Motyw starości w kulturze. Wstęp do filmu „Pora umierać” w reż. Doroty Kędzierzawskiej

Joanna Zabłocka-Skorek, Doktorantka Uniwersytetu Jagiellońskiego

PRZEDMIOT

godzina wychowawcza, język polski, wariant dla klas licealnych-humanistycznych / fakultetów / kółka polonistycznego

CZAS

2 godziny lekcyjne

Cele zajęć

uczeń:

  •  tworzy definicje pojęć związanych z kategorią „starość”
  •  analizuje i interpretuje teksty kultury współczesnej
  •  pracuje ze „Słownikiem symboli”
  •  dokonuje analizy formalnej i semantycznej dzieł malarskich
  • interpretuje dzieła malarskie
  •  dokonuje analizy komparatystycznej dzieł malarskich i filmowych
  •  argumentuje swoje tezy
  •  współpracuje z grupą
  •  pracuje z tekstem źródłowym

Metody pracy

  • mapa mentalna
  • praca z tekstami kultury
  • heureza
  • dyskusja i debata

Materiały dydaktyczne

  1. karta z pojęciem „STAROŚĆ” (oraz taśma klejąca lub pinezki magnetyczne na tablicę)
  2. KARTA PRACY UCZNIA nr 1 (załącznik nr 1)
  3. reprodukcje dzieł malarskich w postaci plansz (załącznik nr 2) lub prezentacji multimedialnej
  4. W. Kopaliński, „Słownik symboli”
  5. KARTA PRACY UCZNIA nr 2 (zał. 3)
  6. film „Pora umierać”, reż. Dorota Kędzierzawska, Polska 2007

Po zajęciach

Projekcja filmu „Pora umierać”, reż. Dorota Kędzierzawska, Polska 2007, 104 min.

Przebieg zajęć

Etap wstępny – określenie zakresu pojęciowego

Nauczyciel przyczepia na tablicy kartkę z wyrazem STAROŚĆ. Uczniowie podchodzą
do tablicy i dopisują asocjacje związane z tym pojęciem.

Nauczyciel wręcza uczniom KARTĘ PRACY UCZNIA nr 1 (załącznik nr 1). Uczniowie mają za zadanie zdefiniować powstałe zwroty frazeologiczne.

Etap analityczny – praca z tekstami kultury

Nauczyciel pokazuje uczniom reprodukcje dzieł malarskich (załącznik nr 2), na których przedstawione są osoby starsze. Uczniowie dokonują analizy formalnej (na zajęciach wiedzy o kulturze) i semantycznej dzieł sztuki.

Do każdego z przykładów nauczyciel może zadać konkretne pytania, ułatwiające uczniom interpretację dzieł:

Uwaga! Istotne jest, aby w trakcie zajęć nauczyciel podkreślił wagę pracy ze „Słownikiem symboli” podczas interpretacji tekstów kultury, a także wskazał różnicę pomiędzy:

  • interpretacją swobodną (potoczną, wynikającą z własnego doświadczenia),
  • interpretacją profesjonalną (bazującą na wiedzy teoretycznej)
  • nadinterpretacją.

Reprodukcja 1. Domenico Ghirlandaio, „Stary człowiek z chłopcem”:

  1. Jaka relacja może łączyć przedstawione postacie?
  2. O czym mogą świadczyć ślady na twarzy starca?
  3. Jak można zinterpretować tło znajdujące się za postaciami?
  • porównaj kolory szat postaci z kolorami pejzażu

Po odpowiedzi uczniów nauczyciel odczytuje znaczenie koloru „CZERWIEŃ” ze „Słownika symboli” Władysława Kopalińskiego.

  • co symbolizuje góra przedstawiona na ostatnim planie?

Po odpowiedziach uczniów nauczyciel czyta znaczenie symbolu „GÓRA” w „Słowniku symboli” (słowa kluczowe: stałość, niewzruszoność, zmartwychwstanie).

  • jakie znaczenie można przypisać drzewu, przedstawionemu w tle obrazu?

Po odpowiedzi uczniów nauczyciel przedstawia znaczenie symbolu „DRZEWO” (słowa kluczowe: symbol wzrostu, wiedzy, mądrości, zdrowia, długowieczności, odrodzenia, odmłodzenia, zwycięstwa życia nad śmiercią).

  • czy „GÓRA” i „DRZEWO” mogą być personifikacja przedstawionych na obrazie postaci? Jeśli tak, to komu je przyporządkujecie?          

4. Czy widzicie różnice w przedstawieniu starca i chłopca? (postać starca przedstawiona jest bardzo realistycznie, chłopiec ma złagodzone rysy – zabieg formalny podkreśla kontrast pomiędzy starością a młodością).

Reprodukcja 2. Giorgione, „Stara kobieta”

  1. Co możecie powiedzieć o statusie społecznym tej kobiety?
  2. W jakiej jest kondycji psycho-fizycznej? Jakie cechy świadczą o jej słabości?
  3. Co może oznaczać napis, który trzyma w ręku? Jak można zinterpretować dzieło w kontekście tego napisu? Zauważcie, że przedstawiona kobieta wskazuje gestem ręki na siebie.
    „COL TEMPO” – „z czasem”
  4. Jakie wyobrażenie starej kobiety przedstawił zatem w tym dziele Giorgione?

Reprodukcja 3. Albrecht Dürer, „Portret matki artysty”

  1. W jaki sposób artysta przedstawił swoją matkę?
  2. Czy na podstawie tego dzieła możecie coś powiedzieć o relacjach artysty ze swoją matką? Dlaczego nie złagodził jej rysów?

Reprodukcja 4. Lucian Freud, „Odpoczywająca matka artysty”

  1. Dlaczego obraz utrzymany jest w prawie jednobarwnej kolorystyce?
  2. Co można powiedzieć o pozycji społecznej kobiety?
  3. Jakie oznaki starości widoczne są na tym obrazie?
  4. Jakie emocje w widzu może wywołać takie przedstawienie starszej kobiety?

Podsumowanie części analitycznej

Nauczyciel zadaje uczniom pytania:

  1. Z przedstawionych obrazów wyłania się pewien typ starości. Jak, w kontekście pierwszego ćwiczenia, ją zinterpretujecie?
  2. Dlaczego na większości obrazów przedstawiających starsze osoby, starość ukazana jest w sposób naturalistyczny, a niekiedy wręcz turpistyczny? Z czego to wynika? (konkluzja: ludzie boją się starości).

Dyskusja, przygotowanie do recepcji filmu

  1. Dlaczego ludzie boją się starości? Z czego to wynika?
  2. Nauczyciel rozdaje uczniom KARTY PRACY UCZNIA nr 2: „Jak, we współczesnej kulturze traktowane są osoby starsze?”
  3. Analiza (w formie dyskusji) odpowiedzi uczniów.

Nauczyciel przygotowuje uczniów do projekcji filmu „Pora umierać” w reżyserii Doroty Kędzierzawskiej – przedstawia krótką biografię reżyserki i głównej aktorki filmu.

Prosi uczniów, aby w trakcie projekcji filmu spróbowali zapamiętać odpowiedzi na pytania:

  1. Jaki typ starości przedstawiła reżyserka w filmie „Pora umierać”?
  2. W czym różni się taki sposób przedstawienia śmierci od tego, który wynika z analizy wspomnianych dzieł malarskich?
  3. Do kogo adresowany jest film „Pora umierać”?

Załącznik nr 1

Karta pracy ucznia nr 1

„Słownik frazeologiczny języka polskiego” podaje poniższe, powiązane znaczeniowo z pojęciem „starość”, wyrazy. Spróbuj zdefiniować i dopisać obok, co one oznaczają:

STAROŚĆ:

cicha
…………………………………….…………………………………………

ciężka 
…………………………………….…………………………………………

czerstwa 
…………………………………….…………………………………………

doświadczona 
…………………………………….…………………………………………

niedołężna 
…………………………………….…………………………………………

opuszczona 
…………………………………….…………………………………………

podeszła 
…………………………………….…………………………………………

pogodna
…………………………………….…………………………………………

posępna 
…………………………………….…………………………………………

późna 
…………………………………….…………………………………………

przedwczesna 
…………………………………….…………………………………………

samotna 
…………………………………….…………………………………………

sieroca 
…………………………………….…………………………………………

skołatana 
…………………………………….…………………………………………

zgrzybiała 
…………………………………….…………………………………………

Załącznik nr 2

Reprodukcje dzieł malarskich

stary człowiek

Domenico Ghirlandaio, „Stary człowiek z chłopcem”, 1494. Luwr/Paryż[1]

Załącznik nr 2

Reprodukcje dzieł malarskich

stara kobieta

Giorgione, „Stara kobieta”, 1508. Galleria dell’Accademia/ Wenecja[2].

Załącznik nr 2

Reprodukcje dzieł malarskich

portret matki

Albrecht Dürer, „Portret matki artysty”, 1514.  Kupferstichkabinett/ Berlin[3]

Załącznik nr 2

Reprodukcje dzieł malarskich

odpoczywająca matka

Lucian Freud, „Odpoczywająca matka artysty”, 1976. Kupferstichkabinett/ Berlin[4]

Załącznik nr 3

Karta pracy ucznia nr 2

Jak we współczesnej kulturze traktowane są osoby starsze? Wskaż pozytywne i negatywne sytuacje, w których stawiane są osoby starsze.

SYTUACJE POZYTYWNE

SYTUACJE NEGATYWNE