„Poza defiladą” - lekcja wychowawcza poświęcona tematyce funkcjonowania i wpływu ideologii w oparciu o film „Defilada” Andrzeja Fidyka

Marcin Majkut

ETAP EDUKACYJNY

gimnazjalna, ponadgimnazjalna

CZAS

2 godziny lekcyjne (najlepiej bez odstępu czasowego)

Cele:

  • Omówienie pojęcia ideologii w kontekście filmu Andrzeja Fidyka
  • Kształtowanie umiejętności wyrażania własnego zdania i budowania niezależnych poglądów
  • Zachęcanie do krytycznego i świadomego podejścia do ideologii, z którymi mamy do czynienia w codziennym życiu

Metody pracy:

  • praca indywidualna
  • praca na forum z całą klasą - dyskusja praca w grupach

Środki dydaktyczne:

  • film „Defilada” Andrzeja Fidyka, 60’ (Filmoteka Szkolna, pakiet nr 10)
  • materiał dla nauczyciela
  • definicja ideologii
  • materiały biurowe: kartki A4, flipcharty

Film trwa 60 minut, dlatego nie ujmujemy go w ogólnym czasie warsztatu. Projekcja może odbyć się wcześniej na innych zajęciach albo może stanowić pracę domową dla uczniów poprzedzającą te zajęcia. Warsztat powinien trwać najkrócej 2 godziny lekcyjne.

Przebieg zajęć

  1. Dyskusja wokół filmu Nauczyciel inicjuje dyskusję na temat filmu, w której upewnia się, że uczniowie dobrze zrozumieli przedstawione w filmie fakty oraz jego przekaz. Dyskusja może rozpocząć od następującego wstępu np. „Fidyk zgodził się kręcić swój film zgodnie ze wskazówkami, które otrzymał od oficjeli północnokoreańskiego reżimu. Stosował się do z góry narzuconych mu zaleceń, co może kręcić (na przykład jakie miejsca). Wziął również pod uwagę sugestie koreańskich filmowców w jaki sposób pokazać Kim Ir Sena czy jego syna. W założeniu miał to być film wychwalający system panujący w Korei Północnej i tak był odebrany przez wielu - film dostał nagrodę na Festiwalu w Lipsku przyznawaną przez podporządkowane władzy reżimowej jury. Podobnie polska cenzura oceniła film bardzo dobrze, nie widząc w nim nic krytycznego. Co widzicie w nim wy?" - 15 minut
  2. Wprowadzenie pojęcia ideologia. Nauczyciel pyta uczniów: Czy według was film opowiada o jakiejś ideologii, jeśli tak to jakie są filary tej ideologii? Czym według was jest ideologia? Jakimi narzędziami posługuje się ideologia? Czym jest propaganda? Propozycje definicji zostają wypisane na tablicy, a następnie porównane z definicjami, jakimi dysponuje nauczyciel - 15 minut

Ćwiczenie 1

Ćwiczenie mające na celu pobudzenie uczniów do refleksji na temat ideologii panującej w naszym systemie społecznym. Nauczyciel zachęca, by spojrzeć na tytułową "Defiladę" Fidyka jako na metaforę podporządkowania się ludzi jakiejś ideologii. Zachęca uczniów do refleksji (bez dyskusji na ten temat): Czy takie defilady maszerują ulicami naszych miast? Jeśli tak, to pod jakimi hasłami? Jak są liczne? Czy maszerują w nastroju pokojowym czy są raczej wrogo nastawione? Następnie uczniowie w grupach po 4-5 osób przygotowują raport dziennikarski z defilady, która przemaszerowała rankiem przez ulice ich miasta. Raport ma odpowiedzieć na powyższe pytania. Ćwiczenie podsumowuje odczytanie raportów na forum klasy. - 15 minut.

Przebieg drugiej lekcji:

Drugie zajęcia poświęcone są konsumpcjonizmowi uznawanemu za współczesną ideologię państw zachodnich. Ich celem jest zwrócenie uwagi uczniów na to, że w codziennym życiu bezwiednie ulegają propagandzie reklam.

UWAGA: Warsztat ma strukturę otwartą - uczniowie sami mają postawić jego tezę, na podstawie przeprowadzonych ćwiczeń, które powinny pokazać im, że podobają im się te same produkty i reagują na te same komunikaty promocyjne. W przypadku, gdy ćwiczenia nie potwierdzą tych wstępnych założeń, w dyskusji należy pominąć pytania wskazujące na podobieństwo upodobań i przesunąć akcent na to, dlaczego podobają się im takie reklamy, a nie inne.

Ćwiczenie nr 2

Nauczyciel przekazuje uczniom następujące polecenie: „Przypomnijcie sobie proszę jakikolwiek przekaz reklamowy (reklamę), który zwrócił ostatnio waszą uwagę i który wam się spodobał. Chciałbym abyście zapisali na kartce, co takiego zwróciło wasza uwagę i co, jak sądzicie wpłynęło na to, że właśnie ta reklama wam się spodobała. Zapiszcie również czego (jakiego produktu) ta reklama dotyczyła. Na to ćwiczenie macie 2 minuty”. Po zakończeniu czasu na przeprowadzenie ćwiczenia, nauczyciel powinien poprosić uczniów o dobranie się w pary. Kiedy uczniowie będą już w parach, prośba nauczyciela powinna brzmieć mniej więcej tak: „Proszę, abyście teraz w parach porównali wasze wybory i skonfrontowali swoje spostrzeżenia. Jeżeli znajdziecie punkty wspólne proszę, zapiszcie je na kartce. Na to ćwiczenie macie 3 minuty.” Po zakończeniu ćwiczenia nauczyciel prosi uczniów o komentarz do wykonywanego ćwiczenia. - 10 minut

Ćwiczenie 3

Nauczyciel przekazuje uczniom polecenie: „Proszę, abyście opowiedzieli nam, czego dotyczyły opisane przez was reklamy - jakiego dotyczyły produktu.” Nauczyciel wypisuje produkty na flipcharcie i zakreśla te, które powtarzają się najczęściej. Następnie prosi uczniów, by podzielili się z klasą swoimi spostrzeżeniami z dyskusji w parach. I zapisuje te spostrzeżenia na flipcharcie. - 10 minut

Dyskusja

Po wypisaniu całości spostrzeżeń i informacji nauczyciel zadaje uczniom pytanie:

  • Jak sądzicie dlaczego niektóre z produktów się powtarzają ?
  • Dlaczego powtarza się część waszych spostrzeżeń?
  • Czy sądzicie, że skierowany do was przekaz reklamowy jest tak skonstruowany, by dotyczył was wszystkich?
  • Czy w reklamie zawarta jest jakaś ideologia? A jeśli tak to jaka?- 15 minut

Podsumowanie warsztatu

Nauczyciel powinien na koniec warsztatów zapytać uczniów o to, czego według nich dotyczył warsztat. Warto zakończyć rozważania podkreśleniem różnicy między ideologią konsumpcji a ideologią reżimu północnokoreańskiego pokazaną w filmie Fidyka. - 10 minut

Informacje dla nauczycieli:

Film „Defilada” prezentuje spojrzenie na sytuację (życie mieszkańców) w Korei Północnej. Podejmuje temat ideologii, która była wstanie zawładnąć ludzkimi umysłami w tym azjatyckim kraju. Film pokazuje w jaki sposób władza pod postacią Kim Ir Sena i Kim Dong Ila kontroluje władze w Korei Północnej wykorzystując do tego stworzoną ideologię. W filmie zobaczymy wydarzenia, które bezpośrednio wpływają na jakość życia mieszkańców Korei.

Fenomen tego obrazu polega na tym, że Fidyk zgodził się kręcić swój film zgodnie ze wskazówkami, które otrzymał od oficjeli północnokoreańskiego reżimu. Stosował się do z góry narzuconych mu zaleceń, co może kręcić (na przykład jakie miejsca). Wziął również pod uwagę sugestie koreańskich filmowców w jaki sposób pokazać Kim Ir Sena czy jego syna. Jakie przyjąć kadry, jak operować kamerą. Tak naprawdę spełnił wszystkie wymagania północnokoreańskich władz. Co więc się stało, że film zamiast triumfalnej laurki wystawionej komunistycznemu reżimowi, jest przez widownię odbierany zupełnie inaczej? Odpowiedź możemy znaleźć w opisie, dołączonym do filmu (str. 19), gdzie mowa jest o „przesadzie i ironii”, które powodują, że „film Fizyka okazuje się (…) zjadliwą krytyką systemu koreańskiego” (Sitarski, str.19)

Przed przeprowadzeniem warsztatu dobrze jest zapoznać się z komentarzem do filmu „Defilada”, znajdującym się na opakowaniu z płytą z filmami. Został w nim podjęty temat manipulacji podejmowanych przez północnokoreański reżim. Komentarz opowiada również w jaki sposób twórcom filmu udało się (nie tylko pod względem technicznym) odsłonić prawdziwą twarz reżimu.

Przygotowany warsztat ma celu zwrócenie wśród uczniów uwagi na to w jaki sposób we współczesnym świecie funkcjonują ideologie, w tym konsumpcjonizm.

Uczniowie powinni zdefiniować na początku podstawowe pojęcia, niezbędne do świadomego i sprawnego przeprowadzenia warsztatu.

  • Czy jest ideologia?
  • Czym jest i jak działa propaganda?

Definicje: (dla nauczyciela i dla uczniów)

Ideologia:

Dla naszych potrzeb możemy przywołać jedną z krótszych definicji ideologii. Według Franciszka Ryszki jest to „uporządkowany system wartości i celów przypisywanych wielkim zbiorowościom, który to zbiór uzasadnia działania polityczne i jest nadrzędny wobec poglądów i postaw jej zwolenników” (Ryszka, 1984)

Definicja powyższa określa jaki jest stosunek narodu, czyli zbiorowości, do przekazu ideologicznego. Ideologia proponuje „narodowi”, odbiorcom, pewien ustalony porządek życia (prawa, obowiązki, praca, czas wolny etc) i zamyka dane społeczeństwo w ramach tego przyjętego porządku. Ideologie funkcjonują oczywiście w każdym systemie politycznym – od totalitaryzmów poprzez socjalizm i kapitalizm po utopijne systemy anarchistyczne (które w rzeczywistości nie istnieją). Społeczeństwu jest niezwykle trudno odseparować się od przekazu, wywodzącego się z panującej ideologii. Co istotne ideologia i nadawany przez nią przekaz swoje źródło mają nie tylko w polityce ale również w mediach (czyli także w filmie).

Nie wszystkie ideologie są złe, czy deprawujące społeczeństwo. Ale zazwyczaj są tworzone i rozpowszechniane w celu przejmowania władzy (nad społeczeństwem) oraz zwiększeniu konsumpcji (tegoż społeczeństwa). Dystrybuowane wartości niesione przekazem ideologii wpływają na nasze postrzeganie i konstruowanie otaczającej nas rzeczywistości. W zależności od tego jak subtelny i przemyślany jest przekaz danej ideologii, wartości tego przekazu mogą silniej lub słabiej na nas wpływać.

Warsztat z filmem „Defilada” dotyczy funkcjonowania ideologii, dystrybuowanej poprzez szereg działań odbywających się w przestrzeni społecznej (w szkole, poprzez spotkania z przedstawicielami władzy północnokoreańskiej etc.) My, widzowie filmu „Defilada”, możemy obserwować w jaki sposób ideologia oddziałuje i kształtuje społeczeństwo północnokoreańskie. Ale możemy też być świadkami oddziaływania samego filmu („Defilady”) na nas samych. W jaki sposób film został skonstruowany, jaki przekaz ideologiczny dystrybuuje?

Propaganda:

Kolejnym elementem, który należy zdefiniować jest propaganda. Jest to celowe rozpowszechnianie pewnych informacji w celu wykształcenia (na przykład w społeczeństwie) określonych przez te informacje myśli i zachowań (danego społeczeństwa). Kiedy treści propagandy są narzucane siłą i mają prowadzić do trwałym zmian społecznych i psychicznych wtedy mówimy już o indoktrynacji. Propaganda w języku potocznym jest konotowana z kłamstwem, manipulacją, półprawdami.

Bibliografia:

  • Baszkiewicz Jan., Ryszka Franciszek (1984) Historia doktryn politycznych i prawnych, PWN, Warszawa (wydanie V poprawione)
  • Mrozowski Maciej (2001) Media masowe: władza, rozrywka i biznes, Oficyna Wydawnicza JASPRA-JR, Warszawa.
  • Sitarski Piotr, Bez komentarza? „Defilada”
  • Andrzej Fidyk „Egzamin dojrzałości”
  • Marcel Łoziński (broszura do filmów opracowana na potrzeby Filmoteki Szkolnej)