Popleciemy banialuki o szaławile?

Anna Kołodziejczak

PRZEDMIOT

godzina wychowawcza, język polski, lekcja biblioteczna, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

CZAS

2 godziny

Cel ogólny:


Kształcenie postawy szacunku dla polskiego dziedzictwa literackiego i filmowego jako podstawy tożsamości narodowej.

Cele szczegółowe:


Uczeń:

  • rozpoznaje fikcję literacką, rozróżnia i wyjaśnia elementy realistyczne oraz fantastyczne w utworach;
  • rozpoznaje czytany utwór jako bajkę lub banialukę oraz wskazuje jej cechy gatunkowe;
  • rozpoznaje elementy rytmizujące wypowiedź, w tym wers, sylaba, rym;
  • opowiada o wydarzeniach fabuły oraz ustala kolejność zdarzeń i rozumie ich wzajemną zależność;
  • wskazuje w utworze bohaterów głównych i drugoplanowych oraz określa ich cechy;
  • określa tematykę oraz problematykę utworu, opowiada o przeczytanym tekście;
  • nazywa wrażenia, jakie wzbudza w nim czytany tekst;
  • wykorzystuje w interpretacji tekstów elementy wiedzy o kulturze;
  • świadomie i z uwagą odbiera film;
  • rozróżnia synonimy, wyrazy bliskoznaczne i rozumie ich funkcje w tekście, poprawnie stosuje związki frazeologiczne;
  • doskonali umiejętność cichego i głośnego czytania;
  • doskonali różne formy zapisywania pozyskanych informacji;
  • korzysta ze słowników języka polskiego.

Metody i formy pracy:

  • podająca – praca z tekstem drukowanym,
  • pogadanka,
  • Ale kino!,
  • rozmowa dydaktyczna,
  • dyskusja,
  • praca w grupach i z całym zespołem

Materiały dydaktyczne:

  • Przygody rycerza Szaławiły – utwór Jana Brzechwy oraz film pod tym samym tytułem w reżyserii Edwarda Sturlisa,
  • karty pracy,
  • tablica multimedialna,
  • słowniki języka polskiego,
  • dostęp do internetu,
  • odtwarzacz,
  • ekran.

Słowa kluczowe:

  • rycerz,
  • giermek,
  • szaławiła,
  • banialuka,
  • Brzechwa,
  • polszczyzna,
  • tradycja,
  • synonim,
  • związek frazeologiczny.

Przebieg zajęć

  1. Doskonalenie umiejętności cichego lub głośnego czytania.
    Podczas wcześniejszych zajęć nauczyciel zadaje jako pracę domową lekturę tekstu Jana Brzechwy pt. Przygody rycerza Szaławiły. Prowadzący rekomenduje rodzinne, głośne przeczytanie utworu z zaangażowaniem kilku członków familii. Nauczyciel podkreśla, że bez znajomości wskazanego tekstu nie będzie możliwy aktywny udział w kolejnych zajęciach, a zapowiadają się one szczególnie wesoło, bo podejmowany będzie temat banialuki (te zajęcia nauczyciel może zaplanować np. 1.04 – w prima aprilis, oczywiście jeśli będzie to możliwe, wtedy jeszcze zyskają one na atrakcyjności).
  2. Pogadanka wprowadzająca w problematykę zajęć.
    Nauczyciel wita uczniów i informuje, że przedmiotem dzisiejszych zajęć będzie zapowiadana problematyka banialuki – specyficznej odmiany bajki, która swój rodowód w Polsce bierze od szesnastowiecznej Historyji uciesznej o zacnej królewnie Banialuce ze wschodniej krainy autorstwa Hieronima Morsztyna. O banialuce mowa będzie na przykładzie fragmentów utworu literackiego Jana Brzechwy Przygody rycerza Szaławiły z 1948 roku oraz filmu animowanego pod tym samym tytułem, który powstał na podstawie wiersza Brzechwy, według scenariusza i z piosenkami samego autora pierwowzoru. Reżyserem filmu Przygody rycerza Szaławiły jest wybitny polski animator Edward Sturlis. Film powstał w 1956 roku, w Studiu Filmów Lalkowych w Tuszynie koło Łodzi. Jest to animacja lalkowa, która obecnie należy do klasyki polskich filmów animowanych. Zarówno bajka Brzechwy, jak i animacja Sturlisa operują piękną polszczyzną (zawierającą słowa obecnie rzadziej używane) i sięgają do narodowej tradycji oraz kultury. Odwołują się także w sposób swobodny i żartobliwy do polskiej historii.
  3. Doskonalenie umiejętności wypowiadania się i argumentowania swojego stanowiska. Dyskusja.
    Prowadzący pyta, jakie wrażenia mają uczniowie po lekturze bajki Brzechwy. Czy utwór im się podobał? Dlaczego? Czy była to opowieść serio? Czy zawierała elementy humorystyczne? Czy kojarzyła się z jakimiś znanymi tekstami kultury? Czy treść bajki była w pełni zrozumiała? Czy polszczyzna, którą utwór jest napisany, była łatwa w odbiorze? Dlaczego? Nauczyciel wyjaśnia niezrozumiałe kwestie.
  4. Poznanie terminu „banialuka” oraz zwrócenie uwagi na związki frazeologiczne, które słowo to tworzy. Praca ze słownikiem. Ćwiczenia w sporządzaniu notatki.
    Nauczyciel pyta, czy uczniowie znają słowo „banialuka”. Jeśli tak, prosi o krótkie wyjaśnienie znaczenia tego słowa i podanie, jakie związki frazeologiczne wyraz ten tworzy. W razie potrzeby prosi o sięgnięcie do internetowych lub książkowych wydań słownika języka polskiego. Można pleść/prawić/opowiadać/wygadywać banialuki – potocznie mówi się tak o bredniach, niedorzecznościach, zmyśleniach, koszałkach-opałkach. W XVI–XVIII wieku termin „banialuka” używany był w podwójnym znaczeniu – jako synonim słowa „bajka” oraz na określenie rzeczy zmyślonych, nieprawdziwych. Prowadzący prosi o sporządzenie na ten temat notatki do zeszytów.
  5. Ćwiczenie w czytaniu i rozumieniu utworu.
    Nauczyciel rozdaje uczniom karty (załącznik nr 1). Prosi jednego z uczestników zajęć o odczytanie fragmentu banialuki Przygody rycerza Szaławiły i informuje, że następnie uczniowie będą zastanawiać się nad specyfiką oraz cechami utworu, jakim jest banialuka.
    Nauczyciel pyta o formę utworu (zabawna opowiastka w formie wierszowanej, łącząca elementy realistyczne z fantastycznymi, zrytmizowana dzięki wersyfikacji, liczbie sylab w wersach oraz rymom). Prowadzący prosi o wskazanie w podanym fragmencie treści, które są niedorzeczne, nie mają związku z realnością (np. sam Bonaparte spotkał się ze zwykłym rycerzem Szaławiłą i przekazał mu dowództwo nad wojskiem; Napoleon uczynił Szaławiłę księciem Pyr; rycerz jedzie pociągiem; sam cesarz – żyjący na przełomie XVIII i XIX wieku – odprowadza Szaławiłę na nowoczesny peron; w jednej bitwie biorą udział i Prusacy, i Kozacy, i beliniacy). Te nieosadzone w konkretnych realiach historycznych treści można wyświetlić pomocniczo na tablicy multimedialnej np. w formie takiej jak w załączniku nr 2. Nauczyciel pyta, co można powiedzieć o postaci głównego bohatera – rycerza Szaławiły? (to pyszałek, samochwała, puszący się blagier, który okazuje się tchórzem). Czy uczniowie znają z literatury lub filmu inne postacie podobnie zachowujących się bohaterów? (np. pan Zagłoba z Sienkiewiczowskiej Trylogii, Stefek Burczymucha M. Konopnickiej, samochwała z wiersza J. Brzechwy czy bohaterowie wydarzeń na wyspach Bergamutach).
  6. Wprowadzenie w problematykę adaptacji.
    Nauczyciel prezentuje fragment filmu o przygodach Szaławiły (6:15–7:55), aby pokazać, jak analizowane przez uczniów treści zostały oddane w filmie animowanym.
  7. Metoda Ale kino! Dyskusja. Charakterystyka postaci.
    Prowadzący pyta uczestników zajęć, kto jest głównym bohaterem bajki, a kto drugoplanowym. Prosi o scharakteryzowanie obu postaci. Wyświetla początkowy fragment filmu animowanego o Szaławile (1:15–4:25). Uczniowie zastanawiają się w parach, dyskutując na ten temat.
  8. Ćwiczenie językowe.
    Prowadzący pyta uczestników zajęć, czy znają znaczenie wyrazów rycerz i giermek. Prosi o ich wyjaśnienie własnymi słowami. Następnie dzieli klasę na grupy: A i B. Rozdaje każdemu uczniowi odpowiednią kartę pracy (załącznik nr 3). Karta taka ma dwa warianty: dla grupy A dotyczy słowa „rycerz”, dla grupy B słowa „giermek”. Zadanie uczniów polega na wybraniu spośród podanych synonimów i wyrazów bliskoznacznych tych, które odpowiadają wskazanym znaczeniom słowa „giermek” lub słowa „rycerz”. Po wykonaniu ćwiczenia nauczyciel prosi ucznia z grupy A i ucznia z grupy B o odczytanie odpowiedzi.
  9. Praca ze słownikiem.
    Nauczyciel pyta, czy uczniowie wiedzą, co oznacza imię rycerza – Szaławiła. Rozdaje uczniom słowniki języka polskiego lub prosi o sprawdzenie w internecie. Szaławiła – to nie tylko imię własne rycerza, to także nazwa pospolita, mówimy tak żartobliwie o lekkomyślnym mężczyźnie/chłopcu lub lekkomyślnej kobiecie/dziewczynce. Szaławiła – to także określenie osoby lubiącej płatać figle, kogoś szalonego, narwanego lub człowieka żyjącego rozrzutnie i zabawowo. 
    Ćwiczenie językowe. Prowadzący zajęcia prosi uczestników o wykonanie ćwiczenia wzbogacającego zasób słownictwa (załącznik nr 4) uczniów. Chodzi o odnalezienie synonimów wyrazu szaławiła.
  10. Ćwiczenie z uzupełnianiem tekstu.
    Nauczyciel rozdaje karty pracy (załącznik nr 5) i prosi uczniów, aby każdy wpisał w brakujące miejsca pasujące wersy z piosenek, które wykorzystano w adaptacji filmowej banialuki Brzechwy. Następnie wyświetla cały film animowany o przygodach rycerza Szaławiły i prosi o samodzielne sprawdzenie poprawności wykonania zadania. W razie potrzeby koryguje i objaśnia sensy słów. Następnie rozdaje każdemu uczniowi kartę pracy, której dotychczas nie wypełniał i prosi o jej wykonanie w domu.

Praca domowa

Napiszcie własną krótką banialukę – wesołą, fantastyczną bajkę o swoich nieprawdopodobnych przygodach. Powinna być wierszowana i rymowana. Zilustrujcie ją niewielkim rysunkiem.