Portret outsidera w filmie J. Skolimowskiego "Rysopis"

Ewa Klonowska

PRZEDMIOT

język polski

CZAS

2 godziny lekcyjne (bez projekcji filmu)

Treści nauczania zgodne z podstawą programową:

IV etap edukacyjny: Uczeń wykorzystuje w interpretacji elementy znaczące dla odczytania sensu utworu i wykorzystuje w interpretacji utworu konteksty

Pytanie kluczowe:

Czy Andrzeja Leszczyca bohatera Rysopisu możemy nazwać outsiderem?

Cele zajęć:

Po zajęciach uczeń będzie umiał:

  • charakteryzować bohatera w kontekście podejmowanych działań i dokonywanych wyborów
  • określić kim jest outsider i podać konteksty filmowe i literackie
  • opisać stan ducha pokolenia małej stabilizacji
  • analizować i interpretować dzieło filmowe
  • wskazać elementy filmowego języka
  • podać przykłady kina autorskiego

Metody pracy: 

burza mózgów, praca w parach, dyskusja, praca z tekstem, elementy heurezy, rozmowa nauczająca

Materiały dydaktyczne:

  • film Jerzego Skolimowskiego "Rysopis"
  • tekst wiersza Skolimowskiego "Człowiek na dworcu"
  • materiał pomocniczy nr 1 (karta pracy do ukierunkowanego oglądu)
  • materiał pomocniczy nr 2 (fragment wywiadu z Jerzym Skolimowskim" Outsiderzy są zmęczeni?" w: Kino 1989, nr 11, s. 5.)
  • arkusze papieru, mazaki

Słowa kluczowe: 

rysopis, kino autorskie, autobiografia, outsider, język filmu, metafora "człowieka na dworcu"

Uwagi:

Na tydzień przed lekcjami poproś uczniów, aby wyszukali informacje na temat Jerzego Skolimowskiego (mogą skorzystać ze stron internetowych www.filmpolski.pl i www.wikipedia.pl) informując, że przy konstruowaniu notatki mają zwrócić uwagę na legendę biograficzną twórcy. Zapowiedz, że kolejne lekcje będą oparte na filmie "Rysopis". Poproś o obejrzenie filmu, rozdaj karty pracy, poleć ich wypełnienie (materiał pomocniczy nr 1).

Przebieg zajęć:

  1. Na początek odwołaj się do zadania i poproś uczniów, aby przedstawili sylwetkę Jerzego Skolimowskiego. W razie potrzeby uzupełnij informacje. Połóż nacisk na elementy ważne ze względu na późniejszą twórczość: dzieciństwo i młodość (kariera dyplomatyczna matki, pobyt w Czechosłowacji, zawarte przyjaźnie - Forman, Havel), studia (etnologia i reżyseria), współpraca z Wajdą i Polańskim (współscenarzysta filmów "Niewinni czarodzieje", "Nóż w wodzie"), debiut fabularny, filmy zrealizowane w Polsce, przyczyny wyjazdu, twórczość poza granicami kraju i powrót po latach filmami "4 noce z Anną" i "Essential killing".
  2. Krótko przedstaw okoliczności związane z debiutem fabularnym Skolimowskiego. Przekaż informacje, że "Rysopis" to film dyplomowy, który powstał z etiud kręconych w czasie studiów. To przemyślany projekt reżysera, na ekrany wszedł prawie jednocześnie z drugim filmem "Walkower". "Rysopis", "Walkower" a później "Ręce do góry" łączy postać głównego bohatera Andrzeja Leszczyca kreowana w filmach przez Jerzego Skolimowskiego. Z tych względów wymienione filmy traktowane są łącznie. Film "Ręce do góry" był przyczyną wyjazdu z Polski reżysera, który nie zgodził się na usunięcie z obrazu sceny z "podwójnym spojrzeniem Stalina".
  3. Odwołaj się do obejrzanego filmu i poproś uczniów o określenie elementów świata przedstawionego: czasu i miejsca akcji, bohaterów. Zapytaj uczniów, jakie znaczenia przywołuje data 1 września. Pokieruj rozmową, aby uczniowie zauważyli, że to zarówno data wybuchu wojny, czas rozpoczęcia nowego roku szkolnego oraz początek jesieni. Zwróć uwagę na możliwość odczytań: wybuch wojny – koniec dawnej rzeczywistości, pierwszy dzień szkolnej nauki- przekraczanie intelektualnej i emocjonalnej dojrzałości; jesień – powtarzalność i przemijanie. Zapytaj o skojarzenia związane z zakończeniem filmu: pociąg do Kołobrzegu odchodzi z dworca o 15.10. Zasugeruj odniesienia do westernu ("15.10 do Yumy" – czas męskich decyzji, czas próby). Przejdź do pytania o miejsce akcji, jakie elementy wzmagają poczucie realizmu opisywanych miejsc? Poproś o wymienienie bohatera głównego i postaci drugoplanowych.
  4. Następnie odnieś się do tytułu filmu, poproś o skojarzenia z hasłem rysopis, zapisz je na tablicy. Zapytaj na co wskazuje tytuł, w jaki sposób odnosi się do bohatera? Czy chodzi tylko o opis rysów twarzy czy o wskazanie istotnych cech charakteru poprzez skonfrontowanie Leszczyca z innymi postaciami w filmie?
  5. Przejdź teraz do zasadniczej części lekcji – charakterystyki bohatera. Poproś, aby uczniowie na podstawie wypełnionych kart pracy w parach przedyskutowali swoje zapisy dotyczące bohatera. Następnie w dyskusji na forum klasy przedstawili jakie informacje na temat Leszczyca przynoszą kolejne sceny. Jakie działania podejmuje i dlaczego? Co mówi i myśli? Jakie cechy ujawnia w kontaktach z innymi i jak jest przez nich odbierany? Dyskusję na temat bohatera i podejmowanych przez niego wyborów uogólnij, sformułuj główny problem filmu – bohater to młody człowiek rozpoczynający dorosłe życie, postawiony przed wyborem "co robić"?, poszukujący wiedzy o samym sobie, jakiejś wyższej konieczności, która mogłaby nadać jego działaniom cel i sens. Zapytaj, co oznacza termin outsider. Czy możemy tak nazwać bohatera? Czy Leszczyc to osoba stojąca z boku, nie biorąca w niczym czynnego udziału, niezaangażowana? Następnie powróć do tytułu filmu – rysopis to też portret pamięciowy. Zapytaj, w jakich momentach widzimy twarz Leszczyca. Czy jej odbicie jest pełne, wyraźne? Przypomnij sceny: twarz w rozbłysku zapałki, odwrócona, odbita na blacie kawiarnianego stolika, fotografowana przez szkło akwarium, zniekształcona minami. (Możesz posłużyć się fotosami z filmu lub wyciętymi fragmentami). Pokieruj rozmową tak, aby uczniowie zauważyli, że w filmie mamy możliwość ujrzenia twarzy w zbliżeniach ale jej obraz jest często zdeformowany, niepełny. W ten sposób traci cechy portretu, a staje się rysopisem – chłodnym szkicem fragmentarycznym i niekompletnym podobnie jak świat, w którym żyje bohater.
  6. Odsłoń zapisany na tablicy lub arkuszu wiersz "Człowiek na dworcu", poinformuj, że jego autorem jest Skolimowski. Zapytaj, w jakich okolicznościach tekst pojawia się w filmie, co wtedy robi bohater? Jakie konteksty mu towarzyszą? (To cytat, na którego tle staje Leszczyc dwukrotnie, trzeci raz tekst jest odczytywany też przez kolegę Pikasa, a pod koniec filmu wybrzmiewa w mieszkaniu Andrzeja). Poproś, aby uczniowie zastanowili się nad odniesieniem treści wiersza do postawy głównego bohatera. Zapytaj, czy możemy założyć, że w postać Leszczyca jest "wpisana osoba autora – reżysera"? Czy Skolimowskiego możemy nazwać outsiderem? W tym celu rozdaj uczniom fragment wywiadu "Outsiderzy są zmęczeni" (materiał pomocniczy nr 2). Poproś o uważną lekturę tekstu, po przeczytaniu zainicjuj rozmowę na temat problemu outsidera i strategii reżyserskiej Jerzego Skolimowskiego.
  7. Przypomnij definicję kina autorskiego np. zaczerpniętą ze "Słownika filmu" pod red. R. Syski. Podkreśl, że J. Skolimowski jest jednocześnie autorem scenariusza, reżyserem i aktorem w swoim filmie. W filmie zawarł perspektywę jednostkową (wątki autobiograficzne np. nieukończone studia etnograficzne), ale także próbuje zdiagnozować stan ducha swojego pokolenia, stworzyć rysopis ludzi, których młodość przypadła na pierwszą połowę lat 60.
  8. Rundka podsumowująca, poproś uczniów, aby dokończyli zdanie: Na dzisiejszej lekcji dowiedziałem się...

Praca domowa:

Napisz tekst na temat "Czy dzisiaj można być ousiderem? Ale czy warto?"

(Dla chętnych) Nakręć telefonem komórkowym krótki, kilkuminutowy film na temat "Świat wokół mnie", w którym spróbujesz opisać stan ducha swojego pokolenia ( ideały, wartości, wybory... – lub ich brak.)