„Przy torze kolejowym” (1963), reż. Andrzej Brzozowski - opracowanie filmoznawcze

Adam Domalewski

ETAP EDUKACYJNY

ponadpodstawowa

PRZEDMIOT

etyka, filozofia, godzina wychowawcza, historia, język polski, muzyka, plastyka, wiedza o społeczeństwie, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

I. PODSTAWOWE TECHNIKI NAUCZANIA


STOPKLATKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Wyświetl uczniom kadr (04:42), na którym widzimy ranną kobietę, w planie średnim, próbującą zdjąć z dłoni obrączkę.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Pokaż kadr przedstawiający grupę gapiów stojących pod drzewem: trzy przypadkowe osoby otaczają mężczyznę z rowerem. Mężczyzna relacjonuje prawdopodobny przebieg tragicznych wydarzeń. Obok kobieta pilnuje bawiących się dzieci (06:20).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Pokaż kadr, w którym widać rękę stawiająca kubek z mlekiem obok Żydówki (06:53).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

W filmie pojawia się jedna stopklatka – ostatnie ujęcie na ptaki podrywające się z gałęzi drzewa po oddaniu strzału. Wyświetl to zatrzymane ujęcie (12:45).

Pytania do uczniów

 

  • Na jakim etapie rozwoju fabuły następuje ten gest? Co wcześniej mówi kobieta?

PODPOWIEDŹ: To pierwszy kontakt z mężczyzną na rowerze, kobieta chwilę wcześniej pyta go o męża – „Czy on żyje?”.

  • Kobieta, zdejmując obrączkę, wpatruje się
    w nieznajomego. Co wyraża jej spojrzenie?

PODPOWIEDŹ: To spojrzenie badawcze – kobieta stara się rozpoznać jego intencje.

  • Dlaczego Żydówka stara się ściągnąć obrączkę?

PODPOWIEDŹ: Kobieta sądzi, że mężczyzna za udzielenie jej pomocy oczekuje zapłaty – chcąc się uratować, gotowa jest oddać obrączkę.

 

  • W jakim planie filmuje tę scenę Brzozowski? Jaka jest odległość gapiów od leżącej kobiety?

PODPOWIEDŹ: To plan ogólny – postaci wypełniają zaledwie ok. 1/3 ekranu; gapie stoją więc w znacznej odległości od kobiety.

  • Dlaczego w kadrze znajdują się dzieci? Co podkreśla ich obecność?

PODPOWIEDŹ: Obecność bawiących się dzieci kontrastuje z położeniem kobiety; nadto ich radość i beztroska dobitnie podkreślają obojętność, z jaką społeczność traktuje uciekinierkę
z pociągu.

  • Co ma uwydatnić taka kompozycja kadru?

PODPOWIEDŹ: Granica między ludźmi ze wsi a Żydówką jest nieprzekraczalna, to granica między życiem a śmiercią.

 

  • Co znajduje się w kubku? Kto go przynosi i dlaczego?

PODPOWIEDŹ: Kubek z mlekiem obok Żydówki postawiła miejscowa kobieta, co było gestem miłosierdzia wobec cierpienia bliźniego.

  • Z jaką przypowieścią kojarzy się ten gest
    i skąd czerpie swój rodowód?

PODPOWIEDŹ: W kulturze chrześcijańskiej gest taki nazywa się samarytańskim. Określenie to ma swoje źródło w jednej z przypowieści Jezusa, w której Samarytanin wykazał się miłosierdziem względem obcego dla niego człowieka, pochodzącego ze zwaśnionej krainy.

  • W jaki sposób podaje się zwykle komuś
    innemu naczynie z jedzeniem? Jak zainscenizował tę scenę Brzozowski i dlaczego? Kubek postawiony na śniegu wyraża pewną znaczącą ambiwalencję – jaką?

PODPOWIEDŹ: Przy wspólnym stole podaje się sobie przedmioty z rąk do rąk. Jednak Tynkowa stawia kubek obok kobiety, z którą dzieli się mlekiem. Widzimy wyłącznie detal – rękę stawiającą kubek w śniegu. Kobieta chce pomóc, ale nie potrafi przełamać oporu przed kontaktem z Żydówką.

 

  • Jaki efekt osiąga dzięki stopklatce reżyser? Jakie symboliczne elementy składają się na to ujęcie?

PODPOWIEDŹ: Ostatnie ujęcie zamiast na ciało bohaterki skierowane zostaje na przyrodę. Ptaki podrywają się do lotu w reakcji na huk wystrzału. Samo zatrzymanie ich ruchu jest symboliczne – przerwana została linia życia żydowskiej kobiety, zachwiany został naturalny porządek. Sam wygląd ptaków – ich czerń – jest złowieszczy, symbolizuje zło, które się właśnie dokonuje.


DŹWIĘK I OBRAZ

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pytania znajdujące się po prawej stronie dotyczą różnych aspektów audialnych i wizualnych (dialogów, dźwięków, inscenizacji, sposobów filmowania) w dziele Brzozowskiego. Odpowiedź na te pytania może być trudna przy pojedynczej projekcji filmu – warto poprosić uczniów o poszukanie odpowiedzi na stawiane pytania przy powtórnym seansie.

Szczególnie ważne jest to, by uczniowie starali się dostrzec funkcjonalność poszczególnych rozwiązań formalnych – nie tylko zauważyć ich występowanie, ale także znaczenie w stosunkowo prostym, zdawałoby się, dziele filmowym.

 

 

 

Pytania do uczniów

 

  • Jakie odgłosy przyrody słyszymy w filmie? Jaka jest ich funkcja?

PODPOWIEDŹ: Dwukrotnie w filmie słyszymy hulający wiatr: przy przebudzeniu bohaterki i tuż przed egzekucją. Odgłosy wiatru tworzą zatem klamrę kompozycyjną i stanowią komentarz do jej tragicznego położenia, osamotnienia.

  • Ile razy słyszymy w filmie wystrzały? Jakie obrazy im towarzyszą? Dlaczego?

PODPOWIEDŹ: Ponownie dwukrotnie: jeszcze w trakcie czołówki i na samym końcu filmu. W czołówce zastępują one scenę wyskakiwania z pociągu, której nie ma w świecie przedstawionym filmu. Finałowy wystrzał oznacza morderstwo Żydówki przez mężczyznę, który sam się do tego zgłasza. W obu przypadkach dźwiękom tym towarzyszy obraz przyrody; nie widzimy, kto ani do kogo strzela.

  • W jaki sposób rozmawiają o sytuacji bohaterki świadkowie? Co jest w kontekście ich rozmów szczególnie trudne i dziwne? Czego się z nich dowiadujemy?

PODPOWIEDŹ: Świadkowie zachowują się tak, jakby bohaterka już nie żyła albo ich nie słyszała. Nikt się do niej bezpośrednio nie zwraca. Mimo że kobieta mówi po polsku, miejscowa ludność traktuje ją jak ducha. O niej i o jej mężu mówi się wyłącznie w trzeciej osobie. Gapie powtarzają wciąż te same kwestie. Oprócz informacji o przebiegu nieudanej ucieczki powracają opinie, że w szczerym polu, poza lasem, nikt nie będzie mógł jej pomóc. To wszystko świadczy o biernej postawie Polaków jako świadków Zagłady.

  • W jaki sposób przebiegają dialogi między Żydówką a dwoma mężczyznami, którzy się do niej zbliżają? Co łączy te rozmowy?

PODPOWIEDŹ: Bohaterka próbuje dowiedzieć się czegoś o stanie swojego męża, a potem
o swoim losie. Zarówno gdy pyta mężczyznę
z rowerem o to, czy jej mąż żyje, jak i potem, gdy prosi żandarma, żeby nie przedłużać jej cierpienia, spotyka się z milczeniem. Między nią a przedstawicielami polskiej społeczności nie dochodzi ani razu do udanej, pełnej werbalnej komunikacji.

  • W jaki sposób twórcy filmu wykorzystują środki filmowe w celu subiektywizacji przeżyć bohaterki? Jakimi sposobami starają się wywołać u widza empatię w stosunku do niej?

PODPOWIEDŹ: Bohaterka – kreowana przez Halinę Mikołajską – mimo że mówi niewiele, to swoją fizycznością apeluje do sumienia widza. Kobieta swoje kolano okłada śniegiem, czołga się po ziemi, raz łka, kiedy indziej próbuje się uśmiechać. W miarę upływu czasu i konieczności trwania w beznadziejnej sytuacji zaczyna nawet nucić. Od samego początku widz zdaje sobie sprawę, że jej sytuacja jest dramatyczna. Uciekinierka gasi pragnienie, przykładając śnieg do ust. Oprócz tego zrozpaczona kobieta bezskutecznie stara się krzykiem („Jasza! Jasza!”) i rzucaniem śnieżek nawiązać kontakt z leżącym nieopodal mężczyzną. Słysząc nadjeżdżający pociąg, bohaterka zawaha się nawet, czy się pod niego rzucić. Subiektywizacja przeżyć bohaterki najsilniej odczuwalna jest właśnie w scenie przejazdu pociągu: gdy ostatecznie tego nie robi i hałas kół przejeżdżającego pociągu staje się nieznośny, kobieta zasłania uszy – wówczas dźwięk wyraźnie słabnie, cichnie. To z perspektywy bohaterki oglądamy także całe zdarzenie – świadczą o tym liczne ujęcia z jej punktu widzenia oraz to, że jej słowa są zawsze słyszalne. Tym samym środki filmowe służą temu, by rozbudzić empatię widza względem znajdującej się w fatalnym położeniu bohaterki.


CZOŁÓWKA I TYŁÓWKA
 

Wskazówki dla nauczyciela

 

Zaprezentuj uczniom ponownie czołówkę filmu (do 00:40) lub wyświetl kadr, w którym widać u dołu napis „luty 1943”.

 

Pytania do uczniów

 

  • Czołówka stanowi swoistą przed-akcję w obrazie Brzozowskiego. Gdzie się ona rozgrywa i co o tym świadczy?

PODPOWIEDŹ: W pociągu – słyszymy jego odgłosy, a zimowy krajobraz ukazany jest za pomocą jazdy kamery.

  • Czołówkę zrealizowano w jednym ujęciu – jaką ma ono kompozycję? Co znajduje się w pierwszym, a co w drugim planie?

PODPOWIEDŹ: W pierwszym planie znajduje się drut kolczasty, a za nim rozciąga się zimowy krajobraz.

  • O czym świadczy obecność w kadrze drutu kolczastego? Do czego on nawiązuje?

PODPOWIEDŹ: Do transportów więźniów do obozów Zagłady i koncentracyjnych. Drut kolczasty to jeden z podstawowych elementów ikonografii Zagłady.

  • Dlaczego data, którą opatrzono film, jest istotna? Na jakim etapie znajdowały się wówczas działania wojenne hitlerowskich Niemiec?


UJĘCIE
 

Wskazówki dla nauczyciela

 

W adaptacji noweli Nałkowskiej przez Brzozowskiego szczególną rolę odgrywa koncepcja kadrowania osobno żydowskiej kobiety i osobno świadków jej gehenny. Jej istnienie wobec innych postaci znajduje odzwierciedlenie w zdjęciach Jerzego Wójcika. Należy na to zwrócić szczególną uwagę uczniów.

 

 

 

Pytania do uczniów

 

  •  W jaki sposób bohaterka filmu jest na poziomie poszczególnych ujęć odosobniona od pozostałych uczestników wydarzenia przy torze kolejowym? Jaką zasadę wprowadzają do kompozycji ujęć twórcy filmu?
  • Czy zasada ta jest kiedykolwiek złamana?

PODPOWIEDŹ: Podczas końcowej rozmowy
z żandarmem w kadrze znajdują się obie postaci, jednak w pierwszym planie widzimy jedynie tył głowy mężczyzny, jego ramię i lufę karabinu. Tym samym ograniczenie polegające na przestrzennym odseparowaniu Żydówki zostaje tylko częściowo złamane. Istota jej położenia się nie zmienia.


TRANSFORMACJE RODZAJOWE

Wskazówki dla nauczyciela

 

Narzucającym się kontekstem dla filmu Brzozowskiego jest jedno z opowiadań Nałkowskiej z tomu „Medaliony”. Jednak oprócz tej szkolnej lektury warto zaprezentować uczniom inny film Brzozowskiego na podstawie tego samego utworu Nałkowskiej – późniejsze o cztery lata „Medaliony”. W drugim projekcie reżyser wybrał inną metodę adaptacji – skupił się na opowieściach trojga bohaterów, którzy wprost do kamery relacjonują swoje historie, tak jak zapisała je Nałkowska. Oprócz tego w „Medalionach” pojawiają się archiwalne zdjęcia i niediegetyczna muzyka. Tym samym film ten stylizowany jest na dokument – na reporterską relację z czasów wojny, zapisaną okiem kamery.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Po wyświetleniu „Medalionów” Brzozowskiego zadaj pytanie.

Pytania do uczniów

 

  • Jakie szczegóły różnią film Brzozowskiego
    i jego pierwowzór – opowiadanie Nałkowskiej?

PODPOWIEDŹ: Zmieniona została m.in. pora roku – akcja filmu osadzona jest w środku zimy, u Nałkowskiej mamy już przedwiośnie. W relacji pisarki mowa jest też o większej liczbie osób, które wyskoczyły z pociągu, wspomina ona
o tym, że nieopodal Żydówki leżą ciała dwóch zabitych osób.

  • Z intersemiotycznego punktu widzenia ciekawe wydaje się także „naznaczenie” kobiety żydowskością. W jaki sposób zapisuje to pisarka (należy wskazać odpowiedni cytat), a jak zobrazowano to w filmie?

PODPOWIEDŹ: U Nałkowskiej czytamy: „Rzecz nie nasuwała wątpliwości. Jej kręte krucze włosy były rozczochrane w sposób zbyt wyraźny, jej oczy przelewały się zbyt czarno
i nieprzytomnie pod opuszczonymi powiekami”. Ranną kobietę, oprócz okoliczności, zdradza więc „żydowska” uroda. W filmie Brzozowskiego jest inaczej – na zimowym kożuchu bohaterki, na jej piersi namalowana jest gwiazda Dawida.

  • Jakie sceny i działania bohaterki pojawiające się w filmie nie mają swojego odpowiednika
    w tekście literackim?

PODPOWIEDŹ: Dwie wydają się najważniejsze: zdejmowanie obrączki i zagadkowe wspinanie się na kolejowy nasyp podczas przejazdu pociągu.

  • Jakie szczegóły zachowania gapiów z relacji Nałkowskiej zostały wiernie zachowane
    w adaptacji filmowej?
  • W jaki sposób reżyser wykorzystuje w filmie następujące zdanie z opowiadania „Przy torze kolejowym”: „Leżała jak zwierzę ranne na polowaniu, które zapomniano dobić”?

 

  • Czym na poziomie rodzajowym różnią się od siebie krótkie filmy Brzozowskiego? W jaki sposób wykorzystują odmienną estetykę
    filmową?

 


 

II. KLUCZOWE PYTANIA

 

PRACA KAMERY

  • Kamera w filmie jest tak prowadzona, aby unikać pokazywania w jednym kadrze żydowskiej kobiety z innymi postaciami. Dlaczego?
  • W jakich planach najczęściej filmowana jest bohaterka, a w jakich gapie? Czemu służy ta różnica?
  • W jaki sposób praca kamery subiektywizuje przeżycia bohaterki?

PODPOWIEDŹ: W wielu ujęciach wykorzystano ujęcia z punktu widzenia bohaterki, np. podczas sprawdzania przez pierwszego ze świadków, czy mąż kobiety żyje; podczas obserwowania grupy gapiów, oglądania śladów na śniegu czy podczas ujęć na gałęzie drzewa i niebo. Wszystkie te ujęcia umożliwiają spojrzenia na wydarzenia z perspektywy rannej, bezradnej kobiety.

 

KOLORYSTYKA

  • W nakręconym na czarno-białej taśmie filmie szczególną rolę odgrywa pora roku (zmieniona
    w stosunku do oryginału). Jakie odczucia w widzu wywołuje krajobraz wokół kobiety? Jakich symbolicznych znaczeń nabiera szata pogodowa?
  • Zdjęcia w drugiej części filmu nagle stają się wyraźnie ciemniejsze. Czemu służy ten zabieg formalny? Czy wpływa na atmosferę filmu?

 

POSTACI

  • Jakie niewerbalne (behawioralne) elementy gry aktorskiej Haliny Mikołajskiej budują portret żydowskiej kobiety? Jak reaguje na to, co ją spotyka? Czy można rozpoznać, jakie emocje przeżywa bohaterka?
  • Czy jakiekolwiek emocje zdradza mężczyzna, który najpierw ją odkrywa, a później zabija? O czym świadczy to, że tak trudno je dostrzec? Czy jesteśmy w stanie odgadnąć, jakie motywacje nim kierują?
  • Jakie skrajne hipotezy można postawić na temat finałowego czynu tego mężczyzny? W jaki sposób na ocenę jego postępowania może mieć wpływ nadzwyczajna, wojenna rzeczywistość, w której znajdują się wszyscy uczestnicy zdarzeń przy torze kolejowym? Co dzieje się wówczas z „uniwersalnym”, opartym na prawie naturalnym, systemem wartości?
  • Postaci jakich narodowości obecne są w filmie? Jakie to ma znaczenie w opowiadaniu Nałkowskiej i w obrazie Brzozowskiego?

PODPOWIEDŹ: Zarówno w prozie Nałkowskiej, jak i w filmie Brzozowskiego w rozgrywającej się na polskiej prowincji scenie nie biorą udziału Niemcy: mamy tu tylko żydowskich uciekinierów z pociągu oraz polską ludność. Zbrodnicza działalność hitlerowców daje o sobie znać za sprawą transportu więźniów i wystrzałów, które raniły kobietę, ale później jej los jest już w rękach gapiów.

 

NARRACJA

  • Czy narracja w filmie Brzozowskiego jest prowadzona bezosobowo i obiektywnie, czy nosi ślady subiektywnego ukształtowania?

PODPOWIEDŹ: By uczniowie w sposób pełny odpowiedzieli na to pytanie, należy nakierować ich myślenie na kwestie związane z filmowymi środkami subiektywizacji przeżyć bohaterki (zobacz: PODSTAWOWE TECHNIKI NAUCZANIA – Dźwięk i obraz).

  • Czy filmowej narracji bliżej do bohaterki, czy do ludzi, którzy się jej przyglądają? Z czego to
    wynika?

PODPOWIEDŹ: Bohaterka znajduje się w centrum wydarzeń i to wokół niej ogniskuje się akcja filmu. Odległości poszczególnych postaci od kamery podkreślają ten fakt: Żydówka jest filmowana
w planach bliższych niż inne postaci, dodatkowo to z jej spojrzeniem wiąże się większość ujęć subiektywnych – a więc tych, które przypisujemy punktowi widzenia bohatera. Filmowa narracja stara się więc niejako oddać jej położenie i skłonić widza do zbliżenia się do niej. Jest to gest nie tylko czysto filmowy, ale etyczny. Środki filmowe pośredniczą w próbie bardzo trudnego – niemal niemożliwego – fabularnego, a jednocześnie niemal dokumentalnego, emocjonalnie przeszywającego, zaświadczenia o Zagładzie.

  • Czy w filmie występują elipsy? Kiedy je wykorzystano i dlaczego?

PODPOWIEDŹ: Tak, w filmie zastosowano elipsy czasowe. Pierwsza pojawia się między czołówką a rozpoczęciem właściwej akcji filmu (z udziałem aktorów). W elipsie tej mieści się okres od ucieczki z pociągu do przebudzenia bohaterki. Drugi raz podobny zabieg zastosowano, gdy bohaterka tkwi bezradnie pośrodku pola i nie otrzymuje pomocy. Po ujęciu śladów na śniegu następuje półzbliżenie jej wypatrującej ratunku twarzy, przez niski klucz oświetleniowy sugerujące upływ czasu. Elipsy były konieczne, by zawrzeć w krótkometrażowym filmie przebieg wydarzeń opisanych przez Nałkowską.

 

MIEJSCE AKCJI

  • Dlaczego, w kontekście tego, co mówią przypadkowi świadkowie, miejsce akcji jest tak ważne dla losów bohaterki? O czym – ich zdaniem – przesądza?
  • W jaki sposób świadkowie gehenny Żydówki mówią o jej położeniu? Czy deklarują chęć pomocy? Dlaczego nic nie robią?

PODPOWIEDŹ: Wszyscy zgromadzeni wokół Żydówki podkreślają, że gdyby wyskoczyła ona bliżej lasu, to jej położenie byłoby zgoła inne, lepsze – tam można by jej bowiem pomóc z dala od oczu wścibskich gapiów. Świadczy to o dwóch kwestiach: po pierwsze, mieszkańcy wsi obawiają się siebie nawzajem – pomoc kobiecie mogłaby zostać zadenuncjowana. Po drugie, takie postawienie sprawy usprawiedliwia ich „moralnie” przed samymi sobą. Mogą więc twierdzić, że jej współczują
i chcieliby jej pomóc, jednocześnie całkiem biernie przyglądając się jej cierpieniu.

 

UJĘCIA

  • Jakie symboliczne znaczenia buduje ostatnie, szybko zatrzymane ujęcie ptaków podrywających się do lotu po odgłosie wystrzału?
  • Jakie ptaki „przyglądają się” scenie przy torze kolejowym? Co one symbolizują, z jakimi innymi tekstami kultury się kojarzą? W jaki sposób wpływają na nastrój filmu?

PODPOWIEDŹ: Ptaki obecne w filmie to kruki. Wnoszą one złowieszczy nastrój do filmu przez swój czarny kolor i symboliczne nacechowanie. W polskiej kulturze szczególną rolę odegrała w tym względzie nowela Stefana Żeromskiego „Rozdziobią nas kruki, wrony…” (1895). Ptaki te są zwykle kojarzone z wojną i śmiercią.

  • Które ujęcia zapamiętaliście jako najbardziej przejmujące? Które utkwiły Wam w pamięci i dlaczego?

 

MUZYKA I DŹWIĘK

  • Jak reżyser za pomocą dialogów portretuje Polaków – świadków wypadku przy torze?
  • Co się w istocie kryje za powtarzanymi wciąż, tymi samymi słowami o niemożliwości pomocy Żydówce? O czym te słowa świadczą?

 

MOTYWY

  • Jak film Brzozowskiego ukazuje Polaków – świadków Zagłady? Czy ten motyw jest zaczerpnięty wprost z opowiadania Nałkowskiej?
  • Jakie motywy zostały wprowadzone do filmu, których nie znajdziemy w literackim pierwowzorze?

 

KOMPOZYCJA (MISE EN SCÈNE)

  • Jaką zasadę kompozycyjną dotyczącą kadrowania bohaterów wprowadzają do filmu twórcy? Czemu ma ona służyć?

PODPOWIEDŹ: Chodzi o filmowanie bohaterki w odosobnieniu od innych postaci – żydowska kobieta nie jest ukazywana w jednym kadrze z jakąkolwiek towarzyszącą jej postacią.

  • W jaki sposób zainscenizowano obecność zbiorowiska gapiów przy uciekinierce? Co w tej inscenizacji jest kluczowe?




III. POMYSŁY NA ĆWICZENIA

PISANIE I CZYTANIE

  • Zaproponuj uczniom dodatkową lekturę – Ciało (nie)widzialne: spektakl wykluczenia w „Przy torze kolejowym” Zofii Nałkowskiej autorstwa Aránzazu Calderón Puerty. Następnie wykorzystaj ten tekst do omówienia motywu wykluczenia żydowskiej kobiety (i szerzej – społeczności żydowskiej) z polskiej wspólnoty. Jak został on przekazany w filmie, a jak koduje go – zdaniem Puerty – sama Nałkowska? Poproś uczniów o sporządzenie notatki z lektury tekstu.
  • Poproś uczniów o przeczytanie wiersza Jacka Podsiadły „Słup ze słów”. Przeprowadź wraz z uczniami wspólną analizę utworu. Zapytaj o jego formę i najmocniejsze obrazy. Postaw m.in. następujące pytania: Jaki obraz polskiej wspólnoty wyłania się z utworu? Do jakiego wydarzenia historycznego nawiązuje Podsiadło? Jakie można wskazać na podstawie wiersza powody nienawiści Polaków do Żydów? W jaki sposób funkcjonowała przez lata pamięć o tamtych historycznych wydarzeniach? Co ma szansę zmienić sposób postrzegania przeszłości? Pod jakimi względami wspólnota Polaków z wiersza Podsiadły przypomina tę znaną z filmu Brzozowskiego?

 

SŁUCHANIE I MÓWIENIE

  • Zapytaj uczniów, jakie znają inne teksty kultury mówiące o relacjach polsko-żydowskich na przestrzeni dziejów. Zapisz wszystkie tytuły na tablicy.
  • Następnie zastanówcie się wspólnie, czy przeważają dzieła dotyczące losów wojennych, powojennych czy relacji wcześniejszych – sprzed II wojny światowej. O czym może świadczyć otrzymana proporcja?
  • Skupiając się na grupie najliczniej reprezentowanej, postarajcie się wspólnie wyabstrahować najważniejsze zagrożenia i problemy w stosunkach polsko-żydowskich, które pojawiają się w znanych uczniom tekstach kultury. W tym celu ponownie wykorzystaj tablicę, by wynotować na niej najważniejsze głosy. Postaraj się uwzględnić rozmaite punkty widzenia – mogą bowiem pojawić się głosy relatywizujące zło wyrządzone Żydom przez Polaków, ale także przykłady pomocy niesionej im przez heroicznych Sprawiedliwych.
  • Rozpocznij dyskusję na temat tego, czy postawy Polaków wobec Zagłady można sprowadzić do jednego modelu? Czy wszyscy zachowywali się równie bohatersko/podle? Za co można obwiniać zbiorowość? Czy polska kultura miała / nadal ma problem z antysemityzmem?

KSZTAŁCENIE WIELOKIERUNKOWE

  • Rozszerz analizę tekstów kultury o informacje ściśle historyczne na temat Holokaustu na ziemiach polskich. Możesz poprosić wybranych uczniów o przygotowanie na ten temat prezentacji multimedialnej na ocenę. Poproś ich o uwzględnienie tzw. III fazy Holokaustu – wyjaśnij najpierw, czym się charakteryzowała. Dlaczego jest tak ważna w kontekście polskiej przeszłości i teraźniejszości w kontekście dyskusji o „polskiej winie” i świadkowaniu Zagładzie?

PODPOWIEDŹ: Możesz także sam przedstawić najważniejsze informacje na ten temat w formie mini-wykładu, posiłkując się na przykład artykułem Jana Grabowskiego.

 


Zrealizowano w ramach programu Filmoteka Szkolna przez Filmotekę Narodową - Instytut Audiowizualny przy współfinansowaniu Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.

* Wykorzystano format analiz filmoznawczych przygotowany na podstawie opracowań British Film Institute.