„Popiół i diament”, reż. Andrzej Wajda – analiza tekstu źródłowego

Krzysztof Szewczyk

ETAP EDUKACYJNY

ponadpodstawowa

PRZEDMIOT

historia, historia i społeczeństwo

 Analiza plakatu

  1. Przedstaw uczniom plakaty propagandowe z lat 40-tych XX wieku. Następnie zaprezentuj początkową scenę filmu (05:48–08:41).
  2. W rozmowie kierowanej zadaj uczniom następujące pytania:
  • W jaki sposób przedstawicieli podziemia niepodległościowego ukazali autorzy plakatów? Co sugerują symbole towarzyszące ich wizerunkom?
  • W jaki sposób Szczuka wyjaśnia robotnikom śmierć ich kolegów? Jak ocenia sytuację w kraju?
  • Czy wypowiedź Szczuki można uznać za zgodną z oficjalną propagandą komunistów? Dlaczego?

 

 

Po lekcji uczeń:

Wymagania ogólne:

  • rozpoznaje rodzaje źródeł, ocenia przydatność źródła do wyjaśnienia problemu historycznego;
  • dostrzega problem i buduje argumentację, uwzględniając różne aspekty procesu historycznego;

Wymagania szczegółowe:

  • przedstawia proces sowietyzacji kraju na płaszczyźnie ustrojowej, gospodarczo-społecznej i kulturowej;
  • charakteryzuje losy żołnierzy wyklętych/ niezłomnych.

Analiza tekstu Jacka Wołoszyna, „Postawy mieszkańców województwa lubelskiego wobec rzeczywistości społeczno-politycznej lat 1944/1945–1956”, „Res Historica” 43, 2017, s. 237-238.

1.  Poleć uczniom lekturę tekstu źródłowego.

Postawy społeczeństwa po II wojnie światowej można podzielić na cztery podstawowe grupy, których granice wzajemnie się przenikały. Jedna z nich obejmowała osoby zajmujące stanowisko wyczekujące, obserwujące rozwój wydarzeń. Lęk i poczucie niepewności dodatkowo potęgowało zachowanie władz, represje stosowane przez pracowników UB (wcześniej NKWD) oraz działania podziemia. Ta grupa kierowała się zasadą: „Jeden zorganizuje, a drugi będzie prześladował, najlepiej do niczego nie należeć”. Przyjęcie tej postawy oznaczało również unikanie bezpośredniego oporu wobec rządzących.

Członkowie drugiej grupy angażowali się z kolei w życie publiczne (co nie musiało oznaczać poparcia dla dysponenta władzy). Wstępowali do partii, organizacji młodzieżowych, zwłaszcza harcerstwa. Rozpoczęła się jednocześnie spontaniczna odbudowa szkół, powstała administracja (do pracy wrócili dawni urzędnicy i sędziowie). Odradzało się życie kulturalne i artystyczne. Powrót do normalności czy podjęcie nauki stanowiły także ważny cel żołnierzy podziemia. Dlatego część z nich skorzystała z możliwości tzw. ujawnienia na mocy przepisów amnestyjnych z lipca 1945 r. czy następnych z 1947 r.

Przedstawiciele trzeciej grupy również zaangażowali się w życie publiczne, udzielając jednakże bezpośredniego poparcia rządzącym (stawali się w ten sposób kreatorami systemu). Chodziło o osoby, które przede wszystkim ze względów ideologicznych wstąpiły do Polskiej Partii Robotniczej (PPR) i Związku Walki Młodych (ZWM) oraz zgłosiły swój akces w szeregi aparatu represji (chociaż można zastanowić się, na ile kierowały się one własnymi poglądami). Jednostki takie wzięły udział w likwidacji osób, środowisk oraz instytucji uznanych za przedstawicieli dawnego systemu społeczno-politycznego.

Do czwartej grupy można zakwalifikować osoby, które z różnych względów odrzuciły istniejący system polityczny oraz zdecydowały się na aktywne manifestowanie swojej postawy (członkowie podziemia antykomunistycznego, młodzież biorąca udział w protestach przed wyborami).

W cieniu wielkich wydarzeń toczyło się także codzienne życie. Młodzi interesowali się swoimi sprawami. Dla nich właściwie nie istniała wielka polityka. Ważne były pierwsze miłości, problemy w szkole, w domu czy spotkania ze znajomymi.

2.  W grupach uczniowie wypełniają tabelę. Ich zadaniem jest nazwanie postaw w społeczeństwie po II wojnie światowej oraz przyporządkowanie im reprezentujących ich postaci z Popiołu i diamentu. Po wykonaniu zadania następuje wspólne omówienie odpowiedzi.

Postawa

Postać z filmu

 

 

 

 

 

 

 

 

3.  W ostatnim akapicie Jacek Wołoszyn opisuje życie codzienne w latach powojennych. Które z postaci Popiołu i diamentu pasują do tego opisu?

Po lekcji uczeń:

Wymagania ogólne:

  • Rozpoznaje rodzaje źródeł, ocenia przydatność źródła do wyjaśnienia problemu historycznego;

Wymagania szczegółowe:

  • Charakteryzuje okoliczności i etapy przejmowania władzy w Polsce przez komunistów.