Mityczna transformacja symbolu Erosa i Thanatosa w "Brzezinie" Andrzeja Wajdy filmie stanowiącym niezwykły przykład korespondencji sztuk filmu i malarstwa

Hanna Szpulak

ETAP EDUKACYJNY

ponadgimnazjalna

PRZEDMIOT

język polski, wiedza o kulturze

CZAS

1 godzina lekcyjna

Cele:

Uczeń:

  • poznaje przykłady dialogu sztuki filmowej i malarstwa,
  • odnajduje w dziele filmowym przenikające z malarstwa motywy i toposy,
  • zna archetyp Erosa, Thanatosa i Narcyza,
  • zna pojęcie symbolu i symbolizmu.

Metody pracy:

  • heureza,
  • elementy wykładu,
  • praca w grupach,
  • prezentacja wniosków,
  • praca ze słownikiem.

Środki dydaktyczne:

  • film Brzezina w reżyserii Andrzeja Wajdy,
  • reprodukcje malarskie Zatruta studnia, Thanatos, Śmierć II, U źródła – Narcyz Jacka Malczewskiego
  • Słownik mitologii greckiej i rzymskiej P. Grimala,
  • fragmenty mitologii w wyborze J. Parandowskiego, Z. Kubiaka.

Pojęcia kluczowe:

  • Thanatos, Eros, Narcyz (motyw narcystyczny)
  • symbol, symbolizm
  • malarskość, cytat malarski
  • motyw/symbol akwatyczny

Przed zajęciami:

Uczniowie przed lekcją oglądają film Brzezina w reżyserii Andrzeja Wajdy.

Uczniowie przygotowują w domu prezentacje (forma dowolna: poster, prezentacja multimedialna, reprodukcje) będące krótkim omówieniem wybranych tematów i motywów w twórczości Jacka Malczewskiego (ze szczególnym uwzględnieniem reprodukcji: Zatruta studnia, Thanatos, Śmierć II, U źródła – Narcyz). W zależności od poziomu i profilu klasy nauczyciel może dodatkowo zaproponować lekturę opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza Brzezina.

Przebieg zajęć:

1. Nauczyciel zapoznaje uczniów z tematem lekcji i przedstawia cele. Uczniowie na podstawie otrzymanych materiałów – kserokopii fragmentów mitologii w wyborze J. Parandowskiego, Z. Kubiaka oraz Słownika mitologii greckiej i rzymskiej P. Grimala, przygotowują krótkie charakterystyki wizerunku Erosa, Thanatosa i Narcyza w kulturze europejskiej.

2. Krótka prezentacja przygotowanych informacji. Ta część lekcji ma być pretekstem do przypomnienia i omówienia pojęcia archetypu na przykładzie Erosa, Thanatosa i Narcyza oraz uzupełnienia wiadomości związanych z pojęciem symbolu i symbolizmu.

3. Pokaz przygotowanych w domu prezentacji dotyczących wybranych motywów w twórczości Jacka Malczewskiego (ze szczególnym uwzględnieniem reprodukcji: Zatruta studnia, Thanatos, Śmierć II, U źródła – Narcyz).

4. Burza mózgów, w trakcie której pytamy o wrażenia z odbioru filmu, o związki filmu i malarstwa:

  • Jakie były Wasze pierwsze wrażenia po projekcji filmu? Jak streścilibyście opowiedzianą przez Wajdę historię?
  • W jaki sposób oddziałuje na siebie malarstwo i film?
  • Jakie odwołania do twórczości Jacka Malczewskiego odnajdujemy w filmie Andrzeja Wajdy?

Charakterystyczna dla twórczości Wajdy jest intensywność i różnorodność przywołanego w jego filmach repertuaru dzieł plastycznych. Wplótł on do Brzeziny, podobnie jak i do innych swoich utworów, odwołania do konkretnych obrazów lub zacytował je w całości i niemal dosłownie. Brzezina zawiera liczne nawiązania do malarstwa Malczewskiego. Została zainspirowana tematem wielokrotnie przetwarzanym i podejmowanym w dziełach malarza – motywem przenikania życia i śmierci, Erosa i Thanatosa. Wskazanie na szczególną symbiozę malarstwa i filmu, wspólną poetykę obrazu, rozwiązania kompozycyjne, perspektywiczne, figuralne, fakturowe, kolorystyczne. Omówienie sposobów wykorzystywanie przez twórców filmowych tematów dzieł plastycznych i motywów w formie bezpośrednich cytatów i dyskretnych aluzji.

5. Prezentacja fragmentu Brzeziny Andrzeja Wajdy (scena z Bolesławem i Maliną na łące) oraz reprodukcji malarskich Jacka Malczewskiego. W przeprowadzeniu analizy fragmentu filmu i obrazów Malczewskiego pomocne mogą być następujące pytania:

  • Czy odnajdujecie podobieństwo między sceną z filmu i jakimś obrazem Jacka Malczewskiego?
  • Czego symbolem może być Malina? Jak prezentowana jest Malina.
  • Wskaż żnice między dziełem malarskim i obrazem filmowym.
  • Wskaż żnice w prezentowaniu postaci Maliny i postaci kobiecej na obrazach Malczewskiego.

Prezentowana scena filmu jest cytatem plastycznym zaczerpniętym z obrazów Malczewskiego. Źródłem cytatu jest obraz Thanatos Zatruta studnia. Postać Maliny można odczytać jako symbolu miłości i śmierci zarazem. Sposób przedstawienia Maliny jest bardzo charakterystyczny, podkreślono jej hieratyczność, zapożyczoną z płócien Malczewskiego, gesty, zapaskę na głowie, drugi plan sceny, kolorystykę, różniącą się od pierwowzoru malarskiego. Zwrócenie uwagi na statyczny nieruchomy, płaski obraz dzieł plastycznych i ruchomy, dynamiczny, operujący konkretem obraz filmowy. Malina, będąca symbolicznym ucieleśnieniem śmierci, jest także w filmie (inaczej niż na obrazach Malczewskiego) ucieleśnieniem bujnego, witalnego erotyzmu. W wiosennym, pełnym życia krajobrazie Bolesław po raz pierwszy od śmierci żony odkrywa siłę erotycznego pożądania. Możemy powiedzieć, iż zwizualizowane zostaje w tej scenie symboliczne starcie Erosa z Thanatosem. To przykład fascynacji reżysera i poety ekranu, bo takim jest Wajda, malarstwem Malczewskiego, a zarazem przykład symbolizmu wizualnego.

6. Prezentacja drugiego fragmentu filmu Andrzeja Wajdy Brzezina (scena śmierci Stanisława). W przeprowadzeniu analizy fragmentu filmu pomocne mogą być następujące pytania:

  • Który z obrazów Malczewskiego mógł posłuŻyć jako inspiracja przy realizacji sceny śmierci Stanisława?
  • Czy możemy zaryzykować stwierdzenie, że film Andrzeja Wajdy to utwór o symbiozie życia i śmierci?
  • Dlaczego? Uzasadnij swoją wypowiedź opierając się na scenie śmierci Stanisława i przywołując inne sceny z "Brzeziny".

Bezpośrednie źródło malarskiego cytatu odnajdujemy w obrazie Śmierć II Jacka Malczewskiego.Film Andrzeja Wajdy to utwór o symbiozie życia i śmierci. Swoistą ilustrację tego motywu stanowi scena śmierci Stasia na tle rodzącej się do życia wiosennej przyrody. W obrazie Jacka Malczewskiego i obrazie filmowym Andrzeja Wajdy odnajdujemy wspólne dominanty kompozycyjne i symbole. Dla reżysera, jak sam o tym mówi, inspiracją przy realizacji tej sceny była właśnie twórczość malarza (postać Maliny stojącej przy oknie wśród bujnej przyrody – postać śmierci w ogrodzie u Malczewskiego).

7. Prosimy uczniów o przywołanie innych scen z filmu, które mogą być odczytywane symbolicznie ze szczególnym uwzględnieniem motywu narcystycznego (w oparciu o wiedzę dotyczącą Narcyza) i motywu wody (m.in. motywu akwatycznego).

Motyw narcystycznego – przeglądanie się Stasia w tafli stawu, Malina siedzącej przy studni; liczne

Symbole akwatyczne – w scenach na łące, podczas dyngusowej zabawy Maliny i Michała, kąpieli Maliny, obmywania zwłok zmarłego Stanisława oraz symbol wody w cyklu Zatruta studnia Jacka Malczewskiego.

Symbolizm to poetyka dominująca w obrazach Jacka Malczewskiego i Andrzeja Wajdy.

Wnioski:

Brzezina Andrzeja Wajdy to przepełniona malarskimi odniesieniami do twórczości Jacka Malczewskiego przypowieść o życiu i śmierci. Myślenie Wajdy o obrazie filmowym można nazwać programowo malarskim, co znajduje potwierdzenie w licznych jego wypowiedziach, a także w innych dziełach np. Weselu (inspiracje obrazami Gierymskiego, Matejki, Malczewskiego, Wyczółkowskiego, Michałowskiego, Wyspiańskiego, Muncha). Owa malarskość filmów jest równieŻ wynikiem współpracy ze znakomitymi operatorami i scenografami filmowymi (Zygmunt Samosiuk, Maciej Maria Putowski). W Brzezinie odnajdujemy bezpośrednie cytaty, aluzje i sceny stylizowane na obrazy Malczewskiego. Mają one dość niejednoznaczny i tajemniczy charakter. Walka Erosa z Thanatosem nabiera wymiaru mitycznego. Eros jest archetypem miłości, Thanatos to bóg śmierci. Zespolenie i walka obu pierwiastków jest zasadniczym tematem filmu. Podobnie oba archetypiczne symbole interpretował w swych dziełach Malczewski. Wajda zainspirowany nie tylko warstwą malarską tego motywu, ale również interpretacją samego artysty-plastyka, jeszcze silniej niŻ pierwowzór literacki rozdzielił i przeciwstawił sobie oba mityczne pierwiastki. „Brzezina to obok Wesela najbardziej nasycony malarskimi aluzjami i cytatami film Wajdy. Znakomity przykład korespondencji sztuk – plastycznej i filmowej”.(Piotr Skrzypczak, Malarskie inspiracje).

Praca domowa:

Zaprezentuj scenę z dowolnego, wybranego przez Ciebie filmu stanowiącą przykład przenikania się sztuki filmowej i malarstwa. Omów i uzasadnij swój wybór.

Bibliografia:

  • Piotr Skrzypczak, Malarskie inspiracje, Filmoteka Szkolna, broszura nr 23