„Prekursor” (1988), reż. Grzegorz Królikiewicz – opracowanie filmoznawcze – Konrad Pronobis

Konrad Pronobis

ETAP EDUKACYJNY

ponadpodstawowa

PRZEDMIOT

filozofia, godzina wychowawcza, historia, język polski, muzyka, plastyka, wiedza o społeczeństwie, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

I. PODSTAWOWE TECHNIKI NAUCZANIA


STOPKLATKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż uczniom kadr, w którym widzimy Pałac Kultury i Nauki w Warszawie (01:24).

 

 

 

 

 

 


Pokaż uczniom kadr, w którym widzimy wnętrze mieszkania prof. Mariana Mazura (03:45).


Pokaż uczniom kadr, na którym widzimy przemawiającego w operze człowieka (06:15).

 

 

 

 

 

 

 

Pokaż uczniom kadr, w którym widzimy dwóch mężczyzn z transparentem CHARAKTER JEST NIEPRZERABIALNY (07:55).

Pytania do uczniów

 

  • W jakim planie filmowym został przedstawiony Pałac Kultury i Nauki w Warszawie? Czy Pałac Kultury i Nauki ma jakieś znaczenie symboliczne w kontekście znaczeń, które są zawarte w filmie?

PODPOWIEDŹ: Pałac Kultury i Nauki został przedstawiony w planie totalnym. Film Królikiewicza jest obrazem zaangażowanym politycznie, jego przesłanie jest jednoznacznie antykomunistyczne i antytotalitarne, w rzeczywistości PRL-u Pałac Kultury i Nauki był znakiem komunizmu i symbolem zależności państwa polskiego od Związku Radzieckiego.

  • Co widzimy we wnętrzu mieszkania? Jakie rekwizyty pokazuje nam kamera? Czy są one typowe dla naukowców?
  • Kim jest ta postać? Czy jest to figura naukowca, która w schematyczny i konformistyczny sposób definiuje okrzyki i postulaty społeczeństwa? Do jakiej poetyki nawiązuje reżyser w tej scenie?

PODPOWIEDŹ: Jest to scena będąca nawiązaniem do teatru epickiego Bertolda Brechta, do efektu obcości, czyli strategii artystycznej, której celem było wytworzenie u widza intelektualnego dystansu do emocjonalnej tkanki dzieła, dzięki odebraniu codziennym zjawiskom ich powszedniości poprzez przedstawienie ich z nieoczywistej oraz zaskakującej perspektywy.

  • Co oznacza to hasło w kontekście myśli prof. Mariana Mazura? Czy można je potraktować jako swoiste credo naukowca?

PODPOWIEDŹ: Marian Mazur opracował cybernetyczną teorię charakterów, której podstawą był system autonomiczny, dlatego hasło z transparentu możemy traktować jako metaforę koncepcji prof. Mazura.


DŹWIĘK I OBRAZ

Wskazówki dla nauczyciela

 

Wyświetl uczniom fragment filmu z teatru, w którym słyszymy nakładające się na siebie ścieżki dźwiękowe (08:40–09:00).

 

Pytania do uczniów

 

  • Czemu służy ta swoista polifonia dźwiękowa? Czy zestawienie wykładu prof. Mariana Mazura z muzyką operową ma metaforyczny sens? Czy w tym zabiegu możemy zdekodować polityczny sens filmu?

PODPOWIEDŹ: Królikiewicz w tej scenie zderza ze sobą dwie sfery audialne; z jednej strony tzw. głos ponadkadrowy – charakterystyczny dla konwencji kina dokumentalnego, a z drugiej muzykę operową, zbliża nas to do poetyki kina eksperymentalnego. Ze zderzenia tych dwóch sfer powstaje hybryda filmowa, oryginalny przykład dokumentu kreacyjnego, którym jest „Prekursor”. Wydźwięk polityczny sceny jest jednoznacznie antykomunistyczny.

 
CZOŁÓWKA I TYŁÓWKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Wyświetl uczniom czołówkę filmu.

 

 

 

 

 




Wyświetl uczniom tyłówkę filmu.

 

 

Pytania do uczniów

 

  • Czy czołówka filmu jest konwencjonalna? W jakiej wytwórni powstał film? Jakie budzi oczekiwania informacja o filmie, który powstał w Wytwórni Filmów Oświatowych? Jakie znaczenia ma wykorzystanie w czołówce czerwonej palety barwnej, na której widzimy napisy? Czy kolor czerwony budzi skojarzenia natury politycznej?

PODPOWIEDŹ: Kolor czerwony jednoznacznie kojarzy się z komunizmem. Film jest silną krytyką komunizmu jako sytemu totalitarnego, który odbiera człowiekowi indywidualizm i wolność.

  • Co oznacza w tyłówce filmu znak zapytania przy napisie „Koniec”? Czy paleta barwna, na której znajduje się napis „Koniec” jest tego samego koloru, co w czołówce? Co nam symbolizuje ten zabieg? Z jakimi refleksjami zostajemy?


UJĘCIE

Wskazówki dla nauczyciela

 

Wyświetl pierwszą i ostatnią scenę filmu (01:28–02:42), (17:09–18:17).

 

 

 

 




Wyświetl ujęcie, w którym widzimy nocne spojrzenie na Pałac Kultury i Nauki w Warszawie (04:44–04:49).

 

 

 

 

 


Wyświetl ujęcie, w którym widzimy materiały archiwalne z życia akademickiego prof. Mariana Mazura (06:41–07:42).

 

 

Wyświetl ujęcie, w którym mamy przedstawione omówienie teorii krystalizacji (11:25–12:02).

Pytania do uczniów

                                                         

  • Kto do nas mówi w pierwszej i ostatniej scenie filmu? W jaki sposób korespondują one ze sobą? Czy w pierwszej i ostatniej scenie mówi do nas ta sama osoba? Czy ma znaczenie gdzie się znajduje? Jak, względem pomnika, jest ustawiony bohater w obu scenach?

PODPOWIEDŹ: W obu scenach, mówi do nas reżyser filmu – Grzegorz Królikiewicz, który dokonuje własnej, skrajnie subiektywnej analizy spuścizny prof. Mariana Mazura i krytycznie odnosi się do konformizmu świata nauki.

  • Co słyszymy na ścieżce dźwiękowej w tym ujęciu? Jak prof. Marian Mazur definiuje cybernetykę w tym fragmencie? Co oznacza podświetlenie na tym ujęciu na czerwono słowa KULT? W jakiej perspektywie widzimy Pałac Kultury i Nauki?

PODPOWIEDŹ: W ujęciu mamy do czynienia z żabią perspektywą, czyli takim sposobem ustawienia kadru, w którym obiektyw kamery ustawiony jest poniżej środka filmowanego obiektu, co powoduje, że wydaje się on większy niż jest w rzeczywistości.

  • Czy koncepcja systemu autonomicznego została w sposób klarowny wytłumaczona? W jaki sposób reżyser wykorzystuje materiały archiwalne w tym ujęciu? Czy są to typowe zabiegi, charakterystyczne dla poetyki kina dokumentalnego?
  • Co oznacza zbliżenie na ciało ludzkie z napisem krystalizacja? Czy sposób prowadzenia narracji i wykorzystania inscenizacji jest właściwy poetyce oświatowego kina dokumentalnego?

PODPOWIEDŹ: Scena ta jest kwintesencją poetyki dokumentu kreacyjnego, czyli formy kina dokumentalnego, które ma charakter eksperymentalny, w obrębie którego mamy do czynienia z wykorzystaniem scen inscenizowanych.


TRANSFORMACJE RODZAJOWE

Wskazówki dla nauczyciela

 

Wyświetl ujęcie, w którym widzimy jak reżyser filmu przedstawia swoje spojrzenie na to, jak państwo traktuje naukę (01:28–02:42).

 

Pytania do uczniów

 

  • Jaka wizja stosunku PRL-u do nauki wyłania się w tym ujęciu? Czy spostrzeżenia Królikiewicza są dalej aktualne? Co sądzicie o takiej formie publicystyki filmowej? Czy taka forma wprowadzenia w temat filmu jest inspirująca?

 

 

II. KLUCZOWE PYTANIA

 

PRACA KAMERY

  • Jakie plany filmowe najczęściej widzimy w filmie?

PODPOWIEDŹ: W tym miejscu warto uczniom zaprezentować typologie planów filmowych, czyli podział na plany dalekie (plan totalny, plan ogólny, plan pełny), plany średnie (plan średni, plan amerykański), plany bliskie (półzbliżenie, zbliżenie, detal) – warto skorzystać ze strony EdukacjaFilmowa.pl.

  • Czy wykorzystanie perspektywy ukośnej i żabiej ma głębszy, paraboliczny sens?

PODPOWIEDŹ: Perspektywa ukośna to taka, w której kamera jest odchylona od pionu, linia horyzontu nie biegnie równolegle do dolnej lub górnej ramy kadru. Perspektywa żabia polega na ustawieniu obiektywu poniżej środka rejestrowanego obiektu. Obiekt sprawia wtedy wrażenie większego niż jest w rzeczywistości.


KOLORYSTYKA

  • Jakie kolory dominują w filmie? Czy mają one radosny czy może niepokojący nastrój?

 

POSTACI

  • Jaki portret prof. Mariana Mazura wyłania się z filmu?
  • Czy bezpośredni udział w filmie samego reżysera pozwala zrozumieć jaki stosunek do teorii prof. Mariana Mazura ma autor filmu?
  • W jaki sposób reżyser filmu przedstawiana postaci? Czy jakakolwiek postać w filmie, poza prof. Marianem Mazurem, jest sportretowana w sposób realistyczny, zgodny z poetyką kina dokumentalnego?

 

NARRACJA

  • W jaki sposób reżyser filmu korzysta z kolażowej struktury narracji?

PODPOWIEDŹ: Królikiewicz korzysta z bogatego repertuaru środków filmowego wyrazu charakterystycznego dla różnych form filmowych – z zabiegów typowych dla dokumentu oświatowego, filmu eksperymentalnego, kina popularno-naukowego, brechtowskiego teatru epickiego – tworząc rodzaj oryginalnego kolażu filmowego. Film wpisuje się w koncepcję dokumentu kreacyjnego.

 

MIEJSCE AKCJI

  • Ile miejsc akcji można wymienić? Czy te miejsca zostały przedstawione przez reżysera w sposób w pełni realistyczny czy też mają charakter symboliczny?

PODPOWIEDŹ: W filmie widzimy Pałac Kultury i Nauki w Warszawie, który jest metonimią komunizmu, pomnik Kopernika przy Polskiej Akademii Nauk – symbol dziedzictwa nauki polskiej oraz operę, która nie ma statusu miejsca realnego, tylko stanowi miejsce-znak, które funkcjonuje jako przestrzeń ściśle metaforyczna, umowna.

  • W jaki sposób jest przedstawiony Pałac Kultury i Nauki w Warszawie? Jak często wraca w filmie?

 

MUZYKA I DŹWIĘK

  • Jak często słyszymy muzykę? W jakich fragmentach filmu są wykorzystane kompozycje muzyczne?
  • Czy muzyka w filmie ma tylko charakter ilustracyjny?
  • Jaki charakter ma wykorzystanie klasycznej kompozycji Ryszarda Straussa „Dyl Sowizdrzał”?

PODPOWIEDŹ: Jest to poemat symfoniczny, który ma charakter lekki, wręcz komediowy, można
go interpretować jako rodzaj swoistego żartu, dźwiękowego odpowiednika efektu obcości, czyli zabiegu, który ma wywołać u widza intelektualny dystans.

  • Czy efekty dźwiękowe, które słyszymy w filmie mają charakter dźwięków diegetycznych czy niediegetycznych?

PODPOWIEDŹ: Dźwięk diegetyczny to ten, który pochodzi ze świata przedstawionego filmu, dźwięk niediegetyczny pochodzi spoza świata przedstawionego filmu. W tym miejscu warto zapoznać uczniów ze stroną EdukacjaFilmowa.pl, na której w syntetyczny i precyzyjny sposób opisana jest rola dźwięku w filmie.

 

MOTYWY

  • Czy w filmie mamy do czynienia z typowym portretem świata nauki?
  • Czy film można traktować jako obraz świata totalitarnego?
  • Jaki jest stosunek reżysera filmu do teorii spiskowych? Krytyczny czy afirmatywny?

 

KOMPOZYCJA (MISE EN SCÈNE)

  • Czy reżyserowi udało się przedstawić cybernetyczną teorię charakteru w sposób atrakcyjny i czytelny? Czy forma wizualnej prezentacji jest nadal nowatorska?
  • Które sceny w filmie zostały zainscenizowane w sposób charakterystyczny dla kina kreacyjnego?

PODPOWIEDŹ: Scena w operze, która jest przykładem transpozycji poetyki teatru epickiego Brechta na język kina, również sceny ilustrujące tezy prof. Mazura zostały w dużej mierze zainscenizowane, podobnie jak wypowiedzi wdowy po Marianie Mazurze.

 

MONTAŻ

  • Czy połączenie poetyki oświatowego kina dokumentalnego i kreacyjnego zostało w sposób spójny i płynny zmontowane?
  • W jaki sposób w filmie zostały zestawione ze sobą materiały archiwalne z komentarzem na temat koncepcji cybernetycznych prof. Mariana Mazura? Czy montaż tych scen jest przykładem montażu intelektualnego?

PODPOWIEDŹ: Montaż intelektualny polega na zderzaniu ze sobą serii obrazów, co prowadzi
do powstania abstrakcyjnych idei, niezawartych z osobna w żadnym pojedynczym obrazie.

 

 

III. POMYSŁY NA ĆWICZENIA

 

PISANIE I CZYTANIE

  • Poproś uczniów, aby dobrali się w zespoły trzyosobowe. Zaproponuj ćwiczenie na kreatywność – każdy z zespołów będzie miał za zadanie napisanie dodatkowej sceny do filmu „Prekursor”, która będzie miała charakter metafory cybernetycznej teorii charakterów prof. Mariana Mazura.
  • Poproś uczniów o napisanie własnych, subiektywnych rozważań na temat metody etykietkowej,
    o której słyszymy w filmie. Na czym ona polega? Jaki jest do niej stosunek autora filmu „Prekursor”? Czy ta metoda dalej jest wykorzystywana? Czy uczeń zgadza się ze stanowiskiem autora względem tej metody?
  • Zadanie domowe: poproś uczniów, aby w domu przygotowali wypowiedź argumentacyjną odpowiadającą na pytanie – Czy film „Prekursor” realizuje w praktyce teoretyczną koncepcję kina Grzegorza Królikiewicza? Jako materiał pomocniczy dla uczniów zaproponuj tekst Mirosława Przylipiaka, który można przeczytać na stronie: Filmoteka Szkolna.

 

SŁUCHANIE I MÓWIENIE

  • Wyświetl uczniom scenę z filmu „Prekursor”, która rozgrywa się w operze. Przypomnij młodzieży na czym polega koncepcja teatru epickiego Bertolda Brechta. Następnie poproś uczniów, aby dobrali się w zespoły trzyosobowe w ramach których stworzą jedną scenę filmową z wymyślonego przez nich filmu dokumentalnego o naukowcu, w której zastosują efekt obcości.

PODPOWIEDŹ: Podstawą teatru epickiego Brechta jest efekt obcości, czyli strategia artystyczna, której celem jest wytworzenie u widza intelektualnego dystansu do emocjonalnej tkanki dzieła dzięki odebraniu codziennym zjawiskom ich powszedniości poprzez przedstawienie ich z nieoczywistej oraz zaskakującej perspektywy.

  • Rozdaj uczniom wiersz Bertolda Brechta „Pieśń kupca”. Poproś o uważną lekturę. Następnie zaproponuj uczniom wykonanie ćwiczenia, które będzie polegało na stworzeniu wiersza lub piosenki w stylu poetyki Bertolda Brechta opowiadającego o wymyślonej przez nich koncepcji naukowej.

 

ĆWICZENIA PRAKTYCZNE

  • Poproś uczniów, aby stworzyli dwie grupy, w ramach których napiszą szkic scenariusza filmu dokumentalnego o wybranym przez nich głośnym naukowcu. Każda z grup będzie mieć za zadanie stworzenia scenariusza w innym kluczu – grupa 1. dokumentu oświatowego; grupa 2. dokumentu kreacyjnego. Po przygotowaniu scenariuszy i ich prezentacji na forum, dokonajcie analizy, wyłapując różnicę między dokumentem oświatowym a kreacyjnym.

 

ZADANIA AKTYWIUJĄCE

  • Wyświetl uczniom scenę, w której widzimy Królikiewicza przedstawiającego swoje spojrzenie
    na prof. Mariana Mazura i na to, jak jego zdaniem, państwo traktuje naukę (01:28–02:42). Po projekcji sceny, poproś uczniów, aby dobrali się w zespoły trzyosobowe, w ramach których przygotują własną eksplikacje, subiektywną wypowiedź na temat słynnego naukowca i jego koncepcji naukowej oraz syntetyczną prezentacje w programie Power Point. Każdy z zespołów będzie miał
    do przygotowania wypowiedź na temat innego naukowca: Zespół 1. Albert Einstein; Zespół 2. Mikołaj Kopernik; Zespół 3. Charles Darwin; Zespół 4. Maria Skłodowska-Curie; Zespół 5. Jan Heweliusz. Dla ułatwienia zadania, poproś uczniów, aby skorzystali z opracowań encyklopedycznych, które znajdą w bibliotece szkolnej. Po przygotowaniu zadania, poproś grupy o zaprezentowanie eksplikacji przed klasą.


KSZTAŁCENIE WIELOKIERUNKOWE

  • Zaproponuj uczniom, aby przeprowadzili ankietę socjologiczną wśród swoich kolegów i koleżanek z klasy i szkoły na temat statusu cybernetyki we współczesnej nauce, w oparciu o zdanie
    z filmu „Prekursor” – Czy zgadzasz się ze słowami – „Charakter nie jest do kształtowania lecz
    do doskonalenia przez stwarzanie sytuacji zgodnych z charakterem"?.
  • Wyświetl uczniom wybrany fragment „Iluminacji” Krzysztofa Zanussiego. Po projekcji poproś ich, aby przeprowadzili debatę oksfordzką wokół zagadnienia: Porównaj dwie strategie podejścia
    do eseju filmowego na przykładzie „Prekursora” Królikiewicza oraz „Iluminacji” Zanussiego.
  • Zaproponuj uczniom, aby wrócili do zespołów, w których stworzyli własne wypowiedzi na temat naukowców i w oparciu o swoje refleksje, zrealizowali za pomocą telefonu komórkowego, krótki dokument o tych naukowcach korzystając z programu do montażu Quik – GoPro. Poproś, aby filmy były zrealizowane w formie dokumentu kreacyjnego, w którym wykorzystane zostaną różne formy inscenizacji.

Zrealizowano w ramach programu Filmoteka Szkolna przez Filmotekę Narodową - Instytut Audiowizualny przy współfinansowaniu Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.

* Wykorzystano format analiz filmoznawczych przygotowany na podstawie opracowań British Film Institute.