTYWY

  • Motyw rzeczywistości szkolnej oraz tego jaka postawa pomaga lepiej się w niej odnaleźć. Warto przeprowadzić dyskusję na przykładzie fragmentu 02:25–12:00 (pokazane tu są wszystkie sceny z uczniami, w których słyszymy ich wypowiedzi, zarówno te z lekcji, jak i z przerw).
  • Motyw konformisty i nonkonformisty. Czym wyróżniają się te postawy? W jakich innych filmach można zobaczyć postawę konformisty i nonkonformisty?

PODPOWIEDŹ: Warto wspomnieć o pozostałych filmach z Lekcji 47: Konformizm po polsku, czyli „Trzeba zabić tę miłość” reż. Janusz Morgenstern i „Żółw” reż. Andrzej Kotkowski oraz filmy takie jak „Amator” reż. Krzysztof Kieślowski [Lekcja 21: Kino o kinie] czy „Egzamin dojrzałości” reż. Marcel Łoziński [Lekcja 10: Bez komentarza?].

  • Co to znaczy być koleżeńskim (na przykładzie fragmentu 04:02–07:00, fragment przedstawiający ocenę Grześka)?
  • Motyw dwójmyślenia. Skąd pochodzi to pojęcie? Jak się odnosi do bohaterów filmu „Szkoła podstawowa” i postaw, które reprezentują?

 



 III. POMYSŁY NA ĆWICZENIA

 

PISANIE I CZYTANIE

  • Poproś uczniów o napisanie scenariusza filmu dokumentalnego, który będzie opowiadał
    o ich klasie. Jakie wydarzenia, lekcje, nauczycieli chcieliby pokazać? Uczniowie pracują w pięcioosobowych zespołach, a następnie prezentują przed całą klasą efekty swojej pracy, które zostają wspólnie omówione.
  • Poproś uczniów o wypisanie pytań, które zadaliby na temat rzeczywistości szkolnej nauczycielom, uczniom, pracownikom administracyjnym oraz fizycznym.
  • Podziel klasę na grupy. Każdy z zespołów wypisuje listę wydarzeń, miejsc oraz postaci, które najlepiej opowiadałyby o szkolnej rzeczywistości. Następnie każda grupa prezentuje efekty swojej pracy przed resztą klasy. Celem ćwiczenia będzie stworzenie listy wydarzeń, miejsc i postaci, którą zaakceptuje cała klasa.
  • Wspólnie z klasą zastanówcie się z ilu i jakich części składa się film, a następnie poproś każdego z uczniów, aby pracując w pojedynkę, nadał tytuł każdej z części tego filmu.

 

SŁUCHANIE I MÓWIENIE

  • Odtwórz uczniom fragment filmu 04:02–08:25 (ocena Grześka), a następnie podziel klasę na grupy – każda grupa ma się utożsamić z inną osobą z klasy i wyrazić swoją opinię na temat zbiorowej oceny zachowania uczniów oraz sposobu przeprowadzania tej oceny. Osoby, z którymi mają utożsamić się grupy:

- Grupa 1. Grzesiek;

- Grupa 2. Nauczycielka;

- Grupa 3. Chłopiec, który mówi, że Grzesiek ciągle czegoś zapomina;

- Grupa 4. Chłopiec, który broni Grześka mówiąc, że jest za gruby na zrobienie fikołka;

- Grupa 5. Dziewczynka z ostatniej ławki, która chce zmienić mu ocenę z zachowania na naganną.

Podyskutujcie wspólnie o emocjach i empatii. Czy zachowanie uczniów wobec kolegi jest koleżeńskie?

  • Pracując na tym samym fragmencie – oceny Grześka – 04:02–08:25 podyskutuj z uczniami
    na temat mechanizmów oceny zbiorowej – jakie są plusy, jakie minusy tej metody? Czy uczniowie chcieliby być tak oceniani? Jakie powinny być składowe takiej oceny, czyli na co zarówno uczniowie, jak nauczyciel powinni zwracać uwagę?
  • O czym rozmawiają bohaterowie fragmentu od 09:40 do 11:58? Porozmawiaj z uczniami, jak należy interpretować ich wypowiedzi? Jak ta dyskusja ma się do czasów obecnych? O co wolno pytać uczniów, a co jest naruszeniem prywatności?

PODPOWIEDŹ: Warto poruszyć temat realiów życia w PRL oraz mechanizmów kontroli społeczeństwa, które były opresyjne i tłamsiły wszelkie przejawy myślenia indywidualnego. Należy zwrócić uwagę, że dziś kwestia poglądów politycznych, wyznania czy światopoglądu nie może być komentowana ani przez uczniów, ani przez nauczyciela.

 

ĆWICZENIA PRAKTYCZNE

  • Podziel uczniów na pięcioosobowe zespoły, które zrealizują krótki film dokumentalny opowiadający o ich klasie. Każda grupa powinna nakręcić maksymalnie 2 minuty materiału, następnie wszystkie krótkie filmy zostaną połączone w całość. Czas realizacji zdjęć dobrze rozłożyć na tydzień – niech każda grupa zdąży się przygotować, opracować plan, zastanowić się co, kogo i kiedy chcieliby nakręcić. Po zmontowaniu wszystkich części film można obejrzeć na lekcji wychowawczej i następnie omówić go z uczniami. Czy pokazali to, co chcieli? Czy są zadowoleni z efektu? Jaki obraz klasy rysuje się w filmie? Czy uważają, że ten obraz jest zgodny z tym, jak sami odbierają klasę? Jeżeli nie, to co zaburzyło pokazanie klasy takiej, jaka jest?

 

KSZTAŁCENIE WIELOKIERUNKOWE

  • WOS. Przeprowadź z uczniami dyskusję o tym, jak ustrój państwa może mieć wpływa na postawę jednostki? Jakie mechanizmy o tym decydują?
  • Lekcja wychowawcza. Przeprowadź w klasie burzę mózgów o tym, czy konformizm zawsze jest zły? Kiedy taka postawa się przydaje, a kiedy szkodzi?

 

 

Zrealizowano w ramach programu Filmoteka Szkolna przez Filmotekę Narodową - Instytut Audiowizualny przy współfinansowaniu Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.

* Wykorzystano format analiz filmoznawczych przygotowany na podstawie opracowań British Film Institute.