„Syberyjska lekcja”, reż. Wojciech Staroń – konteksty literackie

Krzysztof Szewczyk

ETAP EDUKACYJNY

ponadpodstawowa

PRZEDMIOT

język polski

Adam Mickiewicz, „Dziadów części III ustęp”.

Tekst dostępny w serwisie Wolne Lektury.

  1. Przed lekturą tekstu przypomnij wraz z uczniami podstawowe fakty z życia Mickiewicza. Zastanówcie się wspólnie, jakie czynniki mogły mieć wpływ na stosunek Mickiewicza do Rosji (jako kontekst możesz polecić uczniom wysłuchanie odcinka słuchowiska Miasta Adama Mickiewicza poświęconego podróży poety do Rosji. Materiał dostępny w serwisie Ninateka).
  2. Poproś uczniów o lekturę Dziadów części III ustępu. W czasie lektury zadaniem uczniów jest znalezienie cytatów pokazujących sposób przedstawienia Rosji przez Mickiewicza. Gotowe cytaty uczniowie zapisują w dostępnym dla wszystkich miejscu.
  3. Odtwórz film Wojciecha Staronia. Po projekcji poproś uczniów o wskazanie scen w filmie, które mogą być zilustrowane znalezionymi cytatami, oraz tych, które najbardziej odbiegają od wizji Mickiewicza. Wnioski zapisz na dostępnej wszystkim tablicy online (np. Padlet lub Jamboard) – będą one jeszcze potrzebne do pracy z następnym tekstem.

 

Ryszard Kapuściński, „Imperium”.

  1. Po lekturze Dziadów części III ustępu i obejrzeniu filmu Wojciecha Staronia poproś uczniów o lekturę fragmentów Imperium. Poinformuj uczniów z jakiego okresu pochodzą (podane poniżej z roku 1990, na całą książkę składają się także zapiski z lat 60-tych oraz okresu 1989-1993).

(fragment 1)

Podobnie jak dzielnice slumsów w Ameryce Łacińskiej (Favela w Rio de Janeiro, Callapas w Santiago de Chile itd.) dzielnica Założna w Jakucku jest zamkniętą strukturą. Bieda, brud i bloto tworzą tu jednolity, koherentny, spójny krajobraz, w którym wszystkie elementy wiążą się wzajemnie, są współzależne. Jak okiem sięgnąć, nie ma tu żadnych kontrastów, żaden symbol dobrobytu nie wynosi się ponad pejzaż ubóstwa. Istotą takich zamkniętych struktur jest to, że nie można tu poprawić jakiejś jednej poszczególnej rzeczy – natychmiast na przeszkodzie staną inne elementy i ogniwa struktury. Nie można na przykład sprawić, aby ludzie mieli czyste buty: wszechobecne błocko na to nie pozwoli.

(fragment 2)

Rano goście hotelowi mogą w barze kupić śniadanie. O tej porze goście są najczęściej ubrani w dresy. Stoją w kolejce, Panuje zupełna cisza. Jeżeli ktoś chce odezwać się do sąsiada mówi szeptem. Ta cisza może być czasem myląca, zdradliwa. Bo oto ni z tego, ni z owego wybucha krzyk, wrzask, awantura! Dwie rzeczy cechują takie sytuacje. Pierwsza to zupełna (najczęściej) irracjonalność przyczyny. O co poszło? Co się stało? Dlaczego? - nie sposób ustalić, nikt nie wie, wszyscy wzruszają ramionami. Atmosfera jest tak naładowana konfliktem jak chmura piorunami i najmniejszy drobiazg może wyzwolić niszczycielskie energie. Druga, że spięcie ma od razu najwyższą temperaturę - nie ma żadnych stopni pośrednich, żadnych przycinków, dąsów, fochów, grymasów, tylko z ciszy od razu - wrzask, jak skok w przepaść! Jakby ta wojna mogła rozegrać się tylko na jednej częstotliwości, ani milimetr niżej, ani wyżej. Trwa to straszne, rozjuszone, nieprzytomne rugatielstwo jakąś chwile i tak samo nagle jak się zaczęło – gaśnie. Znowu zapada cisza. Znowu jeżeli ktoś chce odezwać się do sąsiada, mówi szeptem.

I oto przychodzi moment, kiedy stajemy przed obliczem bufetowej. Scena składa się z minimum słów i ma bardzo rzeczowy charakter. Bufetowa patrzy na gościa i milczy - oznacza to, że czeka na zamówienie. Nie ma tu żadnych dzień dobry ani co słychać - gość od razu przystępuje do rzeczy. Jeżeli wybór jest jaki taki, mówi: szklanka śmietany, jajko, twaróg, ogórek, chleb.

Nie mówi dziękuję, nie mówi w ogóle nic zbędnego. Bufetowa podaje, bierze pieniądze. Też bez słowa. Zamyka kasę i patrzy na następnego gościa.

Ludzie jedzą tu szybko, gwałtownie, połykają wszystko w minutę. Choć byłem w barach kilkakrotnie pierwszy, zawsze wychodziłem ostatni. Ci, którzy przyszli po mnie, zjedli dawno już poszli. Nie wiem, na ile dochodzi tu do głosu, tak głęboko zakodowane w pamięci zbiorowej, widmo ciągle powracającego głodu, podświadomy lęk, że może już jutro nie będzie nic do jedzenia.

 

Poproś uczniów, aby podobnie, jak w przypadku tekstu Mickiewicza wynotowali określenia, których Kapuściński używa do opisu Rosji. Zapytaj uczniów:

  • Czy są jakieś określenia, które powtarzają się w opisie Kapuścińskiego?
  • W jaki sposób zostali przedstawieni Rosjanie?
  • Dlaczego Kapuściński syberyjskie osiedle porównuje do południowoamerykańskich slumsów? Jaki efekt uzyskuje przez to porównanie?

 

  1. Ponownie odtwórz fragment filmu, w którym bohaterka trafia po raz pierwszy do syberyjskiego miasta (3:22–4:35). Zapytaj, w jaki sposób opowiada ona o swoich doświadczeniach. Czy jej opowieść oraz wizualna warstwa filmu przypomina opis Kapuścińskiego?
  2. Odtwórz ponownie sceny, w których bohaterka opowiada o codziennym życiu
    i zwyczajach Rosjan (np. 16:53–18:20; 35:48–39:11; 47:48–48:32). Zapytaj uczniów,
    w jaki sposób odnosi się ona do poznawanego świata? Czy któraś z wypowiedzi bohaterki została przez uczniów zapamiętana? Poproś o wynotowanie wniosków.
  3. Powróć do zanotowanych fragmentów i spostrzeżeń z Dziadów części III ustępu, fragmentów Imperium oraz Syberyjskiej lekcji. Poproś o sformułowanie jednozdaniowego podsumowania dla każdego z utworów. Na zakończenie przeprowadź dyskusję na temat różnic między sposobami opisu Rosji i ich przyczyn.

 

Po lekcji uczeń:

Cele ogólne:

  • dostrzega sensy zawarte w strukturze głębokiej tekstu;
  • stosuje w analizie podstawowe pojęcia z zakresu poetyki;
  • dokonuje interpretacji porównawczej.

Wymagania szczegółowe:

  • określa problematykę utworu;
  • dostrzega w świecie konflikty wartości oraz rozumie źródła tych konfliktów;
  • czyta utwory stanowiące konteksty dla tekstów kultury poznawanych w szkole;
  • przeprowadza interpretację porównawczą utworów literackich;
  • publicznie wygłasza przygotowaną przez siebie wypowiedź.