O miłości przez konformizm zabitej, czyli film o kilku wariantach miłości nieudanej (Janusz Morgensterna Trzeba zabić tę miłość)

Mariusz Widawski

PRZEDMIOT

język polski

CZAS

2 godziny lekcyjne (po projekcji filmu)

Motto: 

To film o zaprzepaszczeniu wielkiej szansy, która może zdarzyć się raz w życiu. Była to próba ocalenia wartości idealnych.[1]

Pytanie kluczowe:

  • W jaki sposób konformizm kształtuje i modeluje życie człowieka i jego system wartości?

Cele zajęć

Po zajęciach uczeń będzie umiał:

  • wykorzystać różne teksty kultury (w tym film) do interpretacji i przedstawienia własnego poglądu na temat konformizmu;
  • dokonać analizy i interpretacji świata przedstawionego w filmie;
  • wskazywać ukryte, metaforyczne i symboliczne znaczenia zawarte w dziele filmowym;
  • zinterpretować dzieło filmowe z uwzględnieniem konkretnych zagadnień;
  • sformułować i przedstawić argumenty przekonujące do własnej interpretacji filmu;
  • analizować i interpretować motywy ludzkich działań;
  • nazywać stany emocjonalne i psychiczne postaci filmowych, interpretując ich przyczyny;
  • dokonywać głębszych i złożonych refleksji na temat konformizmu i jego wpływu
  • na wolność człowieka, na jego postawę wobec siebie samego i innych ludzi.

Metody pracy: 

burza mózgów, dyskusja kierowana, ukierunkowana praca z tekstem publicystycznym, praca z dziełem filmowym, praca w grupach, praca zespołowa, analiza filmu i recenzji filmowej.

Środki dydaktyczne:

  • film Janusza Morgensterna Trzeba zabić tę miłość;
  • materiały pomocnicze: synopsis i recenzja filmu Trzeba zabić tę miłość;
  • wiersze: Edward Stachura Życie to nie teatr Zbigniew Herbert O dwu nogach Pana Cogito;
  • karta pracy;
  • słowniki języka polskiego.

Pojęcia kluczowe:

konformizm, nonkonformizm, świat przedstawiony filmu, synopsis filmu, miłość, aksjologia, hierarchia wartości, dominanta tematyczna filmu, portret bohatera filmowego, konfabulacja, kontekst filmowy i literacki, rzeczywistość.

Przebieg lekcji

I. Porozmawiajmy o miłości…

1. Zaproś uczniów do rozmowy o filmie Janusza Morgensterna Trzeba zabić te miłość, pytając ich o istotę miłości i jej wartość dla człowieka, o miejsce miłości w hierarchii ludzkiej aksjologii. Odwołaj się do doświadczeń uczniów, a także do tekstów kultury, które są im znane, a mówią o różnych wariantach, smakach i barwach miłości.

Pozwól na swobodne wypowiedzi.

2. Przywołaj słowa Ernesta Hemingwaya: Miłość jest najważniejszą sprawą, jaka może zdarzyć się ludzkiej istocie i poproś uczniów o odniesienie się do tezy w tej frazie wyrażonej poprzez przywołanie argumentacji będącej jej potwierdzeniem bądź zaprzeczeniem, bądź ani jednym, ani drugim. Burza mózgów.

II. Porozmawiajmy o filmie, w którym chce się zabić miłość …

3. Zapytaj uczniów, o czym opowiadają ruchome obrazy w filmie Morgensterna, jakie ilustrują problemy, jaka jest dominanta tematyczna tego filmu.

4. Uporządkuj i dokonaj syntezy uczniowskich wypowiedzi, a następnie rozdaj uczniom synopsis filmu, prosząc ich o uważną lekturę tekstu (materiał pomocniczy nr 1).

5. Poleć uczniom, by pracując w kilkuosobowych grupach, wskazali i nazwali najważniejsze etapy miłości Magdy i Andrzeja. Poproś ich o przedstawienie wyników swojej pracy na forum klasy i wypracowanie jednego wspólnego zadania.

III. Porozmawiajmy o przyczynach miłości nieudanej….

6. Podziel uczniów na dwie grupy i poleć im opracowanie szczegółowego portretu jednego z bohaterów według klucza zapisanego w karcie pracy (materiał pomocniczy nr 2).

Poproś o przedstawienie wyników zespołowej pracy przedstawicieli poszczególnych grup.

7. Zapisz na tablicy następujące pytania:

  • Kim on jest dla niej?
  • Kim ona jest dla niego?
  • Kim oni są dla siebie? 

(w poszczególnych etapach miłości opracowanych wcześniej przez uczniów) i poproś uczniów, by pracując nadal w zespołach, wspólnie wypracowali odpowiedzi na powyższe pytania. Grupy prezentują wyniki swojej pracy. Porządkujesz wypowiedzi uczniów i dokonujesz syntezy tego zagadnienia.

8. Rozdaj uczniom materiał pomocniczy (materiał pomocniczy nr 3) i poleć im, aby odnieśli się do przedstawionych w tekście refleksji i ocen wartościujących postawę Magdy i Andrzeja i dokonali na tej podstawie i na podstawie własnej pracy oceny filmowych bohaterów.

Praca odbywa się w tych samych zespołach, co wcześniej, a następnie grupy uczniów przedstawiają na forum klasy wypracowane przemyślenia, wnioski, które poddajesz refleksji uogólniającej.

IV. Porozmawiajmy o konformizmie i jego wpływie na miłość…

9. Zaproponuj uczniom „językową zabawę” wokół słowa: konformizm. Uczniowie tworzą własne definicje tego pojęcia, synonimy, antonimy wyrazy pokrewne, frazeologizmy, a następnie konfrontują je z hasłami opracowanymi w słownikach języka polskiego.

10. Zapisz na tablicy zdanie: Zderzenie „rzeczywistości rzeczywistej” z „ rzeczywistością wyobrażoną, oczekiwaną i pożądaną” w życiu Magdy i Adama i poproś uczniów o scharakteryzowanie pierwszej z rzeczywistości, a następnie tej drugiej i wskazanie skutków zderzeń tych dwóch rzeczywistości w wyniku zaistniałych w życiu filmowych bohaterów zdarzeń. Swobodne wypowiedzi uczniów na zadany temat.

11. Następnie zapytaj uczniów, czy zgadzają się ze stwierdzeniem, że: oboje filmowi bohaterowie mają dobre i czyste intencje, ale rzeczywistość ich przerasta. Dyskusja ukierunkowana.

12. Zaproponuj uczniom ćwiczenie w redagowaniu opowiadania twórczego, w którym opracowują oni własne konfabulacje na temat losów: Jej i Jego, i Ich miłości (np. pod hasłem: Niezłomni i niepokonani przez rzeczywistość). Wybrani uczniowie prezentują na forum klasy swoje twórcze pomysły.

13. Przywołaj teksty literackie, które poruszają zagadnienia: konformizmu i nonkonformizmu (np. wiersze: Edward Stachura Życie to nie teatr lub Zbigniew Herbert O dwu nogach Pana Cogito) i zaproponuj uczniom rozmowę o konformizmie i nonkonformizmie tu i teraz w kontekście filmowych i literackich bohaterów.

V. O miłości przez konformizm zabitej, czyli film o kilku wariantach miłości nieudanej. Podsumujmy nasze rozmowy.

14. Zapisz na tablicy temat lekcji i jej motto, a następnie rozdaj uczniom tekst (materiał pomocniczy nr 4) i poproś, by odnieśli się do tych trzech elementów wypowiedzi (temat lekcji, jego motto i materiał pomocniczy), wyrażając swoje refleksje na temat destrukcyjnej siły konformizmu, który niszczy w ludzkim życiu to, co stanowi o jego sensie i wartości. Swobodne wypowiedzi uczniów. Dyskusja podsumowująca lekcje.

15. Poleć uczniom napisanie wypracowania na temat: Miłość bez porozumienia nie jest dobra. Taką miłość lepiej zabić. Czy zgadzasz się ze słowami jednego z bohaterów filmu Trzeba zabić tę miłość? Uzasadnij postawioną przez siebie tezę, snując własne refleksje... Rozprawka/esej.

Materiał pomocniczy nr 1

W wielkim skrócie historia ta ma się następująco. Do Warszawy przyjeżdża Andrzej, który nie dostał się na wyższą uczelnię na Wybrzeżu; egzamin zdał, ale do przyjęcia na studia zabrakło mu „punktów". W podobnej sytuacji jest Magda, niedoszła studentka medycyny. Praktykuje więc w szpitalu, bo — na mocy prawa — w roku przyszłym otwo­rzy jej to wierzeje Almy Mater.

Andrzej postanawia znaleźć sobie jakąś pracę. Pozwoli mu to przetrwać rok, a w przyszłym polepszyć swoją punktację. Przy okazji młodzi chcą trochę zarobić, razem wynająć mie­szkanie i wspólnie wystartować na uczelnie.

Punkt wyjścia młodych jest równorzędny. Cechą cha­rakterystyczną obojga jest ich życiowy prozaizm: miłość, mieszkanie, studia są tylko zwyczajnymi i naturalnymi elementami życia, istniejącymi na takich samych prawach jak jedzenie lub jazda tramwajem.

Andrzej zamieszkuje u swojego przyjaciela Stacha. Po­czątkowo nie ma w tym nic dziwnego, ale później — w mia­rę postępowania akcji — szczegół ten nabierze znaczenia. Młody bohater czuje się pokrzywdzony z powodu nieprzyjęcia na studia; uważa, że to mu się należy.

Z gościn­ności przyjaciela korzysta bez ograniczeń; ani jednym sło­wem nie daje do zrozumienia, że docenia ten gest, nie mó­wiąc już o próbie jakiegoś rewanżu. Oprócz życiowego konformizmu pojawia się więc drugi rys jego charakteru — absolutne przekonanie, że wszystko w życiu należy mu się automatycznie.

Rozpoczyna  pracę  w „prywatnej  inicjatywie", u  pana Karola, bo tam można lepiej zarobić, a wiadomo, że w życiu ważne są tylko pieniądze. Żona pana Karola zaprasza go wieczorem do siebie, a wypuszcza nad ranem. Nie byłoby w tym jeszcze nic nadzwyczajnego, można kochać jedną, a spać z drugą. Ważniejszy jest fakt, że żona pryncypała przeprowadziła Andrzeja przez swoje łoże tylko dlatego, że zwykła tak czynić z wszystkimi znajomymi (o czym jej mąż wie i na co udziela milczącej zgody — no cóż, taki „układ"). Tak więc pani Karolowa traktuje Andrzeja wyłącznie in­strumentalnie, natomiast nasz młody bohater jest przeko­nany, że tym sposobem spłaca dług za jej wstawiennictwo u męża, by go przyjął do pracy.

Ponieważ ma o sobie wy­górowane mniemanie, uważa, że transakcja ta jest dla niego niekorzystna; by poprawić swoje saldo kradnie kochance zabytkowy krzyżyk wartości siedemnastu tysięcy złotych. Mamy już więc dalsze szczegóły portretowe nie­doszłego studenta: bezwolność, skłonność do męskiej pro­stytucji i zwykłe złodziejstwo.

Po pewnym czasie Magda przypadkowo nakrywa ko­chanków in flagranti w mieszkaniu Stacha. Andrzej, z nagimi pośladkami zwróconymi na pokój, jest biernym świadkiem „rozmowy" między obiema paniami. Być może w takiej sytuacji trudno zachować twarz, Andrzej jednak wybrał wyjście najgorsze — pozostał w roli manekina. Magda zrywa z nim.

Minęło trochę czasu i młodzi godzą się, dalej ciułając na wspólne mieszkanie. W scenie pojednania Magda zdejmuje bluzkę i pociąga Andrzeja na tapczan. Jest to gest zna­mienny: chwilę przed tym powiedziała mu wprost, że stra­ciła do niego zaufanie jako do człowieka i jako do „swojego" chłopca. Przygarnia go do siebie gestem trochę matczynym i litościwym, jakby chciała mu dać do zrozumienia, że w ten sposób wynagradza pogardę, jaką do niego czuje. Przyjęcie tej oferty jest kolejną klęską Andrzeja jako mężczyzny, jeszcze większą niż wtedy w mieszkaniu Stacha.

Młodzi ciułają dalej. Mają już we wspólnej kasie trochę swoich oszczędności, kwartalną premię ojca Magdy, no i 8 tysięcy za skradziony krzyżyk (dziewczyna nie zna źródła pochodzenia pieniędzy). Wreszcie trafia się okazja wynajęcia mieszkania — brak tylko dwóch tysięcy. Andrzej udaje się do swego szefa, pana Karola, i prosi go o pożyczkę. Pan Karol, człek bywały i ludzki, jest skłonny pomóc, ale pod warunkiem, że młodzieniec zwróci krzyżyk lub 17 ty­sięcy złotych, bo tak życzy sobie jego żona. Andrzej daleki jest od myśli zwracania pieniędzy (przecież mu się należą!), dopiero ultimatum oraz groźba skierowania sprawy do pro­kuratora zmusza go do działania. Jego obecna „uczciwość" jest wyłącznie uczciwością tchórza — oto jeszcze jeden przyczynek do jego charakteru. Działa szybko (bo grozi mu więzienie) i zgodnie ze swoją naturą... po prostu okrada Magdę ze „swoich” i jej pieniędzy, nie wiedząc, że jest przez nią z ukrycia obserwowany. Następuje ostateczne zerwanie. Andrzej nie może wybaczyć Magdzie, iż nie ro­zumie, ze należało postąpić właśnie tak, bo był zły fart i on miał prawo. Aby swoim enigmatycznym wywodom nadać większą moc, otwartą dłonią, szeroko, na odlew wali Magdę w twarz.

Źródło: A. Ledóchowski, Trzeba zabić tę miłość (recenzja), „Kino” nr 10/1972, s. 12-14.

Materiał pomocniczy nr 2

Wszystko, co wiemy, co wnioskujemy, czego się domyślamy o Niej/ o Nim.

Portret filmowego bohatera.

 

Dane osobowe.

                                                                                                             

 

Wygląd zewnętrzny.

 

 

Ludzie w kręgu życia bohatera.

 

 

Cechy charakteru.

 

 

Marzenia, pragnienia.

 

 

Ocena.

 

Materiał pomocniczy nr 3

Portret Andrzeja jest jednoznaczny i trudno w nim znaleźć miejsce na miłość. Jest to po prostu człekokształtne stwo­rzenie bez woli, charakteru i aspiracji. W jego psychice nie ma miejsca na żadne wyższe uczucie. Jest szmatą, którą lada podmuch układa w dowolny kształt; zależnie od oko­liczności mógłby być hyclem, szpiclem lub obozowym kapo. Cechują go tępo konsumpcyjna postawa wobec życia i prymitywny egoizm. Jest także pozbawiony, wyobraźni i rozbrajająco głupi zarówno w postępowaniu wobec kobiet, jak i w kwestiach finansowych; pcha się na pozycje z góry przegrane, nawet więcej — na pozycje, które zapewniają mu tylko pogardę.    .

A Magda? Właśnie! W gruncie rzeczy i ona reprezentuje podobny typ mentalności, choć w szlachetniejszym wyda­niu. To znaczy jest uczciwa w sensie prawnym i w rozu­mieniu zwyczajowym, ale — podobnie jak Andrzeja — nie stać ją na głębsze uczucie.

Ernest Hemingway napisał, że „miłość jest najważniejszą sprawą, jaka może zdarzyć się ludzkiej istocie". Dla Magdy miłość nie jest czymś najważniejszym i przemożnym, a tylko pewną kalkulacją życiową.

Spójrzmy na fakty. Jej początkowy związek z Andrzejem opiera się na podstawach dość prozaicznych, choć psy­chologicznie uzasadnionych: chce mieć swojego chłopca niejako z przyczyn towarzyskich, bo inne koleżanki także mają swych chłopców. Jej życie domowe jest rozbite; matka zamieszkuje z bliżej nie określonym panem Tomaszem, a ojciec sprowadził sobie pannę Dzidzię. Związek z Andrze­jem ma więc być także namiastką nie istniejącego ogniska rodzinnego. Wreszcie — we dwoje łatwiej przetrwać rok próby przed ponownym zapisem na studia.

Wszystkie te argumenty są słuszne, ale nie mogą zastąpić samego uczucia; najwyżej mogą je podbudować. Gdy na­stępuje okres próby, gdy odsłania się prawdziwe oblicze Andrzeja, Magda ma jednak alternatywę początkową: albo w imię miłości zaakceptować chłopca takiego, jakim jest, albo spróbować go zmienić — czyli po prostu kochać i działać (choćby podstępnie) pod wpływem miłości. Magda wybiera rozwiązanie trzecie — bierną obserwację Andrzeja i gdy dochodzi do wniosku, że związek z nim nie opłaca się (także finansowo), wyrzuca go za drzwi. Mimo wszystko nie tylko nasz Don Juan poniósł kompletne fiasko, w pewnym sensie współwinna jest i Magda.

Przygoda ta na pewno zrobi jej dobrze. Stanie się jeszcze bardziej racjonalna. Dostanie się na Akademię, zostanie lekarką, po ostrożnym wyborze wyjdzie za mąż. Być może przeczyta przed tym jeszcze książkę kucharską, podręcznik o hodowaniu kwiatów w mieszkaniu i poradnik seksualny. Tylko że w jej maleńkim i praktycznym światku nie będzie już miejsca  na tę „najważniejszą sprawę, jaka może zdarzyć się ludzkiej istocie".

Źródło: A. Ledóchowski, Trzeba zabić tę miłość (recenzja), „Kino” nr 10/1972, s. 14-15.

Materiał pomocniczy nr 4

„Gdzieś - mówił Janusz Głowacki w rozmowie z Barbarą Wachowicz - startują rakiety na Księżyc. Odlicza się - raz dwa, trzy , jeden , zero... W miłości też istnieje ten moment odliczania czasu w dół. Od najwyższego napięcia uczuciowego do zera. Od uniesienia do obojętności. Od nadziei do rezygnacji. Zero przy starcie w kosmos może być początkiem triumfu. Na zerze kończy się odliczanie czasu miłości.”

Źródło: Ewa Nawój, Trzeba zabić tę miłość

Przypisy

  1. D. Karcz, B. Mruklik, Dwie dyskusje o filmie: „Trzeba zabić te miłość”, „Kino” nr 3/1973, s. 20.