„Szczurołap” (1986), reż. Andrzej Czarnecki – opracowanie filmoznawcze

Piotr Wajda

ETAP EDUKACYJNY

ponadpodstawowa

PRZEDMIOT

filozofia, godzina wychowawcza, historia, język polski, muzyka, plastyka, wiedza o społeczeństwie, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

I. PODSTAWOWE TECHNIKI NAUCZANIA


STOPKLATKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Zatrzymaj film w trakcie trwania pierwszego ujęcia przedstawiającego mężczyznę w białym stroju (00:34).

Wykonaj stopklatkę przedstawiającą szczurołapa (17:52).

 

 


Zatrzymaj film na ujęciu pokazującym z bliska pistolet, z którego szczurołap strzela do ofiar (18:04).

 



Pokaż stopklatkę przedstawiającą mężczyznę jako zegarmistrza (19:59).

Pytania do uczniów

 

  • Z czym kojarzy się ubranie mężczyzny? Z jakim miejscem budzi skojarzenie przedstawiona scenografia?
  • Z jakimi filmami kojarzy się przedstawione ujęcie?

PODPOWIEDŹ: Nieme kino grozy, kolorystyka, wyolbrzymienie fizyczności (anty)bohatera i elementów jego ubioru takich jak groteskowe okulary.

  • W jakich filmach gatunkowych często pojawia się ujęcie z identycznej perspektywy?

PODPOWIEDŹ: Kino gangsterskie, sensacyjne i kino akcji, np. filmy Briana de Palmy oraz z serii o Brudnym Harrym.

  • W jaki sposób można interpretować obraz, na którym widać lustro, w którym pojawia się odbicie mężczyzny-narratora?


DŹWIĘK I OBRAZ

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż uczniom scenę przygotowania trucizny przez szczurołapa (13:50–15:24).

 

 

 

 


Przedstaw uczniom scenę polowania na szczury, które przetrwały próbę otrucia (17:25–18:55).

Pytania do uczniów

 

  • Za pomocą jakich ujęć nakręcono scenę przygotowania trucizny na szczury?

PODPOWIEDŹ: Dominującą rolę pełnią detale przedstawiające kolejne etapy przygotowania trutki. Plany ogólne przedstawiające pomieszczenie z przebiegającymi po podłodze ignorowanymi przez szczurołapa zwierzętami stanowią ironiczne dopełnienie pokazujące jednocześnie metodyczność i zimne opanowanie mężczyzny.

  • W jaki sposób zrealizowano scenę pojedynków? Za pomocą jakich środków została nakręcona opisywana scena? Z jakiego rodzaju kinem budzi skojarzenie?

PODPOWIEDŹ: Warto porozmawiać z uczniami o tym, że „Szczurołap” jest dokumentem kreacyjnym, czyli przykładem filmu korzystającego z wyrazistych środków ekspresji wizualnej i dźwiękowej zapożyczonych z kina fabularnego. Polega to np. na manipulacji obrazem (np. zastosowanie nietypowych planów i punktów widzenia) oraz dźwiękiem (np. deformacja głosu) i użyciu nietypowych rozwiązań montażowych (np. pojedynek między szczurem a szczurołapem w końcowej fazie filmu).


CZOŁÓWKA I TYŁÓWKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Wyświetl uczniom scenę polowania na szczury pojawiającą się na początku i na końcu (03:54–04:50 oraz 18:56–19:44).

 

 

 

 

 

 

 

Wyświetl scenę trwającą w trakcie napisów końcowych (19:45–20:39).

 

Pytania do uczniów

 

  • Jak nazywa się taki zabieg? Dlaczego film kończy się i zaczyna niemal identyczną sceną?

PODPOWIEDŹ: Budowanie poczucia beznadziei, szczurołap reprezentuje bezduszne narzędzie autorytarnej władzy, mające tłumić wszelkie przejawy wolności i sprzeciwu wobec ustalonego porządku prawnego. Pierwsza i ostatnia scena przedstawiająca szczurołapa w trakcie działania została nakręcona za pomocą jednego długiego ujęcia bez żadnego cięcia montażowego. Twórcy filmowi zmniejszają liczbę cięć montażowych, by zwiększać emocjonalne zaangażowanie widza w przedstawianą opowieść i budować w ten sposób napięcie.

  • Dlaczego twórcy pokazują bohatera i napisy końcowe w tym samym momencie?

PODPOWIEDŹ: Pokazanie szczurołapa w trakcie zwykłego, codziennego zajęcia ukazuje banalność zła.


UJĘCIE

Wskazówki dla nauczyciela

 

Wyświetl jedną ze scen zarejestrowanych za pomocą noktowizji (09:47–10:57).

 

 

 

 

 


Zademonstruj ujęcie przedstawiające szczura topiącego się w akwarium na początku filmu (00:53–01:32).

 

 

 

 

Wyświetl pojawiającą się pod koniec filmu scenę pojedynku szczurołapa ze zwierzętami, których nie udało mu się otruć. (17:33–18:22).

 

Pytania do uczniów

 

  • Dlaczego część scen nakręcono za pomocą wspomnianej technologii?

PODPOWIEDŹ: Większość scen zrealizowanych za pomocą noktowizji przedstawia życie szczurów nieskupione na walce o przetrwanie. Pokazują szczura jako zwierzę stadne. Mając na uwadze metaforyczny charakter filmu, na podstawie opisywanych scen, można opisać szczura jako zwierzę zsocjalizowane. Opisywane sceny pozwalają między innymi przenieść sympatię widza na zwierzęta.

  • Zapytaj uczniów w jakich planach nakręcono otwierającą film scenę znęcania się nad szczurami?

PODPOWIEDŹ: Wraz z rozwojem sceny kamera coraz bardziej intensyfikuje swoją uwagę na rozpaczliwie walczącym o życie szczurze. Początkowo kamera przedstawia mężczyznę ubranego w kitel w planie średnim, jednak uwaga twórców filmu skupiona jest na próbach utrzymania się na powierzchni wody.

  • Dlaczego tę scenę nakręcono właśnie tak? Za pomocą jakich zabiegów formalnych udało się pokazać dynamikę pojedynku?

PODPOWIEDŹ: Do realizacji tej sceny użyto technik stosowanych przez twórców kina gatunkowego (głównie kina grozy i kina akcji). Wyłaniający się z ciemności szczurołap polujący na ofiary przypomina antagonistę z horrorów. W trakcie opisywanej sceny pojawia się także detal.

 

 

 II. KLUCZOWE PYTANIA

PRACA KAMERY

  • Jakie sceny zostały nakręcone za pomocą kamery z ręki?

PODPOWIEDŹ: Sceny gonitwy i konfrontacji pomiędzy szczurołapem, a zwierzętami.

  • Dlaczego w filmie pojawiły się sceny z wykorzystaniem kamery rejestrującej obraz w ciemności?

PODPOWIEDŹ: Sceny rejestrujące obraz za pomocą noktowizji przedstawiają między innymi perspektywę szczurów i ich egzystencję w ukryciu, którą można porównać do życia w podziemiu.

  • Z jakiej perspektywy nakręcono ujęcia przedstawiające szczurołapa?

PODPOWIEDŹ: Szczurołap w scenach konfrontacji jest ukazywany z perspektywy żabiej służącej podkreśleniu jego władzy i dominacji. Kamera w wielu scenach ustawiona jest za plecami bohatera, śledzi go i podąża za nim – szczurołap nigdy bezpośrednio nie zwraca się w jej kierunku.

  • Jakie elementy zostały przedstawione za pomocą detali? Dlaczego reżyser wybrał właśnie je do takiego sposobu kadrowania?

PODPOWIEDŹ: Detali użyto między innymi do pokazania szczurów w trakcie przedśmiertnej agonii, a także do przedstawienia narzędzi, za pomocą których szczurołap odbiera zwierzętom życie.

 

KOLORYSTYKA

  • Jakie kolory dominują w pomieszczeniu zamieszkanym przez szczury?
  • Jak kolorystycznie różni się obraz widziany przez szczury, a jak przez bohatera?

PODPOWIEDŹ: Z perspektywy szczurów świat jest wyzuty z kolorów, co zostało przedstawione w filmie za pomocą użycia noktowizji.

  • Jak ubrany jest mężczyzna z eksperymentu? Jakie budzi skojarzenia przez swój ubiór?
  • Jakie kolory ma pomieszczenie, w którym są ustawione akwaria i jakie przez to miejsce przywodzi na myśl scena eksperymentu otwierająca film?

 

POSTACI

  • W jaki sposób odbywa się ekspozycja głównego bohatera?

PODPOWIEDŹ: Najpierw pojawia się tyłem do widza, słychać jego monolog, postać zostaje po raz pierwszy w pełni zaprezentowana dopiero podczas spotkania twarzą w twarz ze szczurami.

  • Mając na uwadze czas historyczny, w którym powstał film, symbolem czego jest tytułowy szczurołap?

PODPOWIEDŹ: Tytułowy szczurołap między innymi za sprawą takich atrybutów jak okulary, był w 1986 roku odczytywany jako aluzja do Wojciecha Jaruzelskiego. Film powstał w okresie stagnacji gospodarczej wywołanej przez wiele czynników takich jak między innymi stan wojenny.

  • Kim jest z zawodu tytułowy szczurołap? Jakie cechy z zawodu, którym na co dzień zajmuje się szczurołap, mogą być przydatne przy łapaniu zwierząt? Z jakiej sceny filmu można to wywnioskować?

PODPOWIEDŹ: Ze sceny w trakcie napisów końcowych.

  • Czy szczury w filmie Andrzeja Czarneckiego są bohaterem? Co (lub kogo) symbolizują szczury?

PODPOWIEDŹ: Szczury mogą symbolizować społeczeństwo polskie połowy lat 80. Oficjalna linia reprezentowana przez partię komunistyczną obiecywała szereg reform, jednak rzeczywistość była zdominowana przez represje i obostrzenia w życiu codziennym. Szczury mogą reprezentować nie tylko społeczeństwo polskie okresu komunistycznego, ale jakąkolwiek społeczność żyjącą w totalitarnym ustroju politycznym.

 

NARRACJA

  • Kim jest narrator w filmie „Szczurołap”?

PODPOWIEDŹ: W znaczeniu dosłownym tytułowy szczurołap jest zegarmistrzem zajmującym się w wolnym czasie, w ramach hobby, deratyzacją pomieszczeń o różnym charakterze. W znaczeniu symbolicznym szczurołap jest narzędziem aparatu opresji służącym masowej eksterminacji danej społeczności.

  • Jak można opisać ton narratora?
  • Z czyjej perspektywy opowiedziany jest film?

PODPOWIEDŹ: Film przedstawiony jest z perspektywy szczurołapa, jednak za pomocą odpowiednich środków filmowych całość została poprowadzona w taki sposób, by bohater prowadzonej narracji był jednocześnie antybohaterem i nie wzbudzał sympatii widza.

  • Jak skonstruowano postać narratora?
  • Jak na narrację wpływa głos narratora?

PODPOWIEDŹ: Pozbawiony emocji i monotonny ton głosu narratora utrudnia identyfikację widza
ze szczurołapem. Widz kibicuje szczurom w trakcie walki pomiędzy zwierzętami a człowiekiem.


MIEJSCE AKCJI

  • W jakim miejscu rozgrywa się akcja? Po czym można to poznać?
  • Gdzie rozgrywa się otwierająca film scena eksperymentu? W jaki sposób łączy się ona z zakładem zamieszkanym przez szczury?

PODPOWIEDŹ: Film rozpoczyna się w miejscu, które przypomina szpital lub laboratorium. Brutalny eksperyment przeprowadzany przez mężczyznę w białym kitlu na początku filmu przywodzi na myśl pseudonaukowe i sadystyczne eksperymenty przeprowadzane przez nazistowskich medyków w okresie II wojny światowej. Szczurołap jest „zbrojnym ramieniem” konsekwentnie wprowadzającym w życie metody zniszczenia niechcianej populacji obmyślone w sterylnych warunkach.

  • Jak można opisać miejsca, w których rozgrywa się akcja filmu?
  • Na czym polega kontrast między miejscem, w którym odbywa się eksperyment, a spichrzem?

PODPOWIEDŹ: Miejsce, w którym odbywa się eksperyment jest sterylnie czyste. Dodatkowo, poza mężczyzną prowadzącym drastyczny eksperyment, nie ma w nim nikogo innego.

 

UJĘCIA

  • Za pomocą jakich planów przedstawiono szczury umierające w akwarium?

PODPOWIEDŹ: Scena rozpoczyna się od ukazania prowadzącego drastyczny eksperyment mężczyzny w planie średnim. Jednak za sprawą jego komentarza uwaga widza skupia się na stojącym obok mężczyzny akwarium, w którym pływa szczur. Wraz z rozwojem sceny, kamera coraz bardziej skupia się na tonącym zwierzęciu i z planu średniego stopniowo przechodzi do zbliżenia.

  • Z jakiej perspektywy jest najczęściej pokazywany szczurołap?

PODPOWIEDŹ: Szczurołap często pokazywany jest od dołu. Dodatkowo w wielu scenach kamera ustawiona jest za plecami tytułowej postaci.

  • W jakich momentach pojawiają się zbliżenia? Kiedy?

 

MUZYKA I DŹWIĘK

  • Czy w filmie pojawia się muzyka? Czy pojawiają się dźwięki spoza świata przedstawionego? Czemu służy taki zabieg?

PODPOWIEDŹ: Taki zabieg jest środkiem dramaturgicznym służącym między innymi zwiększeniu napięcia. Twórcy budują w ten sposób poczucie realizmu i zwiększają immersję widza.

  • Z czego składa się warstwa diegetyczna filmu?

PODPOWIEDŹ: Narracja prowadzona przez szczurołapa jest płynnie korespondującym z obrazem niezmontowanym monologiem głównego bohatera, w wyniku czego żadne zdanie przez niego wypowiedziane nie pojawia się w filmie przypadkowo.

 

MOTYWY

  • Szczur. O co walczą i kogo symbolizują szczury w obejrzanym filmie? Jakie spojrzenia na plagę szczurów można wskazać w kulturze (na przykład „Dżuma” Alberta Camusa, baśń „Szczurołap z Hameln” spisana przez braci Grimm). Co reprezentuje szczur? Jaki obraz szczura był obecny w różnych okresach historycznych? Czy „Szczurołap” wnosi coś nowego do sposobu przedstawiania plagi szczurów w sztuce? Jakie inne teksty kultury i filmy opowiadają w podobny sposób na temat przedstawiony w „Szczurołapie”?

PODPOWIEDŹ: Szczury symbolizują represjonowane społeczeństwo. W odróżnieniu do wskazanych tytułów, szczury symbolizują przede wszystkim ofiarę. W klasycznych reprezentacjach symbolika szczura była nacechowana w pejoratywny sposób i jest w dużej mierze identyfikowany ze stworzeniem roznoszącym choroby i zwiastującym nieszczęścia. 

  • Przyroda. W jakich innych tekstach kultury pojawia się motyw władzy nad zwierzętami i przyrodą? Czy dominacja nad światem zwierząt może mieć pokojowy charakter? W jaki sposób konflikt pomiędzy człowiekiem a przyrodą jest przedstawiany w kulturze i sztuce? Czy „Szczurołap” jest nowatorski pod względem przedstawiania tego konfliktu?

PODPOWIEDŹ: Motyw władzy nad zwierzętami można przykładowo odnaleźć między innymi w Biblii w przypowieści o Arce Noego, jest także obecny między innymi w „Moby Dicku” Hermana Melville’a, czy odczytywanym w dosłowny sposób „Folwarku zwierzęcym” George’a Orwella. Pokojowa dominacja nad światem przyrody jest obecna w narracjach, w których przyroda jest przedstawiana w bardziej idylliczny sposób. Na przykład „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej, w której środowisko naturalne „współgra” z człowiekiem.

  • Kat i ofiara. W jaki sposób w filmie zostaje przedstawiony motyw zbrodni i eksterminacji? Za pomocą jakich cech można opisać bohatera filmu? Czy pełniącego funkcję głównego bohatera-narratora mężczyzny można określić mianem „bohatera”, czy raczej „antybohatera”? W jakich tekstach kultury można wskazać motyw kata i ofiary?

PODPOWIEDŹ: Motyw kata i ofiary jest niezwykle popularny w kulturze i sztuce, pojawia się już w Biblii między innymi w historii Kaina i Abla, a także w mitologii greckiej w Micie o Prometeuszu. Narracja „Zbrodni i kary” Fiodora Dostojewskiego opiera się na analizie opisywanego mitu. W literaturze XX-wiecznej można odnaleźć ten motyw także w literaturze faktu, czego przykładem są między innymi „Medaliony” Zofii Nałkowskiej czy „Rozmowy z katem” Kazimierza Moczarskiego. Twórcy „Szczurołapa” używają alegorii do przedstawienia motywu kata i ofiary, w odróżnieniu od wskazanych powyżej tekstów kultury, ofiara jest przedstawiona za pomocą zwierzęcia (kojarzącego się z negatywną symboliką w literaturze i sztuce).


KOMPOZYCJA (MISE EN SCÈNE)

  • Jak przedstawione jest miejsce w którym odbywa się eksperyment na początku filmu? Jak można porównać go z głównym miejscem akcji?
  • W jaki sposób budowane jest poczucie immersji (identyfikacji widza z postacią pojawiającą się w filmie)? Za pomocą jakich zabiegów?

 

MONTAŻ

  • Za pomocą jakich środków formalnych przedstawiono pojedynek szczurołapa ze szczurami, których nie udało mu się otruć?

PODPOWIEDŹ: Za pomocą noktowizji, przedstawiając na dużych zbliżeniach broń używaną przez szczurołapa i użyciu dynamicznej kamery bez stabilizatora obrazu, Za sprawą użytych środków wyrazu opisywana scena przypomina bardziej film fabularny niż dokument.

  • W jaki sposób przedstawiono sceny, w których nie pojawia się szczurołap?

PODPOWIEDŹ: Zdjęcia nakręcone za pomocą kamery z noktowizorem, stabilny i mniej rozedrgany obraz, spokojniejszy montaż, szersze plany, tytuł w tych momentach bardziej zbliża się w kierunku klasycznych filmów dokumentalnych o przyrodzie.



III. POMYSŁY NA ĆWICZENIA

 

PISANIE I CZYTANIE

  • Poproś uczniów o opisanie wrażeń z filmu w formie krótkiej recenzji. Podpowiedz im, aby postarali się w tekście wskazać do jakiego rodzaju odbiorcy film został skierowany.
  • Poproś uczniów, aby napisali co mogą symbolizować szczury w filmie oraz czym różni się ten obraz od typowych reprezentacji szczura w kulturze i sztuce. Stwórz na tablicy „mapę” symboli, na której uczniowie będą kolejno dodawać odnośniki łączące je z odpowiednimi tekstami kultury.
  • Poproś uczniów, by wskazali, mając na uwadze, że przedstawiona w filmie profesja jest dodatkowym zajęciem głównego bohatera, jak może wyglądać harmonogram „zwykłego” dnia pracy Szczurołapa? Wskaż uczniom, by w proponowanych planach dnia uwzględnili zarówno główny zawód mężczyzny oraz opisali jak może wyglądać jego życie rodzinne? 

 

SŁUCHANIE I MÓWIENIE

  • Przedyskutuj z uczniami pojawiającą się w filmie dychotomię pomiędzy światem ludzkim a światem przyrody. Poproś uczniów, by przygotowali w kilkuosobowych zespołach odpowiedzi na kartkach dzieląc je na dwie grupy. Zastanówcie się czy/jakie elementy mogą pojawiać się zarówno w pierwszej jak i drugiej kategorii?
  • Zapytaj uczniów, czy ktoś z nich ma (lub miał) szczura jako zwierzątko domowe? Przeprowadź dyskusję na temat pozytywnych stron posiadania udomowionego szczura.
  • Zadaj uczniom pytanie w jaki sposób oceniają pracę (i model działania) Szczurołapa? W jaki sposób oceniają jego pracę jako deratyzatora? Zadaj im to samo pytanie zwracając jednocześnie ich uwagę na warstwę metaforyczną „Szczurołapa”.

 

KSZTAŁCENIE WIELOKIERUNKOWE

  • Poproś uczniów by zastanowili się nad przesłaniem filmu. Przedyskutujcie czy ma wymiar ponadczasowy? Czy temat poruszany w „Szczurołapie” jest aktualny również dzisiaj?
  • Biologia: Poproś uczniów, by na podstawie obejrzanego filmu, w grupach scharakteryzowali krótko zwyczaje i zachowania szczura. Jaki tryb życia mają szczury? Zadaj także uczniom pytanie, czy eksperymenty na zwierzętach są etyczne i w jaki sposób można zastąpić takie badania?
  • Język polski: Wybierz teksty stworzone w różnych epokach literackich, w których pojawiają się szczury, przeanalizuj jak/czy zmieniło się postrzeganie i symbolika związana ze szczurem. Czy obraz szczura niezależnie od okresu literackiego był przedstawiany wyłącznie pejoratywnie?

PODPOWIEDŹ: Pokaż uczniom współczesne utwory literackie (np. „Maus. Opowieść ocalałego” autorstwa Arta Spiegelmana), które oferują mniej jednoznaczny obraz opisywanych zwierząt.

  • Spróbujcie udzielić odpowiedzi na zagadnienie „Miejsce szczura w ekosystemie?”. Zadaj uczniom pytanie jaką rolę może mieć szczur w środowisku naturalnym. Czy szczur jest szkodnikiem? W jaki sposób można zestawić pozycję szczura w z punktu widzenia biologii z jego kulturowym znaczeniem? Poproś uczniów, by pracując w zespołach udzielili odpowiedzi na kartach.



Zrealizowano w ramach programu Filmoteka Szkolna przez Filmotekę Narodową - Instytut Audiowizualny przy współfinansowaniu Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.

* Wykorzystano format analiz filmoznawczych przygotowany na podstawie opracowań British Film Institute.