Postawy Polaków wobec Zagłady Żydów podczas II wojny światowej – film „Przy torze kolejowym” Andrzeja Brzozowskiego

Arkadiusz Walczak

PRZEDMIOT

historia

CZAS

2 godziny lekcyjne (w tym projekcja filmu)

Treści nauczania zgodne z podstawą programową:

IV etap edukacyjny: (zakres podstawowy) uczeń przedstawia przyczyny i skutki Holokaustu oraz opisuje przykłady oporu ludności żydowskiej;

(zakres rozszerzony) uczeń charakteryzuje politykę III Rzeszy wobec społeczeństw okupowanej Europy, w tym nazistowski plan eksterminacji Żydów oraz innych narodowości i grup społecznych; opisuje postawy Żydów wobec polityki eksterminacji, w tym powstanie w getcie warszawskim, a także opisuje postawy społeczeństwa polskiego wobec Holokaustu.

Pytanie kluczowe:

Jakie postawy przyjmowali Polacy wobec Zagłady Żydów?

Po zajęciach uczeń będzie umiał:

  • definiować pojęcie „świadek Zagłady”;
  • charakteryzować postawy Polaków wobec Zagłady;
  • dokonywać krytycznej oceny ludzkich zachowań;
  • uzasadniać znaczenie postaw nieegoistycznych i obywatelskich.

Metody pracy: 

  • rozmowa nauczająca,
  • praca w parach,
  • praca w grupach,
  • praca z tekstem,
  • analiza fragmentów filmów,
  • burza mózgów

Materiały dydaktyczne:

  • fragmenty filmów: „Dzieci Ireny Sendlerowej” (reż. John Kent Harrison), „Długa noc” (reż. Janusz Nasfeter), „Jeszcze tylko ten las” (reż. Jan Łomnicki), „Joanna” (reż. Feliks Falk), „Ulica Graniczna” (reż. Aleksander Ford);
  • film „Przy torze kolejowym” (reż. Andrzej Brzozowski);
  • materiały pomocnicze nr 1–4.

Słowa kluczowe: 

Żydzi, Holokaust, II wojna światowa, okupacja, postawy wobec Zagłady, stosunki polsko-żydowskie

Uwagi:

Zaproponowany scenariusz lekcji może zostać zrealizowany w dwóch wariantach: pierwszym – z wykorzystaniem materiałów filmowych; i drugim – gdy zamiast fragmentów filmowych nauczyciel przygotowuje dla uczniów teksty źródłowe pokazujące różne postawy Polaków wobec Zagłady i wykorzystuje tylko film Andrzeja Brzozowskiego.

Przebieg zajęć:

1. Przedstaw uczniom cele zajęć i ich przewidywane efekty.

2. Uczniowie dobierają się w pary, rozdaj im materiały źródłowe, poproś, by jedna osoba z pary zapoznała się z tekstem „Protest” Zofii Kossak-Szczuckiej, a druga z fragmentami wywiadu z Barbarą Engelking-Boni (materiały pomocnicze nr 1 i 2). Wyjaśnij uczniom, że Zofia Kossak-Szczucka to znana pisarka, która w czasie wojny należała do Frontu Odrodzenia Polski – małej, konspiracyjnej organizacji skupiającej inteligencję katolicką. Jego stanowisko wobec Zagłady sformułowała właśnie Kossak-Szczucka w ulotce zatytułowanej „Protest”, opublikowanej w sierpniu 1942 roku. Skutkiem tego wystąpienia było utworzenie konspiracyjnej Rady Pomocy Żydom (kryptonim Żegota), korzystającej ze wsparcia Polskiego Państwa Podziemnego.

Dr hab. Barbara Engelking-Boni jest psychologiem. Zajmuje się doświadczeniem Holokaustu i próbą jego opisu w świetle relacji Ocalonych oraz innych dostępnych źródeł (dokumentów urzędowych i osobistych, listów, wspomnień), a także historią i życiem codziennym warszawskiego getta.
Poproś uczniów o uważną lekturę, następnie krótkie streszczenie materiałów podczas rozmowy w parach i sformułowanie pytań do obu tekstów. Zapisz je na tablicy. Zwróć uwagę na pytania odnoszące się do genezy Holokaustu, „jak to po ludzku było możliwe?”, problemu odpowiedzialności, a także pytania o postawy ofiar, sprawców i świadków wobec Holokaustu.

3. Zapytaj uczniów, do jakiej kategorii zakwalifikowaliby postawy Polaków. Podziel klasę na grupy i poproś o zdefiniowanie pojęcia „świadek Zagłady”. Po prezentacji poszczególnych zespołów stwórzcie wspólną definicję, np. świadek Zagłady to osoba, która wie, co dzieje się z ludźmi prześladowanymi przez nazistów, i w związku z tym przyjmuje określoną postawę.

4. Poinformuj uczniów, że za chwilę obejrzą fragmenty filmów fabularnych pokazujących różne postawy Polaków wobec Zagłady Żydów. Poproś podopiecznych, by spróbowali te postawy nazwać.

Projekcja fragmentów filmów:

  • „Dzieci Ireny Sendlerowej” (reż. John Kent Harrison) – scena zebrania w Wydziale Opieki Społecznej;
  • "Długa noc” (reż. Janusz Nasfeter) – scena, w której mieszkańcy kamienicy Piekarczyków dowiadują się o ukrywanym Żydzie, i scena, w której Piekarczykowa szuka złota w sienniku;
  • Jeszcze tylko ten las” (reż. Jan Łomnicki) – scena, w której Kulgawcowa przyjmuje pieniądze za pomoc żydowskiemu dziecku;
  • „Joanna” (reż. Feliks Falk) – scena w kawiarni, rozmowa ze szmalcownikiem i scena w kościele, zabranie dziecka do domu;
  • „Ulica Graniczna” (reż. Aleksander Ford) – rozmowa Kuśmierka z doktorem Białkiem na temat przejęcia mieszkania.

5. Zaproponuj burzę mózgów na temat postaw świadków wobec Zagłady i podejmowanych przez nich działań, zapisuj propozycje uczniów, ale ich nie oceniaj. Po zakończeniu tego etapu pracy wspólnie nazwijcie kluczowe postawy: udzielający pomocy bezinteresownie, udzielający płatnej pomocy, odmawiający pomocy, obojętni (w uczuciach i działaniu), szantażyści i szmalcownicy, wydający, mordujący. Wróć do definicji „świadka Zagłady”, zapytaj uczniów, czy chcieliby ją uzupełnić. Zwróć uwagę na kluczowy problem: świadek ma wiedzę na temat sytuacji prześladowanych i dotykających ich represji, w różny sposób odnosi się do tego, co widzi i o czym wie.

6. Zapowiedz projekcję filmu „Przy torze kolejowym” Andrzeja Brzozowskiego. Po obejrzeniu dokumentu poproś uczniów, by sformułowali pytania, które chcieliby zadać uczestnikom tego wydarzenia: młodemu chłopakowi, granatowym policjantom, mieszkańcom wsi. Zapisz pytania na tablicy.7. Nawiązując do uczniowskich propozycji, zaproponuj ćwiczenie, które pozwoli określić, jakie czynniki decydowały o postawach Polaków wobec Zagłady. Zwróć uwagę, że były to czynniki wewnętrzne, wiążące się z typem osobowości, światopoglądem, wartościami, i czynniki zewnętrzne, wynikające z realiów okupacji. Poinformuj uczniów, że od jesieni 1941 r. na okupowanych ziemiach polskich Niemcy wprowadzili karę śmierci za pomoc Żydom. Podziel uczniów na siedem grup i rozdaj im karty pracy – materiał pomocniczy nr 2, każdemu zespołowi przydziel jedną postawę.

8. Grupy prezentują efekty swoich prac, w omówieniu zwróć uwagę, że Polacy zachowywali się różnie, o wyborze określonej postawy nie decydował ani światopogląd, ani środowisko, ani miejsce zamieszkania. „Puka problem moralny” 2 – napisał Szymon Datner, opisując sytuację, w której potrzebujący schronienia Żyd prosi Polaka o pomoc. Odpowiedź na „pukający problem moralny” stanowią postawy Polaków wobec Zagłady. Poproś uczniów o komentarz do słów Datnera:

9. Wróć do rozmowy na temat filmu Andrzeja Brzozowskiego. Moderuj dyskusję, zadając uczniom pytania:

  • Dlaczego w tym filmie prawie nie ma dialogów, słyszymy krótkie wypowiedzi, głosy ludzi nakładające się na siebie? Jaki efekt chciał osiągnąć reżyser?
  • Jak można zinterpretować słowa: „Żeby to było parę godzin później, byłoby ciemno. Gdyby wyskoczyli bliżej lasu, to by się tam schowali. Może wtedy by się uratowali”?
  • Dlaczego Żydówka chciała umrzeć, skoro wcześniej uciekała z transportu właśnie, by ocalić życie?
  • Dlaczego od razu nie została zastrzelona?
  • Jaka motywacja kierowała młodym człowiekiem, który na początku częstuje Żydówkę papierosem, a potem ją zabija? Z jakich pobudek to zrobił? Czy możemy go jednoznacznie zakwalifikować do kategorii mordujących?
  • Dlaczego ludzie ze wsi w milczeniu zgadzają się na to, co się dzieje? Dlaczego, mimo że nie ma Niemców, nikt nie chce pomóc Żydówce?

W podsumowaniu zwróć uwagę na wolne tempo etiudy, brak epatowania okrucieństwem. Reżyser nie stawia jasno tezy, kto jest winny, jakie są motywy postępowania bohaterów. Ta wieloznaczność wzmacnia siłę filmu, pokazuje, jak cienka granica oddziela życie od śmierci w czasach pogardy, jak te czasy znieczulają sumienia, ale także uświadamia, że nie ma jasnych odpowiedzi, nie wiemy, jak my zachowalibyśmy się w tej sytuacji.

10. Zaproponuj uczniom dyskusję nad tezą sformułowaną przez Barbarę Engelking-Boni: „Przyglądając się postawom Polaków wobec Zagłady, ich odpowiedziom na «pukający problem moralny», dochodzę do pesymistycznego wniosku, że skłonność do zła jest bardziej pierwotna i silniejsza niż skłonność do dobra. Pokusa chciwości i poczucie bezkarności, a także zwykła podłość – stanowią potężną mieszankę, której nie daje się zrównoważyć czymś tak ulotnym jak sumienie”.

11. Na zakończenie poproś uczniów, by uzupełnili zdanie: „Na dzisiejszych zajęciach najważniejsze dla mnie było…”