Świadkowie Holokaustu – co można zobaczyć na fotografiach w filmie „Fotoamator” Dariusza Jabłońskiego?

Małgorzata Osińska

ETAP EDUKACYJNY

gimnazjalna, ponadgimnazjalna

PRZEDMIOT

historia

CZAS

3 godziny lekcyjne (w tym projekcja filmu)

Po zajęciach uczeń będzie umiał:

  • przedstawić etapy i sposoby eksterminacji Żydów;
  • scharakteryzować różne postawy Polaków wobec Holokaustu;
  • wyjaśnić, co to znaczy być odpowiedzialnym za siebie i za innych;
  • analizować różne źródła audiowizualne (fotografie, filmy dokumentalne).

Metody pracy:

  • praca w zespołach,
  • dyskusja,
  • praca z tekstem,
  • miniwykład,
  • układanka jigsaw

Środki dydaktyczne:

film Dariusza Jabłońskiego „Fotoamator”,

  • materiał pomocniczy nr 1 – karta pracy ucznia,
  • materiały pomocnicze nr 2, 3, 4, 5, 6 dołączone do scenariusza (www.filmotekaszkolna.pl Nasze lekcje/12.Zapisy przeszłości/Metodyka).

Pojęcia kluczowe:

  •  antysemityzm, 
  • ustawy norymberskie, 
  • Holokaust, 
  • getto, 
  • obóz zagłady, 
  • Einsatzgruppe

Przebieg zajęć:

  1. Poproś uczniów, aby wymienili swoje skojarzenia ze słowem „Holokaust”. Następnie zapytaj, skąd czerpią wiedzę na ten temat. Porozmawiajcie o takich źródłach historycznych, jak zdjęcia, filmy dokumentalne czy utwory artystyczne (literackie, teatralne oraz filmowe).
  2. Podaj definicję Holokaustu, a następnie opisz, kim były jego ofiary (osoby określone jako Żydzi na mocy ustaw norymberskich z 1935 r., bez względu na to, jaka była ich ówczesna religia czy poczucie własnej tożsamości).
  3. Podziel klasę na cztery zespoły. Rozdziel między nie kartki z materiałami pomocniczymi (od nr 1 do nr 4) – po jednym na grupę. Poproś, aby każdy uczeń indywidualnie przeczytał tekst, a następnie przedyskutował z pozostałymi członkami grupy poznane informacje. Zespół powinien wyjaśnić wątpliwości, a także ustalić, co przekazać kolegom z innych grup. Następnie podziel klasę tak, by w skład każdego nowego zespołu weszli przedstawiciele wszystkich poprzednich grup eksperckich. Poproś, aby uczniowie kolejno przedstawili kolegom, czego dowiedzieli się ze swoich tekstów.
  4. Przed projekcją poinformuj uczniów, że film opowiada – na podstawie fotografii, listów i raportów niemieckiego księgowego Waltera Geneweina – o getcie łódzkim. Porozmawiajcie o zdjęciach jako sposobie utrwalania, zatrzymywania chwil i zdarzeń, których świadkiem był fotograf. Pomówcie także o fotografii jako źródle historycznym.
  5. Pokaż uczniom fotografię nr 1, poproś o opisanie tego, co widać na zdjęciu. Zadaj pytania:
    Czy odczytana informacja jest jasna?
    Jakie odczucia budzi to zdjęcie?
    Potem pokaż uczniom fotografię nr 2 i znów poproś o opisanie tego, co widać na zdjęciu. Zadaj te same pytania, co w przypadku fotografii nr 1. Następnie powiedz, co przedstawiają obie fotografie. Zapytaj uczniów, czy po tej informacji zmienił się ich odbiór tych zdjęć? Podsumuj oba ćwiczenia, mówiąc, że dla prawidłowego odczytania źródła (fotografii, filmu itp.) jest potrzebna wiedza ogólna oraz szczegółowa na przedstawiony temat.
  6. Podziel uczniów na pięć grup. Poproś o zapoznanie się z zagadnieniami zamieszczonymi w materiale pomocniczym nr 1, na które każdy z zespołów ma zwrócić szczególną uwagę w trakcie projekcji. Zasugeruj podopiecznym, aby podczas oglądania filmu spróbowali zapisywać wszystkie uwagi, które przyjdą im do głowy (refleksje, obserwacje, spostrzeżenia dotyczące formy utworu itp.). Każdy uczeń indywidualnie uzupełnia swoją kartę pracy.
  7. Po projekcji poproś grupy o przygotowanie – na podstawie indywidualnych kart pracy – wspólnej prezentacji. Powinna ona zawierać próbę odpowiedzi na wszystkie postawione pytania. Wybrani członkowie każdej z grup przedstawiają całej klasie wyniki pracy ich zespołu. Po każdym wystąpieniu zachęć pozostałych uczniów do podjęcia dyskusji.
  8. Opowiedz o formie filmu „Fotoamator” (fotografie + komentarz), wskaż elementy formalne, na które uczniowie zapewne zwrócili uwagę (kolorowe fotografie Geneweina a czarno-białe zdjęcia współczesne; nieruchome obrazy, ruch kamery, najazdy kamery wydobywające ze zdjęć detale, których pokazanie nie było intencją fotografującego, muzyka, rola ciszy).
  9. Podziel klasę na zespoły (inne niż poprzednio) i poproś uczniów, aby korzystając z wszystkiego, czego się do tej pory dowiedzieli, wymienili wszystkie grupy społeczne, które były odpowiedzialne za Holokaust, w tym za śmierć 200 tysięcy Żydów z łódzkiego getta. Propozycje uczniów zapisuj na tablicy. W wypowiedziach powinni się pojawić: przywódcy III Rzeszy, większa część społeczeństwa niemieckiego, parlamentarzyści Reichstagu wybrani w demokratycznych wyborach (uchwalili oni ustawy norymberskie i powołali rząd z Adolfem Hitlerem na czele), bezpośredni wykonawcy (armia niemiecka, zwłaszcza SS), antysemici innych narodowości, bierni świadkowie, którzy byli „jedynie” wykonawcami rozkazów i bez których – w sensie technicznym – Zagłada Żydów nie byłaby możliwa (urzędnicy, naukowcy, właściciele firm produkujących broń itp.), milczący świadkowie (rządy państw zachodnich i Stanów Zjednoczonych, Watykan, środowisko żydowskie w Ameryce itp.)W podsumowaniu podkreśl, że bierność wobec zbrodni nie zwalnia z odpowiedzialności moralnej (Genewein). Uświadom uczniom tragizm i złożoność ludzkich losów (Rumkowski).

Podsumowanie:

Zakończ zajęcia, mówiąc, że opowiedzenie pełnej prawdy o Holokauście nie jest możliwe, ani w filmie dokumentalnym, ani w narracji pisanej. Każdy ocalały ma swoją historię, nie istnieje więc sposób na wykreowanie jednej opowieści o wszystkich i wszystkim, co się wydarzyło, ale każda próba stanowi krok na przód w zrozumieniu przeszłości.

Praca domowa:

Zaproponuj jako pracę domową wypowiedź pisemną na wybrany temat:

  • My sami, słuchając relacji osób ocalonych z Zagłady, dowiadując się o ich przeżyciach i poznając fakty na podstawie wiarygodnych źródeł historycznych, stajemy się świadkami Holocaustu. Czy to doświadczenie, w odniesieniu do zła, które dzieje się współcześnie, nakłada na nas jakieś obowiązki natury moralnej?
  • Czy zgodzisz się ze stwierdzeniem, że największe zło totalitaryzmu XX w. nie ma oblicza diabła, ale ma twarz obojętnego urzędnika i karierowicza?

Załączniki:

Materiał pomocniczy nr 1

Karta pracy ucznia

Obejrzyj uważnie film Dariusza Jabłońskiego „Fotoamator”. Zwróć uwagę na sposób wykorzystania kolorowych zdjęć Waltera Geneweina, treść notatek, raportów, listów pisanych przez niego i urzędników getta łódzkiego, wypowiedzi innych osób występujących w filmie. Podczas projekcji spróbuj też wynotować własne spostrzeżenia, obserwacje i opinie dotyczące następujących zagadnień:

  • Życie, praca i kariera Waltera Geneweina – czy był to urzędnik doskonały?
  • Hans Bibow i inni kaci getta łódzkiego – jak wykonywali swoje zadania?
  • Arnold Mostowicz – komentator codziennego życia Żydów w getcie. Co najmocniej utkwiło mu w pamięci?
  • Chaim Rumkowski i jego postawa wobec sytuacji nieuniknionych – asekurant czy człowiek pozbawiony wiary w sens walki, zdeterminowany przez los, kapitulant?
  • Autorskie fotografie Waltera Geneweina – jakie są jego zdjęcia, co przedstawiają, po co je robi, czym się najbardziej przejmuje, jak traktuje Żydów, czy to rekonstrukcja rzeczywistości łódzkiego getta?

Materiał pomocniczy nr 2

Fotografia nr 1

Akcja masowego rozstrzeliwania ludności żydowskiej w Winnicy na Ukrainie latem 1942 r.

Źródło: Archiwum Fotografii Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie, dzięki uprzejmości Biblioteki Kongresu.

Fotografia nr 2

Członkowie niemieckiego batalionu policyjnego, dołączonego do Einsatzgruppe „C”, pozujący do zdjęcia na dworcu w Wiedniu przed wyjazdem do Drohobycza na Ukrainie.

Źródło: Archiwum Fotografii Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie, dzięki uprzejmości Biblioteki Kongresu.

Materiał pomocniczy nr 3

Historia zagłady europejskich Żydów – początki

Jedynym powodem, dla którego zginęli, było to, że urodzili się Żydami. Nazistowski plan nowego porządku w Europie, sformułowany przez Adolfa Hitlera w „Mein Kampf ”, nie przewidywał udziału w nim Żydów. Niemiecka przestrzeń życiowa dla „rasy panów” miała być „wolna od Żydów”. Od samego początku istnienia III Rzeszy przygotowywano grunt pod realizację zbrodniczych planów. Żydzi przedstawiani byli jako odwieczni wrogowie rasy aryjskiej, których należy za wszelką cenę wyeliminować z życia społecznego, gospodarczego, kulturalnego i obywatelskiego nowego państwa niemieckiego. 1 kwietnia 1933 r., a więc kilka tygodni po przejęciu władzy w Niemczech przez Adolfa Hitlera, naziści zorganizowali ogólnokrajowy bojkot sklepów i domów towarowych należących do Żydów. We wrześniu 1935 r. parlament niemiecki – Reichstag – uchwalił tzw. ustawy norymberskie, które pozbawiały Żydów praw obywatelskich, a jednocześnie wprowadzały separację biologiczną pomiędzy Żydami i Aryjczykami. Rozporządzenia wykonawcze do ustaw norymberskich wyłączały ludność żydowską z życia politycznego, społecznego i kulturalnego Niemiec.

Pozbawiono ich prawa posiadania majątku, a nawet utrzymywania kontaktów z Aryjczykami, kupowania samochodów, przedmiotów wartościowych, posiadania telefonów, kupowania gazet czy zwierząt domowych. Zakazano im wykonywania wielu zawodów, uczęszczania na wyższe uczelnie, przebywania w parkach, lokalach rozrywkowych, kinach, teatrach, a nawet korzystania z publicznych środków komunikacji. Rasistowskie ustawodawstwo stało się prawem państwowym. W nocy z 9 na 10 listopada 1938 r. zorganizowano w całym kraju pogrom antyżydowski, który oficjalnie miał być spontaniczną reakcją Niemców na niegodziwości Żydów. „Noc kryształowa” przyniosła dewastację kilkuset synagog w całych Niemczech, ofiary śmiertelne i tysiące pobitych. Około 30 tys. spośród nich osadzono w obozach koncentracyjnych w Dachau, Sachsenhausen i Buchenwaldzie, gdzie w wyniku brutalnego traktowania wielu zmarło. Niemieccy Żydzi próbowali ratować się przed grożącym im niebezpieczeństwem, emigrując do innych krajów. Niestety odmawiano im prawa pobytu, ograniczając limity emigracyjne.

Tymczasem Adolf Hitler, planując wojnę o realizację celów tysiącletniej Rzeszy, zapowiadał

unicestwienie wszystkich Żydów. 30 stycznia 1939 r. podczas wystąpienia w Reichstagu mówił:

Jedną rzecz chciałbym powiedzieć w tym dniu, który może okazać się pamiętnym dla innych. [...]Jeżeli międzynarodowym żydowskim finansistom w Europie i poza nią uda się znowu wciągnąć narody w wojnę światową, rezultatem jej nie będzie bolszewizacja świata i triumf żydostwa, lecz unicestwienie rasy żydowskiej w Europie!

Realizacja zagłady ludności żydowskiej w Europie uzależniona była od przebiegu działań militarnych na frontach II wojny światowej. O planach eksterminacji wszystkich Żydów informował 21 września 1939 r. szef Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy Reinhard Heydrich dowódców grup operacyjnych Policji Bezpieczeństwa (Einsatzgruppen) działających na ziemiach polskich. Zapowiadając etapy i omawiając metody „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”informował swoich podwładnych, że 

zaplanowane łączne posunięcia (a więc ostateczny cel) muszą być utrzymane w ścisłej tajemnicy[...] Należy odróżnić: 1. Ostateczny cel (który wymaga dłuższego czasu); 2. Od etapów prowadzących do ostatecznego celu (które będą realizowane w krótkich terminach).[1]

Materiał pomocniczy nr 4

Getta

Pierwszym etapem eksterminacji ludności żydowskiej na ziemiach polskich była izolacja
i koncentracja Żydów w gettach, które zaczęto tworzyć w większych ośrodkach miejskich Generalnego Gubernatorstwa. Pierwsze getto, z ponad 400,  jakie utworzono, powstało w październiku 1939 r. w Piotrkowie Trybunalskim. Największe utworzono w październiku 1940 r. w Warszawie. W tak zwanej dzielnicy północnej, za murami trzymetrowej wysokości, zamknięto ponad 450 tys. Żydów. Zakazano im kontaktów z Polakami, pod karą śmierci. Polaków ukrywających i udzielających pomocy zbiegłym z gett Żydom również karano śmiercią. Żydów w wieku od 14 (a nawet od 12) do 60 lat zmuszano do ciężkiej i wyniszczającej pracy w niemieckich zakładach, fabrykach i obozach pracy, realizujących zamówienia armii hitlerowskiej. Zaopatrzenie w żywność ludności mieszkającej w gettach było niewystarczające. Śmierć głodowa, spotęgowana częstymi epidemiami tyfusu, duru brzusznego, dziesiątkowała ludność żydowską stłoczoną do granic możliwości w gettach.

Próbowano temu zaradzić, organizując przemyt – tzw. szmugiel żywności z aryjskiej strony.

Nie wszędzie było to możliwe. W getcie łódzkim, największym z utworzonych na ziemiach wcielonych do III Rzeszy, w którym zamknięto około 200 tys. Żydów, wprowadzono odrębną walutę, przez co skutecznie odcięto ludność tam mieszkającą od możliwości zakupienia po aryjskiej stronie żywności. Głód, ciężka praca fizyczna, straszliwa ciasnota połączona z silnie odczuwanym brakiem intymności i osamotnieniem były czynnikami decydującymi o wysokiej śmiertelności ludzi zamkniętych za murami gett. Na śmierć narażeni byli najsłabsi – dzieci i ludzie starsi, niezdolni do pracy i nie dość zaradni w staraniach o przetrwanie. Getta stały się pierwszym etapem eksterminacji Żydów. Szacuje się, że blisko 800 tys. ofiar Holokaustu było ofiarami gett.[1]

Materiał pomocniczy nr 5

Kolejny etap eksterminacji Żydów

31 lipca 1941 r. Herman Göring wydał R. Heydrichowi rozkaz przygotowania generalnego planu „rozwiązania kwestii żydowskiej”. W rozkazie tym czytamy: 

upoważniam Pana niniejszym do dokonania wszystkich niezbędnych pod względem organizacyjnym, rzeczowym i materialnym przygotowań do całkowitego rozwiązania kwestii żydowskiej w niemieckiej strefie wpływów w Europie. 

Również latem 1941 r. komendant obozu KL Auschwitz w Oświęcimiu Rudolf Höess otrzymał od swego zwierzchnika Himmlera rozkaz przygotowania obozu do masowego uśmiercania ludności żydowskiej. We wspomnieniach komendant Auschwitz zanotował: 

Führer zarządził ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej. My, SS mamy ten rozkaz wykonać. Znajdujące się na Wschodzie miejsca wyniszczenia nie podołają akcji zamierzonej na wielką skalę. Wobec tego przeznaczyłem na ten cel Oświęcim, zarówno ze względu na jego korzystne położenie pod względem komunikacyjnym, jak i dlatego, że obszar ten można łatwo izolować i zamaskować.

Jesienią 1941 r. przystąpiono do tworzenia obozu zagłady na miejscu oddalonej od obozu macierzystego KL Auschwitz o 3 km wsi Brzezinka, której nazwę zniemczono na Birkenau.

Po ataku III Rzeszy na ZSRR, dokonanym 22 czerwca 1941 r., rozpoczęto kolejny etap eksterminacji Żydów. Na terenach wschodnich znalazło się kilkaset tysięcy Żydów, którzy nie tylko mieszkali tu od dawna, ale uciekli z zachodniej i centralnej Polski pod koniec 1939 r., ratując się przed prześladowaniami niemieckimi, bądź którzy byli tu deportowani od jesieni 1941 r. z krajów Europy Zachodniej. W ślad za oddziałami Wehrmachtu podążały Einsatzgruppen, których zadaniem była fizyczna eksterminacja wrogów III Rzeszy na terenach wschodnich, przede wszystkim Żydów. Do realizacji tego celu utworzono cztery grupy specjalne: Einsatzgruppen A – działającą w krajach bałtyckich (Litwa, Łotwa, Estonia); Einsatzgruppen B i C – działające na środkowych odcinkach frontu wschodniego i na jego zapleczu we wschodniej Polsce i na Białorusi; Einsatzgruppen D – działającą na Ukrainie. Ofiary rozstrzeliwane były w miejscach swego zamieszkania lub w przylegających do miast miejscach odosobnionych – jak Ponary pod Wilnem, gdzie wymordowano 80 tys. osób, w tym 72 tys. Żydów wileńskich, Babi Jar pod Kijowem – gdzie zastrzelono 33 tys. Żydów kijowskich, Fort IX w Kownie – gdzie zastrzelono 30 tys. kowieńskich. W sumie Einsatzgruppen wymordowały ponad  1 mln 300 tys. Żydów. Masowe mordy dokonywane przez oddziały Einsatzgruppen zapowiadały nowy etap w polityce „czyszczenia niemieckiej przestrzeni życiowej z Żydów”.[1] 

Materiał pomocniczy nr 6

Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskie

Pierwsze transporty Żydów dotarły do Auschwitz i Birkenau wiosną 1942 r. Kwestie logistyczne dotyczące „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” zostały omówione 20 stycznia 1942 r. przez wysokich urzędników reprezentujących centralne instytucje państwa niemieckiego na konferencji w Wannsee pod Berlinem, zorganizowanej przez koordynatora wszystkich działań, Adolfa Eichmanna. W zachowanym protokole tej konferencji znajduje się lista 11 milionów Żydów europejskich, których zamierzano bezwzględnie uśmiercić w ośrodkach zagłady zlokalizowanych na Wschodzie.

Na przełomie 1941 i 1942 roku Niemcy przystąpili do „Endlösung der Judenfrage” – ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej. Dla europejskich Żydów oznaczało to masowe deportacje na Wschód i uśmiercanie w komorach gazowych, zlokalizowanych w 5 największych obozach zagłady na okupowanych ziemiach polskich. Oprócz obozu Auschwitz-Birkenau, Niemcy utworzyli jeszcze obozy natychmiastowej zagłady w Chełmnie nad Nerem, Treblince, Bełżcu, Sobiborze oraz na Majdanku. Od wiosny 1942 r. do jesieni 1944 r. uśmiercono tam ponad 3 miliony Żydów z całej Europy, z czego prawie 2 miliony to Żydzi polscy. Zagładzie Żydów polskich nadano nazwę „Aktion Reinhard”. Polegała ona nie tylko na zabiciu, jak planowano, wszystkich Żydów z GG,  ale także na rabunku ich mienia. W tym celu zmobilizowano transport kolejowy nie tylko GG, ale całej Rzeszy. Jedne pociągi wiozły Żydów na śmierć, a inne zabierały zagrabione mienie do Rzeszy. Wydaje się, że Holokaust był najważniejszym celem wojennym III Rzeszy. Świadczy o tym fakt, że nawet w obliczu klęski niemieckiej, z której zdawano sobie sprawę już latem 1944 r., transporty Żydów nadal wysyłano do Auschwitz-Birkenau. Jedną z ostatnich grup zabitych w tym kombinacie śmierci było 438 tys. Żydów węgierskich, przywiezionych tu latem 1944 r. Niemcy nawet w obliczu klęski na początku 1945 r., zarządzając ewakuację obozów, formowali kolumny więźniów i w tzw. marszach śmierci pędzili ich na zachód. Z uwagi na krańcowe wyczerpanie i warunki pogodowe tylko nielicznym udało się przeżyć. Bilans eksterminacyjnej polityki Niemiec wobec Żydów był przerażający. Blisko 6 milionów, czyli 60% populacji Żydów europejskich, zginęło w wyniku Holokaustu. Najliczniejszą grupą wymordowanych przez nazistów byli Żydzi polscy. Ich straty sięgają 90% przedwojennej populacji mieszkającej w granicach II Rzeczpospolitej. Wojnę przeżyło około 300 tys. Żydów polskich, w tym około 70 tys. na ziemiach polskich.[1]

Przypisy

  1. Robert Szuchta,  Kto ratuje jedno życie, ten ratuje cały świat” – wysiłek ratowania Żydów w latach II wojny światowej , http://www.dzieciirenysendlerowej.pl/images/esej1.pdf, 25.02.2010