Poetycka podróż do krainy dzieciństwa w filmie Tadeusza Konwickiego „Dolina Issy”

Danuta Górecka

PRZEDMIOT

język polski

CZAS

2 godziny dydaktyczne (bez projekcji filmu)

Treści nauczania zgodne z podstawą:

IV etap nauczania: uczeń wykorzystuje w interpretacji utworu konteksty, porównuje funkcjonowanie tych samych motywów w różnych utworach.

Pytanie kluczowe: 

Czy „kraina dzieciństwa” przedstawiona w filmie była arkadią, mityczną krainą szczęśliwości?

Po zajęciach uczeń będzie umiał:

  • przytoczyć podstawowe informacje związane z twórczością Tadeusza Konwickiego i Czesława Miłosza;
  • samodzielnie formułować opinie i wnioski wynikające z analizy i interpretacji obrazu filmowego;
  • odczytać najważniejsze przesłania wybranych wierszy Czesława Miłosza.

Metody pracy:

 praca w parach i w grupach, elementy heurezy i dyskusji, praca z tekstem

Materiały dydaktyczne:

  • rzutnik multimedialny, film „Dolina Issy” Tadeusza Konwickiego;
  • materiały pomocnicze nr 1–4;
  • arkusze papieru, mazaki.

Słowa kluczowe:

kraina dzieciństwa, arkadia, nostalgia, muzyka w filmie, struktura dzieła filmowego, związki między poezją a filmem, nastrojowość, film poetycki

Uwagi:

Przed zajęciami uczniowie zapoznają się z filmem „Dolina Issy” Tadeusza Konwickiego. Ich zadanie polega na opisaniu realiów socjologicznych, etnograficznych i historycznych, w których została osadzona akcja filmu. W tym celu podziel uczniów na trzy grupy i rozdaj karty pracy (materiał pomocniczy nr 1). Uczniowie mogą wypełniać je samodzielnie bądź zespołowo.

Przebieg zajęć:

  1. Rozpocznij lekcję, rozdając uczniom kopie fragmentów utworów Adama Mickiewicza, Czesława Miłosza i Tadeusza Konwickiego (materiał pomocniczy nr 2). Poproś młodzież, aby zapoznała się z tekstami, a następnie, pracując w parach, poszukała odpowiedzi na pytania: Co łączy te fragmenty? Co na ich podstawie można powiedzieć o podmiotach lirycznych tekstów? Ustalenia uczniów zapisz na tablicy (np. nostalgia, tęsknota za utraconą krainą dzieciństwa, wyrazistość powracających wspomnień, motyw Litwy, motyw doliny rzeki itp.).
  2. Odwołaj się do filmu „Dolina Issy” wcześniej obejrzanego przez klasę. Wspólnie z uczniami ustal czas i miejsce akcji: Litwa, okolice nad rzeką Niewiażą (Issą); ok. 1920 r., ta część Litwy stała się właśnie odrębnym państwem (w 1918 r. utworzono Republikę Litewską). Przypomnij najważniejsze fakty związane z genezą filmu (informacje te znajdziesz m.in. na stronach www.filmotekaszkolna.pl oraz www.filmpolski.pl). Zwróć uwagę uczniów na podobne losy reżysera filmu i autora książki pt. „Dolina Issy”. Podsumowując ten fragment lekcji, zapytaj podopiecznych: Dlaczego Tadeusz Konwicki zdecydował się nakręcić film właśnie na podstawie „Doliny Issy” Czesława Miłosza? Uczniowie zastanawiają się nad tym pytaniem, pracując w parach. Ich ustalenia zapisz na tablicy.
  3. Przedstaw uczniom temat lekcji. Wyjaśnij, że ich zadaniem będzie zrekonstruowanie „kraju dzieciństwa” przedstawionego w filmie i omówienie sposobów jego poetyckiej kreacji.
  4. Zacznij od zebrania wiadomości, które uczniowie opracowali po projekcji filmu w kartach pracy (materiały pomocnicze nr 1). Na początku poproś podopiecznych, aby usiedli w trzech grupach i wspólnie uzupełnili brakujące informacje. Następnie liderzy przedstawiają wyniki pracy zespołów, reszta klasy wprowadza swoje uzupełnienia. Podsumuj tę część lekcji, wskazując na bogate realia socjologiczne, etnograficzne, a nawet historyczne, które zostały pokazane w filmie. Razem z uczniami zastanów się, czy „kraina dzieciństwa” przedstawiona w filmie była arkadią, mityczną krainą szczęśliwości.
  5. Poinformuj uczniów, że w drugiej części zajęć będą zastanawiali się nad tym, w jaki sposób w filmie wykreowano „krainę dzieciństwa”. W toku rozmowy, odpowiednio sterowanej przez ciebie pytaniami, pomóż uczniom sformułować spostrzeżenia dotyczące poetyki filmu. Zadbaj o to, aby młodzież zapisała je do zeszytów (zwróć uwagę na muzykę, światło, sposób pokazywania przyrody, wystudiowane, wyraziste kadry, epizodyczny charakter fabuły, brak tradycyjnej narracji przyczyno-skutkowej, różne płaszczyzny czasowe).
  6. Podkreśl obecność wierszy Miłosza w filmie Konwickiego. Wymień ich tytuły oraz nazwiska aktorów, którzy je recytują (materiał pomocniczy nr 3). Następnie podziel uczniów na sześć zespołów. Wyjaśnij, że pierwsze dwie grupy zajmą się wierszem „W mojej ojczyźnie”; grupy trzecia i czwarta – utworem „Obłoki”, a piąta i szósta – lirykiem „Tak mało”. Rozdaj zespołom karty pracy (materiał pomocniczy nr 4), uczniowie będą je wypełniać w czasie projekcji fragmentów, w których aktorzy recytują poszczególne wiersze. Przed odtworzeniem filmu zadaj pytania:
  7. Kiedy pojawia się ten wiersz w filmie, jakie sceny poprzedzają jego recytację, a jakie pojawiają się po niej?
    • Kto recytuje wiersz? W jakich okolicznościach?
    • Jakie znaczenia niesie z sobą ten wiersz w kontekście filmu? Co łączy tekst poetycki z filmową „Doliną Issy”?
  8. Wnioski z dyskusji grupy zapisują na plakacie, który później prezentują na forum klasy.
  9. Podsumowując, zadaj uczniom pytanie: Jaką rolę w filmie Tadeusza Konwickiego odgrywają wiersze Czesława Milosza? Propozycje zgłaszane przez młodzież zanotuj na tablicy. Zadbaj, aby uczniowie zapisali je w zeszytach (np. wiersze pełnią funkcję kompozycyjną – pojawiają się na początku i końcu filmu, są subiektywnym komentarzem do wydarzeń, podkreślają poetycki charakter filmu, stawiają ważne pytania, nadają obrazowi wieloznaczność, pogłębiają problematykę poruszaną w filmie, uniwersalizują przesłanie filmu).
  10. Na koniec jeszcze raz przypomnij temat lekcji. Zauważ, że skoro rzeczywista podróż do „krainy dzieciństwa” z różnych powodów była niemożliwa, Miłosz i Konwicki powracali na Litwę dzięki ciągle żywej pamięci, w snach, marzeniach i wspomnieniach, którym nadawali poetycki kształt.
  11. Ostatnią część lekcji poświęć omówieniu aktywności uczniów oraz wyjaśnieniu pracy domowej.

Praca domowa (do wyboru):

  1. Wybierz jeden z wierszy Czesława Miłosza, który pojawia się w filmie, a następnie dokonaj analizy i interpretacji tego utworu, zwracając szczególną uwagę na jego związek z „Doliną Issy”.
  2. „Dolinę Issy” Tadeusza Konwickiego określa się jako film poetycki, film psychologiczny, esej filmowy. Które z tych określeń wydaje ci się najwłaściwsze? Uzasadnij swoje stanowisko.