Opracowanie filmoznawcze - Maszyna

Marta Sosnowska

PRZEDMIOT

godzina wychowawcza, interdyscyplinarne zajęcia fakultatywne, język polski, wiedza o kulturze, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

Podstawowe techniki nauczania

STOPKLATKA

Wskazówki dla nauczyciela

Pytania do uczniów

 

Pokaż uczniom kadr otwierający: ro­botnik wchodzący w pustą przestrzeń.

 

  • Jaki kolor ma tło kadru?
  • W jaki sposób pojawia się w nim robotnik ze swoim urządzeniem?
  • Jak sposób poruszania się robotnika wyznacza prze­strzeń? Jak zostaje ona podzielona? Jak zabieg ten wpływa na percepcję odbiorcy?

Kadr: robotnik wywieszający flagę.

 

  • Czym wyróżnia się robotnik wywieszający flagę? W jaki sposób pojawia się w kadrze i w jaki sposób odchodzi? Czy wraca w kolejnych scenach?
  • Jak zmienia się fonosfera wraz z jego obecnością?
  • Co symbolizuje flaga? Kiedy i w jaki sposób znika z pola widzenia?

Kadr: robotnicy niosący słupy na rusz­towania.

 

  • W jaki sposób pojawiają się robotnicy niosący słupy? Ilu ich jest? Czy różnią się od siebie wyglądem lub zachowaniem? Jaka jest ich choreo­grafia? Do jakiego rodzaju dźwięków się poruszają? Jakie jest tempo ich ruchu i zsynchronizowanej z nim warstwy fonicznej?
  • Jakie relacje przestrzenne wyznacza ruch postaci?
  • Co możemy powiedzieć o kompozycji kadru? Jaki plan filmowy został tu wykorzystany?

Kadr: robotnicy budujący rusztowania.

 

  • Jak zmienia się perspektywa z chwilą, w której robotnicy zaczynają budowę rusztowań? Jak zmienia się skala wyznaczająca wielkość postaci względem filmowej dekoracji? W jaki sposób się to dokonuje?
  • Z jakim planem filmowym mamy teraz do czynienia? Ilu robotników przygotowuje ruszto­wania?
  • Czy ta liczba, w czasie wznoszenia rusztowań, a także później – w czasie budowy maszyny – pozo­staje stała, czy się zmienia?

Kadr: wypadek.

 

  • Co jest bezpośrednią przyczyną wypadku? Co staje się w jego wyniku z robotnikami?

                         

Kadr: przyjazd dygnitarza.

 

 

  • Co zwiastuje przyjazd dygnitarza? W jaki sposób pojawia się on w kadrze? W jaki sposób został osią­gnięty efekt zbliżenia, a następnie oddalenia się postaci? Czy jest on wynikiem pracy kamery?
  • Co wyróżnia dygnitarza spośród wszystkich boha­terów filmu?

Kadr: naostrzony ołówek wysuwający się z maszyny.

 

  • Jakie jest przeznaczenie budowanej z trudem i poświęceniem maszyny? W jaki sposób się o tym dowiadujemy?
  • Czemu służy zbliżenie na rysik ołówka? Dlaczego tym razem osiągnięto ów efekt za sprawą trans­fokacji (zoomowania)?

DŹWIĘK I OBRAZ

Wskazówki dla nauczyciela

Pytania do uczniów

                         

Po obejrzeniu filmu odsłuchaj ścieżkę dźwiękową filmu.

 

 

  • Określ dźwięki, które pochodzą z fonosfery życia codziennego oraz te, które je imitują. Jaką jedne i drugie pełnią funkcję? W jakim pozostają stosunku względem siebie?

 

Obejrzyj film bez fonii, a następnie odtwórz go znów z dźwiękiem.

 

  • W jaki sposób warstwa foniczna odpowiada treści filmu?
  • Kiedy ma spokojny rytm, a kiedy przyspiesza?
  • Jaka jest rola dźwięku? Czy można powiedzieć, że pochodzi ze świata przedstawionego?

Zwróć uwagę na dźwięki towarzyszące pierwszej scenie filmu, w której ro­botnik „wychodzi” z kadru ze swoimi urządzeniem.

 

  • Co sugeruje ścieżka dźwiękowa? Jak dźwięk wpływa na przestrzeń poza kadrem? W jaki sposób ją otwiera?
  • W jakich innych momentach dźwięk poszerza filmową przestrzeń?
  • Kiedy jest ona rozwijana horyzontalnie, a kiedy werty­kalnie? Jak zabieg ten koresponduje z kompozycją obrazu?

CZOŁÓWKA I TYŁÓWKA

Wskazówki dla nauczyciela

Pytania do uczniów

Obejrzyj czołówkę filmu.

 

  • Wymień wszystkie elementy budujące czołówkę. Jakie skojarzenia wywołuje rozsu­wająca się (a następnie unosząca się) kotara?
  • W jaki sposób zostaje wyodrębiona z czer­wonego tła? Jaka towarzyszy temu warstwa foniczna?

Przyjrzyj się napisom początkowym.

 

  • Jaką formę graficzną przybierają napisy? Jak współgra ona z dźwiękiem? Czy ich harmo­nizacja niesie ze sobą jakieś znaczenia, które zapowiadają ideę filmu?
  • Jakie informacje zawierają napisy?
  • W jakim studiu powstał film?
  • Ile osób wzięło udział w jego stworzeniu? Wymień pełnione przez nich funkcje.
  • Jakie działania można przyporządkować każdej z nich?
  • Dlaczego Daniela Szczechurę uznaje się za głównego autora filmu?

Opisz tyłówkę filmu.

 

  • Co wyznacza tyłówkę filmu?
  • Jaki dźwięk, towarzyszący końcowej scenie filmu, a następnie ściemnieniu, bezpośrednio poprzedza planszę z napisem „koniec”?
  • Jak koresponduje on z rozsuwającą się (a następnie unoszącą) kurtyną w czołówce filmu?

 

 

TRANSFORMACJE RODZAJOWE

Wskazówki dla nauczyciela

Pytania do uczniów

Po obejrzeniu z uczniami całego filmu, zapro­ponuj im aktywności nim inspirowane.

 

  • Napisz relację z wypadku, przyjmując jedną z trzech perspektyw:

a) robotnika, który bezpośrednio w nim ucierpiał;

b) operatora dźwigu;

c) postronnego obserwatora.

  • Zaprojektuj i skonstruuj maszynę o absur­dalnym przeznaczeniu. Użyj do tego mate­riałów z recyklingu (stare opakowania, plastikowe butelki, gazety itp.). Odpowiednio nazwij swoją maszynę.
  • Zrób dokłady spis wydarzeń, a następnie na jego podstawie stwórz storyboard. Czy historię tę można opowiedzieć w innym porządku? Zaproponuj alternatywny układ wydarzeń.
  • Wspólnie z koleżankami i kolegami do ścieżki dźwiękowej filmu pantomimicznie zainscenizujcie kolejne wydarzenia. Zadbajcie, żeby dokładnie odzwierciedlić sposób pojawiania się postaci w kadrze oraz ich choreografię: pomoże w tym symbo­liczne wyznaczenie kadru za pomocą ramy scenicznej, typowej dla sceny pudełkowej.

 

 

Kluczowe pytania


Praca kamery

  • Jaki jest punkt widzenia kamery?
  • Czy zmienia się w czasie filmu?
  • W jakiej skali w stosunku do poszczególnych elementów filmowej dekoracji prezentowane są postacie?
  • W jakich momentach skala ta ulega zmianom?
  • Czy są one wynikiem pracy kamery?
  • Kiedy mamy do czynienia ze zbliżeniem? W jaki sposób zostało ono osiągnięte? Czemu ten zabieg służy?

Kolorystyka

  • Jaka barwa towarzyszy pierwszym sekundom filmu? Jakie inne kolory zostały wykorzystane w czołówce? Jakie znaczenie mają te barwy dla wymowy czołówki? Co symbolizują? Co zapowiadają?
  • Jakich kolorów użyto do wykreowania świata przedstawionego?
  • Które z nich dominują? W jaki sposób wpływają na nastrój filmu?
  • Co można powiedzieć o symbolice barw tła?
  • Jakie kolory ubrań mają poszczególne postacie filmu: robotnik pojawiający się w pierwszej minucie filmu, robotnik wywieszający flagę, pozostali robotnicy, dygnitarz? Jakie relacje między postaciami wyznaczają te kolory?
  • Jakie barwy przyjmuje maszyna?
  • Które z elementów świata przedstawionego wyróżniają się barwą kontrastującą z dominującą kolorystyką filmu? (Flaga, wstęga przecinana przez dygnitarza, ołówek, wiórki). Czemu to służy? Jakie barwa ta niesie ze sobą znaczenia?

Postaci

  • Jakie postacie możemy wyróżnić?
  • Które z nich są zindywidualizowane, a o których – i dlaczego – możemy powiedzieć, że są bohaterem zbiorowym?
  • Co wyznacza wspólnotę tej zbiorowości, a co charakteryzuje postaci wyróżniające się?
  • W jaki sposób zostały przedstawione?
  • Co możemy powiedzieć o stopniu zindywidualizowania wybranych postaci?
  • Co mówi nam o postaciach ich sposób poruszania się?
  • Co łączy postaci? Jaka jest między nimi hierarchia? Co ją określa?
  • Czym dla bohaterów jest maszyna?

Narracja

  • Jakie elementy audiowizualnej struktury filmowej organizują tok opowiadania i wyznaczają jego rytm?
  • Czy prowadzona narracja ma charakter obiektywny czy subiektywny? Co ją wyznacza?
  • Czy ma to jakiś związek z ustawieniem kamery?
  • Czy wydarzenia są przedstawione linearnie? Czy można mówić o ich przyczynach i skutkach?

Miejsce akcji

  • Gdzie dzieje się akcja filmu?
  • Jak ruch postaci wyznacza relacje przestrzenne świata przedstawionego?
  • W których momentach efekty dźwiękowe poszerzają filmową przestrzeń, otwierając ją poza kadrem? Kiedy jest ona rozwijana horyzontalnie, a kiedy wertykalnie? W jaki sposób to się odbywa?
  • Jakie przestrzenie, niewidoczne dla oka, tworzy pod wpływem dźwięku wyobraźnia odbiorcy?

Muzyka i dźwięk

  • W jaki sposób budowana jest warstwa foniczna filmu? Jaki ma charakter?
  • Jak wpływa na ruch postaci, maszyny, dźwigów i wszystkich innych elementów, łącznie z napisami?
  • Kiedy przyspiesza, a kiedy zwalnia?
  • Jaki wywołuje nastrój?
  • Jakie dźwięki codzienności przywołuje?
  • Jaką funkcję pełni ścieżka dźwiękowa filmu?

Motywy

  • Czego symbolem może być maszyna?
  • Jakie znaczenia generuje fakt, że maszyna jest ogromna, a proces jej konstruowania – żmudny i skomplikowany?
  • Jaką metaforę skrywa puenta filmu? Co obnaża?
  • Jak można określić relację między postaciami a maszyną? Co symbolizuje sposób poruszania się postaci i towarzysząca mu warstwa dźwiękowa?
  • Jakie podwójne znaczenie kryją w sobie czerwona kotara rozsuwająca się (a następnie unosząca) na początku filmu i zamykające film brawa? Do jakiej konwencji życia społeczno-politycznego, tak charakterystycznej dla czasów, w których film powstał, mogą się odnosić? Jak owo podwójne znaczenie wzmaga sposób pojawiania się postaci w kadrze?
  • Co może symbolizować ołówek?
  • Jakie znaczenie kryje w sobie flaga?

Kompozycja (mise-en-scène)

  • Kiedy obraz budowany jest wertykalnie, a kiedy horyzontalnie? Jak wpływa na to ruch postaci, maszyny, dźwigów i wszystkich innych elementów?
  • W jaki sposób bohaterowie pojawiają się w kadrze?
  • Jak konstruowana jest perspektywa?
  • W jakich związkach przestrzennych pozostają ze sobą poszczególne elementy filmowej dekoracji?

Montaż

  • W jaki sposób dochodzi do zmiany planów w kadrze? Kiedy zmiany te są wynikiem pracy kamery, a kiedy inscenizacji?
  • Który z zabiegów przeważa?
  • W jaki sposób warstwa audialna łączy się z warstwą wizualną?

 

Pomysły na ćwiczenia

Pisanie i czytanie

  • Wspólnie z koleżankami i kolegami obejrzyjcie film bez ścieżki dźwiękowej, a następnie napiszcie:

a) dialogi prowadzone przez wybrane postaci;
b) komentarz narratora z offu.

  • Stwórz możliwie dokładny opis maszyny, który przybliżyłby jej wygląd osobie niewidomej. Pamiętaj o najważniejszych zasadach tworzenia takiego opisu (audiodeskrypcji):

1) dany przedmiot opisujemy od ogółu do szczegółu;
2) najpierw nazywamy dany element, a dopiero później uwzględniamy jego cechy;
3) staramy się oddać relacje przestrzenne między poszczególnymi elementami;
4) używamy prostych zdań pojedynczych lub równoważników zdań;
5) piszemy w czasie teraźniejszym;
6) określamy kolory, ale ograniczamy się do barw podstawowych.

  • Wymyśl fabułę filmu science fiction opartą na motywie buntu maszyn i opisz ją w formie synopsis.

Słuchanie i mówienie

  • Wyobraź sobie, że jesteś dygnitarzem wizytującym plac budowy, na którym powstała maszyna. Przygotuj adekwatne do sytuacji przemówienie i wygłoś je przed koleżankami i kolegami. Pamiętaj, żeby użyć stosownych środków retorycznych i zwróć uwagę na mowę swojego ciała.
  • Wciel się w rolę dziennikarza przygotowującego reportaż z uroczystej prezentacji maszyny. Przeprowadź wywiady z kilkoma robotnikami budującymi maszynę i dygnitarzem. Niech odegrają ich twoi koledzy i koleżanki.

Kształcenie wielokierunkowe

  • Wspólnie z kolegami i koleżankami stwórz alternatywną ścieżkę dźwiękową do filmu Daniela Szczechury: nagrajcie napisane przez was dialogi i komentarz narratora, a następnie opatrzcie film dowolną muzyką ilustracyjną, pochodzącą z legalnych źródeł.
  • Plastyka: stwórz plakat do filmu Daniela Szczechury, stosując technikę kolażu. Pracując nad plakatem, pamiętaj o słowach Andrzeja Pągowskiego, mistrza polskiego plakatu: „Plakat to najkrótsza recenzja filmu. Powinien być przedłużeniem atmosfery, powinien nieść podobne przesłanie, wydobywając elementy najbardziej drażniące. Plakat może operować brzydotą lub pięknem, ale musi być zauważony. Plakat niezauważony ginie”. Postaraj się oddać temat filmu, jego symbolikę i kolorystykę.
  • Historia: w dostępnych ci źródłach wyszukaj informacje na temat teatralizacji życia społecznopolitycznego w PRL-u, będącej efektem usilnych zabiegów architektów wielkiej machiny propagandowej tego okresu.