Od wojny obronnej do wojny domowej. Próba analizy symbolicznej wybranych scen Popiołu i diamentu Andrzeja Wajdy

Krzysztof Kurczyna

ETAP EDUKACYJNY

ponadgimnazjalna

PRZEDMIOT

język polski

CZAS

2 jednostki lekcyjne (np. 90 min.)

Metody pracy: 

wykład – pokaz filmu (fragmenty) – dyskusja sterowana – notatka

Środki dydaktyczne: 

  • telewizor i odtwarzacz DVD,
  • pakiet Filmoteka Szkolna (film i broszura),
  • plakat kinowy lub/i fotosy (np. z Internetu lub skserowane z książek),
  • tablica poglądowa „Kalendarium kina polskiego” (daty i tytuły) lub książka/album o filmie polskim,
  • ewentualnie egz. powieści Andrzejewskiego,
  • kartka z cytatem (wiersz Norwida „Za kulisami”)

Cele:

  • zapoznanie z arcydziełem filmowym (fragmenty początkowe i końcowe)
  • objaśnienie terminu „polska szkoła filmowa”
  • wyrobienie umiejętność dyskusji (polemiki),
  • stosowania chwytów retorycznych,
  • interpretacji i analizy filmowych „tekstów kultury”
  • utrwalenie ogólnej wiedzy historycznej (dzieje Polski w II połowie XX wieku)

Przebieg zajęć:

UWAGI: Przed lekcją przygotowujemy wszystkie potrzebne materiały oraz sprawdzamy sprzęt (TV i DVD), przeglądamy scenariusz (miejmy go pod ręką), na ścianie lub/i stojaku wieszamy tablicę poglądową i plakat lub fotosy/fotografie, potrzebne książki (np. powieść, monografia Wajdy) kładziemy przy biurku (wydzielonym stoliku) lub telewizorze. Proponuję, by lekcję w większej części prowadzić dla wygody w pobliżu sprzętu. w ramach analizy „na gorąco” poszczególnych scen filmu blokujemy pauzą dany kadr (wcześniej musimy wyselekcjonować ważniejsze sceny z prologu i finału, które chcemy omówić z uczniami).

1. Wejście klasy – powitanie uczniów i kontrola obecności – podanie i zapisanie tematu (dziennik lekcyjny i tablica) – objaśnienie celów dydaktycznych zajęć.

2. Zwięzły wykład przed filmem (uzupełniony pokazem materiałów – zob. środki dydaktyczne):

  • zarysowanie ogólnej sytuacji politycznej w Polsce i Europie ok. roku 1945 (koniec wojny, komunizm, wojna domowa, rola AK i rządu londyńskiego, plan „Burza” i Powstanie Warszawskie)
  • biografia artystyczna A. Wajdy (wczesne filmy a socrealizm, poetyka „kina narodowego”, inspiracje literackie i plastyczne, realizm i symbolika, nagrody w Cannes i honorowy Oscar)
  • próba zdefiniowania „polskiej szkoły filmowej” (zob. np. uwagi M. Jankun-Dopart lub książkę Trzynadlowskiego „Polska szkoła filmowa. Poetyka i tradycja”)
  • definicja „pokolenia Kolumbów” (symbolika określenia, inteligencki rodowód AK, Powstanie Warszawskie, powieść Bratnego, Baczyński i Różewicz)
  • film Wajdy – luźna adaptacja głośnej i dziś kontrowersyjnej powieści Andrzejewskiego (termin „twórcza zdrada”), recepcja w Polsce i na świecie (liczne nagrody festiwalowe), zmiana odbioru dzisiaj (tu pytanie do uczniów, dlaczego po 1989 roku zmienił się „styl odbioru” wielu tekstów kultury)

3. Tytuł powieści/filmu a wiersz C.K. Norwida „Za kulisami”:

porównanie pierwotnego tytułu książki („Zaraz po wojnie”) i ostatecznego (pięknego, wieloznacznego i tajemniczego)

głośne przeczytanie fragmentu romantycznego wiersza Norwida i wspólna interpretacja:
- kontekst historyczny - epoka (emigracja, niewola narodowa)
- kontekst biograficzny (tragiczny los poety)
-konteksty współczesne (wojna i obozy, los „pokolenia Kolumbów”, filozofia egzystencjalna)

4. Analiza (treściowa i formalna) i interpretacja wybranych scen początkowych:

  • film czarnobiały – oprócz kwestii techniczno-finansowych warto zwrócić uwagę na styl odbioru (uwydatnienie samej fabuły, inne spojrzenie na przestrzeń kadru, tonacja paradokumentalna i „surowa”, swoisty ascetyzm formalny, tragizm) – inne słynne przykłady to „Andriej Rublow” Tarkowskiego, „Lista Schindlera” Spielberga (dziewczynka w czerwonym płaszczyku), „Nikifor” Krauzego (barwna końcówka)
  • interpretacja przestrzeni pierwszego kadru: widać kopułę przydrożnej kaplicy w otoczeniu wierzb tworzących szpaler (skojarzenia ze stereotypowym polskim pejzażem „a la Chopin”, także aspekt religijny – tradycja katolicka)
  • nastrój pozornie sielankowy: dwaj młodzi AK-owcy leżący na trawie, początkowo nie widać broni

pytanie: Jakie dostrzegacie skojarzenia np. z „Panem Tadeuszem”, ulubioną książką Wajdy (zekranizował ją później)?
wiosenna pogoda i obraz przyrody, mrówki chodzące po broni (aluzja do Telimeny w lesie?), ironiczny humor, młodzi bohaterowie o proweniencji romantycznej (podziemie niepodległościowe)
pytanie: Który środek artystyczny zastosował w tej sekwencji fabularnej reżyser – kontrast czy harmonię?
oczywiście chodzi o kontrast – pomiędzy pogodą, krajobrazem, kapliczką i postacią dziewczynki a krwawym zamachem (stąd realizm dyskredytujący fałszywą sielankę)

  • scena z dziewczynką przynoszącą kwiaty do kaplicy

- pytanie: Dlaczego tę scenę możemy nazwać symbolicznym „zderzeniem dwóch światów?”
np. mała dziewczynka jako symbol niewinności i czystości (co prawda stereotypowy), kwiaty kojarzące się z pięknem i przebudzeniem natury, ukryta aluzja do Matki Boskiej (?), zatem: dorosłość contra dzieciństwo, męskość contra kobiecość, radość życia contra przemoc i śmierć, kwiaty a broń, religia i polityka (można poszukać tu więcej ukrytych opozycji semantycznych)

  • niezwykłość postaci Maćka Chełmickiego (genialna kreacja Zbigniewa Cybulskiego)

- pytanie: Zgadzacie się z opinią krytyki, że Chełmicki jest tu kreowany świadomie przez Cybulskiego jak „przybysz z innej planety?”
elementy charakterystyczne: ciemne okulary i ubiór (jakby z innej epoki), swoisty język, autoironia, nonszalancki styl bycia (gra ciała), ekspresywność przeplatana wyciszeniem

  • słynna scena zabójstwa w kaplicy, poprzedzona widokiem twarzy umierającego w samochodzie robotnika (na drugim planie figura Chrystusa)

- pytanie: Jak można kontekstowo interpretować bogatą symbolikę tej sceny?
uzbrojeni zamachowcy (partyzanci) strzelający do bezbronnych robotników (nie wiadomo nawet, czy byli komunistami) – efekt pomyłki podkreślającej tragizm wojny domowej i rolę przypadku w ludzkim życiu (doświadczy tego sam Chełmicki)
tragikomiczna rola Bogumiła Kobieli (jego nerwowe i chaotyczne zachowanie, sugerujące tchórzostwo i oportunizm, znajdzie potwierdzenie później)
zamknięte (zatrzaśnięte?) drzwi kapliczki otwierające się niespodziewanie po zastrzeleniu młodego robotnika mogą oznaczać metafizyczną łaskę w momencie śmierci (Bóg? Jezus?), skoro osuwający się na ziemię człowiek klęczy w pewnej chwili z podniesionymi ramionami (bardzo podobna sytuacyjnie scena, zapewne przypadkowa, w sławnym „Plutonie” Stone’a)
Chełmicki strzelający w plecy – odwołanie do poetyki westernu: złamanie honorowej zasady pojedynku (czas wojny domowej nigdy nie jest „czasem honoru”) wątpliwości moralne bohaterów (widzów?) podsycają słowa Drewnowskiego: „Jezus,
Maria! Uciekajmy, uciekajmy!”

wspólny wniosek końcowy: Wajda, choć sympatią z pewnością darzy AK ( zob. inne jego filmy i biografię),dostrzega tragizm lat 1944-1948 i kwestię skomplikowanych wyborów etycznych i politycznych (Polacy strzelający do Polaków)

5. Analiza i interpretacja wybranych scen finałowych.

  • scena zabójstwa Szczuki

zadanie: Oceńcie i zinterpretujcie tę scenę np. w kontekście początku filmu.
nocna sceneria: na planie symbolicznym nacechowanie negatywne, na planie praktycznym pozytywne (mniejsze ryzyko schwytania zamachowca). Maciek strzela tym razem z przodu, staje z ofiarą twarzą w twarz: odwrotnie niż na początku, ale ofiara nadal jest bezbronna (antywestern). Szczuka, wielokrotnie trafiony, pada w ramiona młodego AK-owca – opozycje: młodość –starość, komunizm – antykomunizm, „ofiara” – „kat” (wcześniej łączyła ich walka z okupantem niemieckim), syn marnotrawny – ojciec (w filmie często mamy do czynienia z symboliką biblijną)

  • mityczna interpretacja zamachu (np. konflikt pokoleń – zabicie starego „króla” w archaicznych kulturach ułatwiało awans młodym – zob. klasyczną pracę Frazera „Złota gałąź”)

zadanie: Spróbujcie ocenić wiarygodność interpretacji Marioli Jankun – Dopart, wykorzystującej archetypiczne kategorie z mitologii greckiej.
Aby ułatwić uczniom zadanie, cytujemy fragment zaczerpnięty z Internetu, w razie potrzeby przypominając „Oresteję” lub cykl mitów trojańskich:

„Wątek symbolicznego ojcobójstwa jest być może najistotniejszym elementem (…)… finałowa śmierć Maćka staje się swoistą zemstą Erynii za zabicie Szczuki (a wcześniej jego rówieśnika). Szczuka staje się Agamemnonem wracającym z wojny (…). Maciek – Orestes zabija podstępnie Szczukę, o którym wiadomo, że „zmarnował życie matce Marka.” Szczuka funkcjonuje w tej scenie jako stroskany ojciec, który jest gotów na wszystko, by odzyskać syna utraconego za sprawą (…) „prawicowego odchylenia” oraz londyńskiej propagandy. (…)
w wymiarze symbolicznym „płonące” od sztucznych ogni niebo zagrzmi, przestraszywszy Maćka odgłosem podobnym do strzału (…). Niebo, chociaż – zgodnie z wykładnią obowiązującej ideologii, jak i modnego w 1958 roku egzystencjalizmu – puste, odpowiada Maćkowi, przepowiadając serię strzałów, która za chwilę zakończy jego życie.” w trakcie dyskusji koncentrujemy uwagę uczniów na 3 aspektach: mitologia (czyli dla starożytnych religia), katolicyzm (religia stojąca w Polsce do dziś na straży kultury narodowej), egzystencjalizm (filozofia powojenna negująca istnienie Boga i odwołująca się do tzw. laickiego humanizmu – zob. „Dżuma” Camusa)

  • sztuczne ognie i ucieczka Maćka

pytanie: w jaki sposób Wajda w tej scenie wykorzystuje symbol i alegorię?
W momencie zatrzymania kadru uzyskujemy obraz alegoryczny: Ak-owiec trzyma w ramionach zabitego komunistę (symbol wojny domowej), przy czym pokaz sztucznych ogni sugerować może datę 9 maja 1945 roku (oficjalnie zakończenie wojny) kontrast symboliczny: skończyła się wielka wojna, lecz wciąż trwa „mała” (domowa) – Polska teoretycznie wygrała wojnę, lecz praktycznie nie odzyskała niepodległości.
Maciek ucieka z miejsca zamachu – to już kolejna ucieczka (po pierwszym, nieudanym zamachu; z prowincji do Warszawy – zob. rozmowę z dowódcą, ostatnia ucieczka w finale przed patrolem)

  • przypadkowa śmierć Maćka na podmiejskim śmietniku (czytamy końcowy fragment powieści, by porównać go ze zmienioną wyraźnie wersją filmową)

- pytanie: Co oznacza – Waszym zdaniem – termin „twórcza zdrada” w kontekście tej adaptacji filmowej?
Filmowiec ma prawo zmienić wymowę całości czy np. zakończenie (otwarte lub zamknięte) adaptowanej książki (Wajda nakręcił film po tzw. odwilży 1956 roku, w dodatku ok. 10 lat od wydania powieści) – wiąże się to z istotnymi różnicami między językiem filmowym i literackim mimo zdania „po coś, człowieku, uciekał?” wymowa zakończenia filmowego jest bardziej pesymistyczna i tragiczna (przestrzeń symboliczna – ulica a śmietnik) problemy z recepcją: reżysera krytykowała zarówno lewica jak i prawica (np. skojarzenie z propagandowym hasłem komunistów „AK na śmietnik historii” – wszelako nie o to przecież chodziło artyście).
- zadanie: Spróbujcie odnaleźć kolejne symbole w finałowej scenie postrzelenia i śmierci Maćka.
(uwaga: Twórczość Wajdy, inspirowana malarstwem i w ogóle kulturą Młodej Polski, chętnie wykorzystuje siłę symbolu).
podpowiedź: klamra semiotyczna łączy tu ( podobnie jak w wielu innych filmach) prolog i epilog (przypadkowo ginie robotnik i podobnie ginie Maciek, obaj zostają trafieni w plecy, w obu przypadkach jest słoneczna pogoda, obaj bohaterowie są młodzi). Maciek sięga odruchowo po broń, której przecież nie ma, niepotrzebnie też ucieka, bo patrol go nie szukał – rola przypadku (zob. filmy Kieślowskiego)

słynna scena z prześcieradłem – krew na nim symbolizuje narodową flagę, niemniej patos zostaje przełamany (także później) dziwacznym zachowaniem bohatera (wącha rękę, uśmiecha się, mówi „no, no…” – podobna sekwencja znaków w filmie Godarda „Do utraty tchu”)

śmierć na śmietniku – symbol odrzucenia i wykluczenia, obcości, bezsensu (choć dziś, w III RP, inaczej oceniamy rolę AK), kary (?) za oba zamachy (w pierwszym zginęli niewinni), a może – w szerszym planie egzystencjalnym – absurdu każdej śmierci, zwłaszcza człowieka młodego (sytuacja Kafkowska) – scena jest niewątpliwie wieloznaczeniowa śmierć Maćka (przyjmuje pozycję embrionalną) jest antyromantyczna, nieheroiczna, przypadkowa i przedwczesna (tak często literatura współczesna, zwłaszcza wojennoobozowa, ukazuje los człowieka)
zadanie: Spróbujcie znaleźć różne echa literackie w zakończeniu filmu, sięgając do średniowiecza i XX wieku.
(uwaga: to zadanie trudniejsze, skierowane raczej do maturzystów, można sugerować tytuły i wspólnie szukać podobieństw i różnic).

  • „Iliada” i „Pieśń o Rolandzie” – heroiczne wizje śmierci rycerskiej (sakralizacja i patos) – u Wajdy zupełnie inaczej
  • „Kordian” Słowackiego – tytułowy bohater to również zamachowiec (zamach na cara), postać tragiczna i targana wątpliwościami
  • opowiadanie Żeromskiego „Rozdziobią nas kruki, wrony…” – w obu dziełach pojawiają się ptaki krążące nad padliną (śmietnikiem)
  • „Proces” Kafki – wyraźne podobieństwa (śmierć anonimowa, absurdalna, przypadkowa, samotna)
  • literatura obozowa (Borowski lub/i Nałkowska) – podobna wizja śmierci (indywidualnej i masowej)

6. Podsumowanie zajęć i syntetyczna notatka.
(uwaga: jeżeli wystarcza czasu – notatka poniższa to tylko przykład, można ją oczywiście zmodyfikować.)

„Popiół i diament” Wajdy to najbardziej znany na świecie film polski, często omawiany na uczelniach i analizowany w książkach. Jest to dzieło wizjonerskie, niesłychanie symboliczne i zarazem realistyczne, krytyczne wobec totalitarnego komunizmu i oddające częściowo przynajmniej sprawiedliwość Ak-owskiemu „pokoleniu Kolumbów”. Jako luźna adaptacja (inne zakończenie) głośnej i kontrowersyjnej powieści Andrzejewskiego jest aktualne także dzisiaj, choć po 1989 inaczej rozkładamy akcenty.

Znajdziemy tu liczne aluzje historyczne i biblijne, a także inspiracje malarskie. „P. i d.” zainicjował ważny nurt w dziejach narodowej kultury, mianowicie tzw. polską szkołę filmową.

Główny bohater, młody AK-owiec Maciek Chełmicki, pod wieloma względami przypomina Kordiana, tytułową postać słynnego dramatu Słowackiego. Znakomity film Wajdy można uznać za udaną próbę zarówno kreowania, jak i krytykowania narodowych mitów zapożyczonych z epoki romantyzmu. Ten sposób myślenia zazwyczaj Andrzej Wajda kontynuował potem, np. w „Popiołach”, „Weselu”, „Panu Tadeuszu” czy „Katyniu”.

7. Zadanie domowe pisemne (opcja fakultatywna) – rozprawka lub esej w zeszycie, min. 2 strony, termin 1 tydzień, 2 tematy do wyboru.

  • „Pokolenie Kolumbów” oczami współczesnej młodzieży – rozwiń temat w oparciu o wybrane teksty kultury (poezja Baczyńskiego, film Wajdy), podręcznik historii i własne refleksje.
  • Chełmicki a Kordian – oceń i porównaj dwóch romantyków.

Bibliografia:

  • www.filmotekaszkolna.pl (zakładka „scena do analizy”)
  • Jankun-Dopart M., Siła symbolu, Warszawa 2008 (cz. 7 pakietu „Filmoteka Szkolna”)
  • Woroszylski W., Tylko popiół, Film 1958, nr 42
  • Madej A., Człowieku, po coś uciekał ?, Film 1998, nr 10
  • Hendrykowski M., Realizm i symbolizm „Popiołu i diamentu” Andrzeja Wajdy, Kino 1972, nr 1
  • Szczepański J.J., Popiół i diament, Kwartalnik Filmowy 1997, nr 17
  • Kurczyna K., Regiewicz A., Literatura i historia w zwierciadle kina. Film na lekcjach języka polskiego w szkole średniej, Zabrze 1999
  • Regiewicz A., Kino narodowe ? Genologiczne poszukiwania (w:) Fenomen kina gatunków. Przekroje i zbliżenia, Zabrze 1999 (międzyszkolna sesja popularnonaukowa)