Starość nie radość? O problemach wieku podeszłego w filmie „Pora umierać” Doroty Kędzierzawskiej

Sylwia i Tomasz Kwiręgowie

PRZEDMIOT

etyka, filozofia

CZAS

2 godziny lekcyjne (z projekcją fragmentów filmu)

Treści nauczania zgodne z podstawą programową:

Uczeń zna obowiązki i powinności moralne, szczególnie wobec starszych, oraz rozumie ich sens; uczy się otwartości i wrażliwości na potrzeby innych osób, szczególnie starszych.

Pytanie kluczowe: 

Czy starość musi być nieradosna?

Po zajęciach uczeń będzie umiał:

  • analizować na podstawie różnych tekstów kultury zagadnienie starości w otaczającym go świecie;
  • uzasadnić wartość budowania relacji ze starszymi ludźmi;
  • wytłumaczyć pojęcie godności, niepowtarzalności i wyjątkowości człowieka;
  • formułować wypowiedzi, argumenty i wnioski związane z omawianym tematem.

Metody pracy:

 analiza różnych tekstów kultury (film, fotokast), elementy heurezy, praca w parach, praca w grupach, rozmowa nauczająca, „mówiąca ściana”, burza mózgów

Materiały dydaktyczne:

  • film „Pora umierać” w reżyserii Doroty Kędzierzawskiej;
  • fotokast Uli Klimek „Razem” (http://ulaklimek.pl/fotokasty.html);
  • materiały pomocnicze nr 1–2;
  • projektor i odtwarzacz DVD, duże arkusze papieru, flamastry, kolorowe kartki samoprzylepne;

Przebieg lekcji:

1. Zapisz na tablicy słowo „starość”, poproś uczniów, aby wymienili wszystkie skojarzenia, jakie mają z tym słowem (pozytywne i negatywne). Nie komentuj. Podsumowując, odwołaj się do tematu lekcji i zapytaj podopiecznych, jak go rozumieją.

2. Następnie poproś jednego z uczniów o odczytanie słownikowej definicji starości (materiał pomocniczy nr 1 – definicje starości jako zjawisko społecznego i biologicznego).

3. Zapowiedz uczniom, że na zajęciach będą przyglądać się starości sfilmowanej przez znaną reżyserkę Dorotę Kędzierzawską. Skupią się, w odróżnieniu od zacytowanych wcześniej definicji, na starości jako zjawisku towarzyszącemu każdemu człowiekowi i dotyczącemu każdego z nas oraz na jego aspekcie etycznym. Przedstaw cele lekcji i zapisz pytanie kluczowe: Czy starość musi być nieradosna?

4. Podziel uczniów na pięć grup. Zadaniem każdej z nich będzie przyjrzenie się jednej z relacji między główną bohaterką Anielą a innymi osobami ukazanymi w filmie. Rozdaj uczniom karty pracy (materiał pomocniczy nr 2) i daj chwilę na zapoznanie się z pytaniami. Wspólnie obejrzyjcie wybrane fragmenty filmu.

Proponowane sceny:

  • Aniela – osoby obce (scena początkowa z lekarką oraz scena z wyprowadzającą się lokatorką);
  • Aniela – jej syn (wybrane dwie sceny z filmu);
  • Aniela – sąsiad (scena z najściem wysłannika sąsiada w sprawie sprzedaży domu, rozmowa przez telefon z sąsiadem, spotkanie z osobami mierzącymi działkę);
  • Aniela – dzieci ze świetlicy środowiskowej (scena z „podglądaniem” z „ambony” dzieci grających na instrumentach lub tańczących oraz rozmowa z „Dostojewskim”, końcowa scena z przynoszeniem herbaty przez dzieci);
  • Aniela – wnuczka (scena oprowadzania wnuczki po starym domu).

Zadaj uczniom pytania pomocnicze:

  • Kim są dla Anieli inni ludzie?
  • W jakich sytuacjach ich spotyka?
  • Z czym inni przychodzą do staruszki: czy coś jej dają, czegoś od niej oczekują?
  • Jaki mają stosunek do Anieli?
  • Jak rozmawiają z Anielą?
  • Jaki stosunek ma Aniela do osób wchodzących z nią w relacje – jak się wobec nich zachowuje?

Po obejrzeniu filmu daj uczniom kilka minut na uporządkowanie notatek. Następnie – na forum – zapytaj, jaki stosunek do głównej bohaterki mają odwiedzający ją ludzie. Podsumuj to ćwiczenie, wskazując na fakt, że obecnie stary człowiek, podobnie jak dziecko, jest w świecie outsiderem: zagubionym (scena z początku filmu, w której Aniela rozmawia sama ze sobą, próbując przejść przez ulicę), bezbronnym, często traktowanym protekcjonalnie (np. lekarka) lub przedmiotowo (sąsiad, syn). Zwróć uwagę uczniów na kontakty starszej pani z dziećmi. Zapytaj klasę, dlaczego bohaterka filmu stała się dobrym partnerem do rozmowy dla podwórkowego urwisa (scena z „Dostojewskim”).

5. Przypomnij uczniom scenę, w której bohaterka zabiera się do umierania z zachowaniem obrzędu funeralnego (czarna suknia, różaniec, gromnica). W pewnym momencie zrywa się z łoża, stwierdzając, że to jakaś głupota z tym umieraniem i co też jej przyszło do głowy. Zapytaj uczniów, czy o Anieli można powiedzieć, że już (cytując tytuł filmu) „pora jej umrzeć”.

6. Wspólnie z młodzieżą wypisz na tablicy problemy, z jakimi borykają się na co dzień starzy ludzie (np. utrata sprawności fizycznej i psychicznej, poczucie osamotnienia w wyniku rozluźnienia więzi rodzinnych, brak wystarczających zasobów finansowych, poczucie niepełnowartościowości związanej z utratą roli zawodowej i prestiżu społecznego czy świadomością nadchodzącej śmierci). W jaki sposób radzi sobie z tymi problemami bohaterka filmu? W podsumowaniu tego ćwiczenia zwróć uwagę, że Aniela nie ma pretensji do świata, nie ma w niej zgorzknienia, jest za to powolne godzenie się z nieuchronnością, żartobliwe dystansowanie się do spraw doczesnych. Pomagają jej w tym m.in. pies, możliwość obserwacji tego, co dzieje się na zewnątrz („ambona”), chwilowo trzyma ją przy życiu potencjalna przeprowadzka syna do jej domu. Dużą siłą są jej wspomnienia, którym oddaje się w momentach bezsenności. Potrafi cieszyć się chwilą, przyrodą, krótkim spotkaniem. Ale też walczy o szacunek w każdym przypadku, kiedy jest naruszana jej godność.

7. Wróć do ćwiczenia wprowadzającego do lekcji. Przyjrzyjcie się zapisanym wówczas skojarzeniom ze słowem „starość”. Zapytaj uczniów, czy na co dzień przyglądają się starości, czy z nią obcują i jeśli tak, to czego doświadczają. Uczniowie mogą o tym porozmawiać w parach. Na zakończenie zadaj podopiecznym pytanie, z czego mogą wynikać nasze negatywne skojarzenia ze słowem „starość”. Daj im czas na indywidualną refleksję.

8. Następnie pokaż fotokast Uli Klimek „Razem” (http://ulaklimek.pl/fotokasty.html), nie mówiąc, kim jest autorka. Po obejrzeniu fotokastu zapytaj uczniów:

  • Komu się przyglądamy?
  • Kto się przygląda?

Dopiero po krótkiej rozmowie wyjaśnij uczniom, że autorką fotokastu jest niewiele od nich starsza wnuczka bohaterów materiału. Zapytaj, czy obejrzany film „Pora umierać” i fotokast „Razem” wywołują w nas podobne czy różne emocje. Kim tak naprawdę są dla nas bohaterowie i filmu, i fotokastu – ludzie starzy? Co nas z nimi łączy, co do nich przyciąga, dlaczego nas zaciekawiają, dlaczego się przy nich zatrzymujemy?

9. Rozdaj uczniom po dwie kartki (w dwóch kolorach). Poproś, by zastanowili się, jak młodzi ludzie mogą skorzystać na relacji z ludźmi starszymi, i zapisali to na jednej kartce (jedna propozycja na jednej kartce). Po kolei uczniowie podchodzą do tablicy, odczytują swoje
spostrzeżenia i przyczepiają kartkę pod tematem lekcji, z prawej strony. Teraz zapytaj, co młodzi ludzie mogą dać ludziom starszym. Uczniowie zapisują propozycje na drugiej kartce, odczytują je głośno i przyklejają z lewej strony tablicy. Wspólnie przeanalizujcie stwierdzenia z kartek. Podsumuj to ćwiczenie, mówiąc, że starość, z którą jest związane wycofywanie się z pewnych obszarów życia zawodowego, umożliwia podjęcie większej aktywności na polu rodzinnym bądź w innych dziedzinach życia. Jest okresem, w którym człowiek może wypełniać wiele innych zadań.

Praca domowa

Poproś uczniów, aby przyjrzeli się obrazowi starości funkcjonującemu w języku. Ich zadaniem będzie odszukanie jak największej liczby związków frazeologicznych, które bazują na słowach takich jak starość, stary itp.

Materiał pomocniczy nr 1

Definicje starości:

1. Starość jest ostatnim etapem rozwoju ontogenetycznego człowieka, który poprzedzają takie okresy jak: dzieciństwo, młodość i wiek dojrzały. Starość jest zjawiskiem zarówno jednostkowym (starzeje się przede wszystkim określony człowiek, który przeżywa blaski i cienie tej fazy życia), jak i społecznym (starzeje się dana społeczność lokalna, wieś, miasto, osiedle, mieszkańcy domu, kraju, kontynentu, świata).

Źródło:
Czerniawska O., „Starość wczoraj, dziś i jutro”, [w:] „Ludzie starsi w trzecim tysiącleciu. Szanse– nadzieje–potrzeby”, red. W. Wnuk, Wrocław 2002.

2. Człowiek starszy to osoba, która przekroczyła próg starości, czyli rozpoczęła trzecią fazę życia. Początkiem starości jest m.in. próg biologiczny wyznaczony funkcjonalną sprawnością organizmu. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) za początek starości uznaje 60. rok życia. Wyróżnia w niej trzy zasadnicze etapy: od 60. do 75. roku życia – wiek podeszły (tzw. wczesna starość); od 75. do 90. roku życia – wiek starczy (tzw. późna starość); 90. rok życia i powyżej – wiek sędziwy (tzw. długowieczność).

Źródło:
Trafiałek E., „Człowiek stary”, [w:] „Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku”, t. I, red. T. Pilch, Warszawa 2000.

Materiał pomocniczy nr 2

Okiem innych. Karta pracy ucznia

  • Kim są dla Anieli inni ludzie? W jakich sytuacjach ich spotyka? Określ stopień więzi lub charakter relacji
    ……………………………………………………………………………………….
  • Jak z Anielą rozmawiają występujące w tej scenie postaci? Wynotuj stosowane przez nie zwroty.
    ……………………………………………………………………………………….
  • Jaki stosunek do Anieli mają postaci występujące w tej scenie? Opisz go, używając przymiotników i rzeczowników
    ……………………………………………………………………………………….
  • Z czym przychodzą do staruszki postaci w tej scenie: czy coś jej dają, czy czegoś od niej oczekują? Wypisz nie tylko to, co jest widoczne na pierwszy rzut oka, lecz także to, czego nie widać albo czego możemy się domyślić lub dopatrzyć.
    ……………………………………………………………………………………….
  • Jaki stosunek ma Aniela do postaci wchodzących z nią w relacje – jak się wobec nich zachowuje?
    ……………………………………………………………………………………….