Różne sposoby mówienia o rzeczywistości PRL-u

Anna Równy

PRZEDMIOT

język polski, wariant dla klas licealnych-humanistycznych / fakultetów / kółka polonistycznego

CZAS

90 minut

Cele zajęć:

cel ogólny

  • analiza i interpretacja tekstów kultury i wykorzystanie zawartych w nich informacji;

cele szczegółowe

  • określenie problematyki utworów;
  • wskazanie zastosowanych w utworze środków wyrazu artystycznego i ich funkcji;
  • wykorzystanie w interpretacji elementów znaczących dla odczytania sensu utworu (słowa klucze, konwencje, treści symboliczne);
  • porównanie funkcjonowania tych samych motywów w różnych tekstach kultury;
  • dostrzeżenie różnic w poznanych tekstach kultury.

Metody pracy: 

analiza i interpretacja tekstów kultury, praca w grupach.

Materiały dydaktyczne:

  • fragmenty Polskiej Kroniki Filmowej;
  • „Poemat dla dorosłych” Adama Ważyka;
  • film „Elementarz” w reż. Wojciecha Wiszniewskiego.

Pojęcia kluczowe:

propaganda, zniewolenie, komunizm, PRL.

Uwagi:

Do przeprowadzenia zajęć potrzebny jest dostęp do internetu. Lekcję należy przeprowadzić w klasie maturalnej przy omawianiu zagadnień związanych z literaturą i sztuką czasów PRL - u.

Przebieg zajęć:

1. Odtwórz dowolne fragmenty Polskiej Kroniki Filmowej: http://www.kronikarp.pl/

Zadaj pytania: W jaki sposób mówi się o rzeczywistości PRL-u? Jakie różnice dostrzegasz między prawdą historyczną a treściami filmowymi?

2. Podziel klasę na 5. grup. Każdej rozdaj inny fragment tekstu Adama Ważyka pt.: „Poemat dla dorosłych” (w załączniku). Poinformuj młodzież, że to znany utwór Adama Ważyka wydrukowany 21 sierpnia 1955 roku na łamach tygodnika „Nowa Kultura”. Wiersz stał się legendarny i miał tyleż samo przeciwników, co zwolenników. Pytania do tekstu:

  • Kim może być podmiot liryczny?
  • Jaki jest jego stosunek do systemu?
  • Co krytykuje?
  • Jakim językiem się posługuje?

Wspólne zebranie wniosków: Podmiot liryczny atakuje Nową Hutę, symbol socrealizmu i jego dumę, wskazuje na brak moralności, ironicznie przywołuje Eldorado (Wolter), klasa robotnicza to dziki tłum, masa, która nie korzysta z dobrodziejstw kultury i sztuki, to biedota. Wspomina także o hasłach propagandowych, manipulacji, tworzeniu „sztucznych” wrogów. W części 8 pojawiają się aluzje do fatalnego stanu szkolnictwa. Warto jednak zauważyć, że ostatnie słowa Ważyka to: „(...) upominamy się Partią”, a więc nie ma tu, mimo legendy, chęci zmiany ideologii i systemu, pojawia się natomiast postulat naprawy.

3. Odtwórz film Wojciecha Wiszniewskiego pt.: „Elementarz” ze strony internetowej: www.filmotekaszkolna.pl

Analizę i interpretację rozpocznij od ogólnych wrażeń młodzieży na temat filmu. Możemy się spodziewać, że uczniowie zwrócą uwagę na „dziwność”, oniryczność, brzydotę. Część może czuć się zażenowana, zniesmaczona. Poproś o wskazanie głównego tematu. Prawdopodobnie młodzież odniesie się do tytułowego elementarza. W miarę możliwości pokaż elementarz Falskiego. Zapytaj, jaką dostrzegają różnice między światem w książce dla dzieci a światem filmowym (piękno-brzydota).

Zadaj pytania o: kolejność scen i ich wymowę, bohaterów (tu warto przywołać obrazy Hieronima Boscha i Jerzego Dudy Gracza – rolę groteski w ich twórczości), czas, w którym „dzieją się” owe sceny (kadr pokazujący młodych ludzi w białych koszulach i czerwonych krawatach – koniec filmu) i w końcu różnicę między światem przedstawionym w „Elementarzu” Falskiego a tym filmowym.

Wnioski:

Bohaterowie filmu Wiszniewskiego żyją w rzeczywistości PRL-u, są brzydcy, nienaturalnie przerysowani, wręcz groteskowi. Znajdują się w szarych, brudnych, ohydnych pomieszczeniach. Wykonują prozaiczne prace, np.: sprzątanie podłogi, lub są zwykłymi robotnikami. Nawet akt seksualny przypomina tu kopulację zwierząt a nie miłość dwojga ludzi. Przywołany tekst Władysława Bełzy pt.: „Katechizm polskiego dziecka”, wiersz z 1912 roku, wydaje się być tu nie na miejscu, a odpowiedź na ostatnie pytanie: „A w co wierzysz?” nie pada; kadr pokazuje młodzieżówkę socjalistyczną. Konwencja oniryczna natomiast przywołuje na myśl zły sen, koszmar, Kafkowski obraz świata, labirynt. Film dość odważnie krytykuje rzeczywistość PRL-u.

4. Wspólnie z uczniami wyciągnij wnioski ze wszystkich tekstów – od pochwały i propagandy do negacji świata.

Praca domowa:

Rzeczywistość polska w komediach Stanisława Barei. Opisz filmową rzeczywistość, odwołując się do jednego wybranego filmu.