Kiedy „regulamin jest ważniejszy niż człowiek” – na co zwraca uwagę reżyser filmu „Z punktu widzenia nocnego portiera”?

Anna Klimowicz

ETAP EDUKACYJNY

gimnazjalna, ponadgimnazjalna

PRZEDMIOT

wiedza o społeczeństwie

CZAS

90 minut (plus projekcja filmu)

Po zajęciach uczeń będzie umiał:

  • wymienić cechy charakterystyczne rządów w państwie autorytarnym i demokratycznym;
  • porównać sytuację obywateli w państwie autorytarnym i demokratycznym;
  • wyjaśnić, jak kształtuje się osobowość autorytarna, oraz wymienić jej najważniejsze cechy;
  • wskazać sposoby reagowania w przypadku naruszenia jego praw.

Metody pracy:

praca w zespołach, dyskusja, miniwykład, analiza filmu

Środki dydaktyczne:

  • film Krzysztofa Kieślowskiego „Z punktu widzenia nocnego portiera”,
  • materiał pomocniczy dla nauczyciela dostępny na stronach internetowych
  • www.filmotekaszkolna.pl (Nasze lekcje/2.Moralność kamery/Metodyka).

Pojęcia kluczowe:

style rządzenia, reżim polityczny, demokracja, państwo autorytarne, państwo totalitarne, prawa człowieka, osobowość autorytarna

Uwagi:

Zanim uczniowie obejrzą film, rozdaj im listę pytań, na które mają pisemnie odpowiedzieć, śledząc uważnie kadry filmu i słuchając monologu jego głównego bohatera.

  • Jakie filmy lubi oglądać główny bohater? Dlaczego?
  • Czym zajmuje się zawodowo?
  • Dlaczego zabiera psa ze schroniska?
  • Co robi w czasie wolnym od pracy?
  • Jak traktuje swoje obowiązki zawodowe?
  • Co sądzi o młodzieży?
  • Co według niego jest najskuteczniejszą metodą wychowawczą?
  • Co mówi o młodych ludziach, którzy mają długie włosy i noszą rozszerzone lub wąskie spodnie?
  • Co mówi do swojego syna, gdy uczy go wiązać krawat?
  • Jakie są jego poglądy na temat kary śmierci?
  • Co według niego dzieje się z człowiekiem, który nie przestrzega regulaminu?
  • Jak oceniasz bohatera?

Przebieg zajęć:

  1. Wyjaśnij uczniom, że inspiracją do lekcji jest film Krzysztofa Kieślowskiego. Reżyser poruszył w nim niezwykle ważny problem, którym od dawna zajmowali się i nadal zajmują filozofowie, politolodzy, socjolodzy i psycholodzy – wzajemny wpływ osobowości człowieka i otaczającej go rzeczywistości społecznej.
  2. Poproś uczniów, aby podzieli się refleksjami i uwagami, które przyszły im na myśl po obejrzeniu filmu. Zachęć ich do odpowiedzi na następujące pytania:
    - Kim jest główny bohater?
    - O czym mówi?
    - Jakie budzi skojarzenia?
    - Czego metaforą może być ten film?
  3. Podziel klasę na cztery zespoły. Poproś uczniów, aby podczas wykonywania ćwiczenia wykorzystali swoje odpowiedzi na pytania, które otrzymali przed obejrzeniem filmu.
  4. Zadaniem pierwszych dwóch zespołów będzie zaprojektowanie ustroju państwa, którego reguły mają odpowiadać poglądom przedstawionym przez bohatera filmu. Zadanie pozostałych dwóch zespołów będzie polegało na opracowaniu ustroju, który byłby nie do przyjęcia z punktu widzenia bohatera filmu.
  5. Rozdaj zespołom duże arkusze papieru i markery. Zaproponuj uczniom, aby wykreowanym państwom nadali nazwy, zaprojektowali ich flagi, godła oraz inne symbole, które, ich zdaniem, będą adekwatnie wyrażały tworzoną przez nich rzeczywistość społeczną. Poproś, aby zespoły zastanowiły się również nad uzasadnieniem swoich wyborów oraz nad atrakcyjnym sposobem zaprezentowania rezultatów swojej pracy.
  6. Zaproś kolejne grupy na środek sali. Niech uczniowie przyczepią na tablicy przygotowane symbole i opiszą swoje państwa. Następnie poproś o ich porównanie. Omawiając prezentacje podopiecznych, wyjaśnij lub przypomnij, że najbardziej zmiennym elementem formy państwa jest styl rządzenia, czyli sposób funkcjonowania władzy w relacjach ze społeczeństwem (czasami mówiąc o formie państwa, stosuje się określenie „reżim polityczny”, jednak termin ten może kojarzyć się negatywnie, dlatego lepiej używać sformułowania „styl rządzenia”). Za najbardziej podstawowy podział stylów rządzenia politolodzy uznają zróżnicowanie na style autokratyczne i demokratyczne.
  7. Poproś uczniów, aby przyporządkowali wymyślone państwa do tych dwóch typów. Zapytaj, co stanowi najważniejszą wartość w każdej z tych form? Jakie grupy obywateli, w jaki sposób i w jakim stopniu uczestniczą w życiu politycznym w każdym z tych państw?
  8. Przypomnij znamienne słowa bohatera filmu: „Dla mnie regulamin ważniejszy jest jak człowiek”. Poproś uczniów, aby wybrali formę państwa, która lepiej służy społeczeństwu.
  9. Podsumuj teraz tę część zajęć, próbując wspólnie z uczniami ustalić najważniejsze cechy demokracji i w opozycji do niej wypunktować zasady obowiązujące w państwach wszelkiego rodzaju dyktatur.
  10. Następnie poproś uczniów, aby przypomnieli sobie różne sytuacje, których doświadczyli sami lub które znają z relacji swoich bliskich bądź znajomych, kiedy według nich osoby mające pilnować przestrzegania prawa przez innych przekroczyły swoje uprawnienia (np. zachowanie niektórych kontrolerów biletów w publicznych środkach komunikacji, strażników miejskich, policjantów). Możesz też odtworzyć komentarz subiektywny „Portier” dostępny na stronach www.filmotekaszkolna.pl (Nasze lekcje/2. Moralność kamery/Nasz temat). Zapytaj, jakie działania może podjąć w powyższych sytuacjach represjonowany obywatel w państwie demokratycznym, a co w takich momentach najczęściej spotyka obywatela państwa autorytarnego lub totalitarnego?
  11. Przypomnij uczniom artykuł 3. „Europejskiej konwencji praw człowieka”
    „Nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu”.
  12. Zapytaj uczniów, jakie mogą być przyczyny postawy bohatera filmu? Poproś o krótkie propozycje, a następnie zaproś ich do wysłuchania miniwykładu, w którym przekażesz im treści zawarte w materiale pomocniczym nr 1.

Praca domowa:

  • Przypomnij uczniom, że w zakończeniu filmu została pokazana wycieczka dzieci do zakładu, w którym bohater filmu pracuje jako wartownik.
  • Nauczycielka opisuje postać strażnika, a następnie rozpoczyna zdanie i nie kończy go, oczekując odpowiedzi dzieci: „Ten pan się nazywa…”.
  • Zapisz na tablicy temat pracy domowej:
  • Zastanów się, jak ty dokończyłbyś/dokończyłabyś to zdanie, pamiętając o tym, czego
  • dowiedziałaś/-łeś się w trakcie lekcji.
  • Scharakteryzuj osobowość wartownika – bohatera filmu Kieślowskiego.
  • Praca nie może być krótsza niż 1 strona papieru formatu A4 i nie dłuższa niż 2 strony.
  • Zachęć uczniów do przeczytania autobiograficznej opowieści Hansa-Georga Behra „Prawie dzieciństwo” o nazizmie oglądanym oczami dziecka lub obejrzenia filmu „Biała wstążka” Michaela Hanekego.

Załączniki:

Materiał pomocniczy dla nauczyciela

Osobowość autorytarna i jej źródła
Zarówno pierwsza, jak i druga wojna światowa były dla wielu żyjących wówczas ludzi ogromnym zaskoczeniem. Masowa zagłada i ogrom zniszczeń wywołały szok. Wielu myślicieli i badaczy uznało pierwszą połowę XX wieku za czas upadku zachodniej cywilizacji. Do dziś, obok destrukcyjnych tendencji, budzi też wielkie zdziwienie duża podatność mas na manipulację i antydemokratyczne trendy. To skłoniło wielu badaczy do zbadania i opisania tego fenomenu. Zaczęto zastanawiać się, dlaczego tak wielu ludzi poddało się i uległo wpływom ideologii faszystowskiej. Obok analiz z zakresu politologii i historii, pojawiły się badania o charakterze psychologicznym. Jednym z najbardziej znanych, choć dla wielu wciąż mocno kontrowersyjnym, okazało się studium przeprowadzone tuż po wojnie przez grupę badaczy z uniwersytetu Berkeley, w tym T. W. Adorno, który stworzył dla badania osobowości skalę F (od słowa faszyzm). W 1950 r., opublikowana została praca pod jego redakcją zatytułowana Authoritarian Personality1. Weszła ona na stałe do kanonu literatury wszystkich zajmujących się problematyką autorytaryzmu i uprzedzeń. Autorzy tej pracy postawili następującą hipotezę: polityczne, ekonomiczne i społeczne przekonania tworzą pewien spójny wzorzec, który jest ekspresją głęboko zakorzenionych trendów w osobowości. Istnieje potencjalnie
faszystowski typ osobowości, którego struktura jest podatna na antydemokratyczną propagandę. Nazwano ten typ osobowości autorytarną.

Ludzie o osobowości autorytarnej charakteryzują się respektem dla władzy, tendencją do idealizowania obrazu własnej grupy społecznej i karania osób naruszających obowiązujące normy, stereotypizacją postrzegania relacji społecznych i członków innych grup. Siła autorytarnej osobowości nie składa się z reakcji, lecz z gotowości na reakcje. Autorzy badań przekonują, że osobowość autorytarna nie rodzi się w społecznej izolacji, lecz powstaje zawsze w ramach odpowiedniego środowiska, ze względu na przynależność danej jednostki do odpowiedniej grupy etnicznej, religijnej, zawodowej, a także ze względu na jej status ekonomiczny. Adorno oraz pozostali autorzy doszli do przekonania, że przyczyny osobowości autorytarnej leżą w konserwatywnych metodach wychowawczych. Do ich istoty należy: surowa dyscyplina, warunkowa miłość, czyli uzależnianie miłości od posłuszeństwa oraz stosowanie kar cielesnych. Tego typu metody wychowawcze prowadzą do silnych postaw antyspołecznych względem różnych grup mniejszościowych i wysokiego poziomu poczucia zagrożenia z ich strony. Dzieje się to w sposób następujący. Jednostka, przejawiając autorytarną agresję, przemieszcza poczucie krzywdy z rodziców (otwarta agresywna reakcja skierowana przeciwko nim wiązałaby się z dalszymi negatywnymi konsekwencjami) na obiekt mniej niebezpieczny - w tym wypadku grupy mniejszościowe. Mechanizm przemieszczania pozwala jednostce kanalizować swoje tłumione uczucia bez zwiększania poziomu zagrożenia z ich strony. W tym sensie etnocentryzm i antysemityzm uchodzą jedynie za produkty stłumionej w dzieciństwie i wieku dojrzewania nienawiści.

Wychowanie, z jakiego wyrasta osobowość autorytarna, otrzymało miano „czarnej pedagogiki". Termin ten sformułowała Katharina Rutschky. Scharakteryzowała ona „czarną pedagogikę" jako działania mające na celu złamanie wolnej woli dziecka i bezwarunkowe podporządkowanie jej rodzicom. Według psychoanalityczki A. Miller „czarna pedagogika", którą możemy również nazwać wychowaniem autorytarnym, opiera się na następujących zasadach: Dorośli są władcami uzależnionego od nich dziecka. To oni, jak bogowie, decydują o tym, co dobre, a co złe. Rodziców trzeba zawsze chronić. Spontaniczne uczucia dziecka stanowią największe zagrożenie dla jego władców. Dziecku należy jak najwcześniej odebrać własną wolę. Miłość rodzi się z poczucia obowiązku. Można skutecznie zabronić nienawiści. Rodzice z tej właśnie racji, że są rodzicami, zasługują na szacunek. Dzieci z tej właśnie racji, że są dziećmi, na szacunek nie zasługują. Posłuszeństwo wzmacnia charakter dziecka. Poczucie szacunku dla samego siebie jest szkodliwe. Surowość i chłód stanowią dobre przygotowanie do życia. Udawana wdzięczność jest lepsza, niż szczere okazywanie niewdzięczności. Rodzice nie mogą ścierpieć żadnej obrazy. Rodzice zawsze mają rację. Osobowość autorytarna, zdaniem autorów The Authoritarian Personality składa się z następujących elementów:

  • konwencjonalizm - bezkrytyczne, sztywne przywiązanie do tradycyjnych norm,
  • konserwatyzm obyczajowy, niskie wyniki na skali otwartości na świat.
  • autorytarne podporządkowanie — bezkrytyczny stosunek do wyidealizowanego autorytetu własnej grupy, silna potrzeba hierarchiczności: poddańcza uległość wobec silniejszego, przy jednoczesnym znieważaniu „słabszych".
  • autorytarna agresja — przejawianie postaw antyspołecznych i zachowań agresywnych względem wybranych grup społecznych, osób łamiących konwencje, indywidualistów.
  • antyintracepcja — niechęć do wnikania we własne wnętrze, rozumienia własnych potrzeb psychicznych oraz potrzeb psychicznych innych ludzi, ucieczka od refleksji dotyczącej pragnień, potrzeb, uczuć.
  • przesądność i stereotypowość — skłonność do myślenia w sztywnych kategoriach, tendencja do przypisywania odpowiedzialności czynnikom zewnętrznym siłom nadprzyrodzonym, mistycznym; schematyczności myślenia towarzyszy wysoki poziom antyspołecznych uprzedzeń względem wielu grup społecznych.
  • potępianie słabości — wiara w siłę i bycie twardym — relacje społeczne postrzegane w kategoriach dominacji — uległości; osoba autorytarna identyfikuje się przy tym z postaciami reprezentującymi władzę, jednocześnie pogardzając tymi, którzy w jej przekonaniu reprezentują niższy poziom hierarchii społecznej,
  • destruktywność i cynizm — uogólniona wrogość w stosunku do ludzi , skłonność do deprecjacji innych ludzi.
  • projekcja negatywnych uczuć — skłonność do przypisywania własnych negatywnych uczuć innym ludziom.
  • obsesyjne zainteresowanie seksem — wartościowanie ludzi ze względu na ich podejście do spraw związanych z seksem, połączone z aktami agresji względem tych, którzy nie realizują konserwatywnych norm obyczajowych, m.in. mniejszości seksualnych; towarzyszy temu tłumienie własnych popędów seksualnych połączone z ich projekcją na innych.

W czasach Trzeciej Rzeszy taki model wychowawczy stanowił normę. Pruska surowa moralność, głęboka pobożność, żelazna dyscyplina, dryl koszarowego życia, gdzie rozkaz to po prostu rozkaz (Befehl ist Befehl!) odbiły niezatarte piętno na całym pokoleniu, przygotowując podłoże pod hitlerowską zagładę. Doskonałym przykładem i ofiarą tego systemu był komendant oświęcimskiego obozu R. Hoess.

W autobiografii tak wspomina atmosferę domowego ogniska:

„Byłem wychowywany przez ojca według surowych zasad wojskowych. Do tego dochodziła głęboko religijna atmosfera panująca w naszej rodzinie. Ojciec był fanatycznym katolikiem. (…) Rodzice wpoili we mnie, iż do wszystkich dorosłych, a w szczególności starszych osób, winieniem się odnosić z szacunkiem i czcią, niezależnie od tego, z jakiego pochodzą środowiska. Nauczono mnie, iż mam być pomocny wszędzie, gdzie tylko jest to konieczne. Szczególnie mi zwracano uwagę na to, iż powinienem bezwzględnie wypełniać życzenia, czy polecenia rodziców, nauczycieli, księży i w ogóle dorosłych, nie wyłączając służby, i nic mnie od tego nie powinno odwieść. Wszystko co oni mówili, było zawsze słuszne. Te zasady weszły mi w ciało i krew. Przypominam sobie dobrze, jak mój ojciec, który jako fanatyczny katolik był zdecydowanym przeciwnikiem rządu Rzeszy i jego polityki, stale powtarzał swoim przyjaciołom, iż mimo całej wrogości należy bezwzględnie przestrzegać praw i zarządzeń państwa (...) Już od najwcześniejszej młodości byłem wychowywany w głębokim poczuciu obowiązku. W domu rodzinnym surowo przestrzegano, aby wszelkie polecenia były dokładnie i sumiennie wypełniane. Każdy miał określony zakres obowiązków".

Według Aronsona (1995) osobowość autorytarna zazwyczaj ma sztywne poglądy, uznaje konwencjonalne wartości, nie toleruje słabości (ani u siebie, ani u innych), przejawia silną skłonność do karania, jest podejrzliwa i ma niezwykły respekt dla władzy. Gabennesch (1972) utrzymuje, że „autorytaryzm to bezrefleksyjny konformizm w stosunku do zewnętrznych autorytetów, sztywna konwencjonalność i obmowa bliźnich”.

Opracowano na podstawie:

  • artykułu pt. „Podstawy osobowości autorytarnej” Marcina Purpura umieszczonego na stronie www.racjonalista.pl (http://www.racjonalista.pl/kk.php/s,5753, 25.02.2010 )
  • „Podstaw psychologii politycznej” pod redakcją Katarzyny Skarżyńskiej, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2002