„Katedra” (2002), reż. Tomasz Bagiński – opracowanie filmoznawcze

Piotr Wajda

ETAP EDUKACYJNY

ponadpodstawowa

PRZEDMIOT

filozofia, historia, język polski, muzyka, plastyka, religia, wiedza o społeczeństwie, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

I. PODSTAWOWE TECHNIKI NAUCZANIA


STOPKLATKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż uczniom stopklatkę, w której pielgrzym pierwszy raz zapala światło w katedrze (01:23).

Zrób stopklatkę twarzy postaci uwięzionych w filarach katedry (01:55, 02:10, 02:23, 04:59).

Pokaż stopklatkę momentu po „wchłonięciu” pielgrzyma przez katedrę (05:59).

Pytania do uczniów

 

  • Czego symbolem jest światło? Jakie nadzieje wiąże pielgrzym z przyniesieniem światła  do katedry?
  • Kim są te postaci? Kim jest pielgrzym?
  • Dlaczego postać stała się częścią katedry?


DŹWIĘK I OBRAZ

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż scenę pojawienia się pielgrzyma przed katedrą (00:33–00:59).

Pokaż scenę dotarcia pielgrzyma na skraj katedry (kiedy gaśnie jego światło) (02:59–03:31).

 

 


Wyświetl scenę „wchłonięcia” pielgrzyma przez katedrę (04:50–05:59).

 

Pytania do uczniów

 

  • Jak muzyka współgra z animacją?

  • Jaka muzyka pojawia się w chwilach napięcia, a jaka podczas kontemplacji wnętrza katedry?
  • Jak zmienia się muzyka w momencie dotarcia na skraj katedry? Jaka jest rola muzyki elektronicznej?
  • Jakie oddziaływanie ma muzyka w tej scenie? Czy potęguje niepokój? Jaką rolę pełni wyciszenie muzyki na końcu filmu i skupienie na szumie otoczenia? Jakie odgłosy, poza muzyką, można usłyszeć w filmie?


CZOŁÓWKA I TYŁÓWKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Wyświetl uczniom początek filmu (00:00–00:50).


Wyświetl uczniom tyłówkę.

 

 

 

 

 

Pytania do uczniów

 

  • Czy w filmie pojawia się czołówka? Do jakich elementów się ogranicza?
  • Co pojawia się w napisach końcowych? Jakie informacje, poza nazwiskami osób zaangażowanych w produkcję „Katedry”, pojawiają się
    w napisach końcowych?

PODPOWIEDŹ: Zwróć uwagę uczniów na informację na temat komputerów za pomocą których stworzono „Katedrę”. Grafika opisująca zainstalowane oprogramowanie, poza funkcją reklamową informuje widza o technice, w której zrealizowano film.


UJĘCIE

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż uczniom ujęcie przedstawiające pielgrzyma przed katedrą (00:37–00:42).

 

 

 

 

 

 

 

 

Wyświetl uczniom ujęcie przedstawiające rozglądającego się po katedrze pielgrzyma (01:30–01:38).

Przedstaw uczniom scenę, w której widzimy pielgrzyma na skraju katedry (02:35–04:08).

Pytania do uczniów

 

  • W jaki sposób została pokazana katedra?
    Z jaką budowlą filmowa katedra budzi skojarzenie?

PODPOWIEDŹ: Katedra Sagrada Familia znajdująca się w Barcelonie była bezpośrednią inspiracją. Warto zwrócić także uwagę na to, że ukazanie wielkości katedry jest przeciągnięte w czasie. Dopiero drugie ujęcie przedstawia budowlę w całej okazałości.

  • Czy ktoś widział Sagrada Familię na żywo? Jakie odczucia wywołuje katedra?

PODPOWIEDŹ: Jeśli żaden z uczniów nie widział budowli na żywo, warto zaprosić klasę
na wirtualną wycieczkę po dziele Gaudiego.

  • Jaki ruch wykonuje kamera w tym momencie? Czemu ma służyć wspomniany zabieg artystyczny?
  • Co widzi pielgrzym na drugim krańcu katedry? Za pomocą jakich środków estetycznych zrealizowano tę scenę? W jaki sposób można opisać scenerię, na tle której przedstawiona jest katedra?

 

 

II. KLUCZOWE PYTANIA

 

PRACA KAMERY

  • Jakie ruchy kamery są wykorzystane w „Katedrze”?
  • Jaka jest rola zbliżeń?

PODPOWIEDŹ: Zbliżenia między innymi ukazują detale architektoniczne i zdobienia znajdujące się na poszczególnych elementach katedry. Ujęcia przedstawiające zbliżenia twarzy ukrytych (uwięzionych) w katedrze, pokazują blizny i nierówności, którymi pokryte są ich twarze. Można to odczytywać jako upływ czasu oraz środek podkreślający wiek katedry, która jest reliktem dawnych czasów.

  • Jaka jest rola oddaleń?

PODPOWIEDŹ: Między innymi za ich pomocą podkreślana jest samotność bohatera w wykreowanym świecie. Służy podkreśleniu rozmachu i wielkości tytułowej katedry.

 

KOLORYSTYKA

  • Jakie barwy dominują w filmie? Jak zmieniają się pod wpływem oświetlenia?
  • Jaka jest rola światła w filmie? Jakie kluczowe dla fabuły elementy zostają oświetlone?
  • Jaka jest symbolika kolorów poszczególnych elementów: szarość/brązy ubrania pielgrzyma, planeta rzucająca czerwone światło?

PODPOWIEDŹ: Pielgrzym może być odczytywany jako „każdy z nas” – everyman; krwawe światło planety jako zapowiedź apokalipsy, ostateczności.


POSTACI

  • Kim jest pielgrzym? Co symbolizuje? Jakie są jego cele? Czego poszukuje?
  • Czy pielgrzym ma wybór? Czy może zawrócić? Co oznaczają jego działania?

 

NARRACJA             

  • Jak budowane jest napięcie w filmie? Czy tylko za sprawą warstwy wizualnej?
  • Jakie informacje nie są podane w toku narracji? Co pozostaje ukryte przed widzami? Co trzeba sobie dopowiedzieć?

PODPOWIEDŹ: Widz nie poznaje imienia bohatera, w filmie w zasadzie nie pojawia się żadna informacja na temat tego, kim jest. Jego osobowość i charakter budowana jest za pomocą rekwizytów utożsamianych z pielgrzymem bądź mędrcem. Brakuje informacji, kim są postaci, które znajdowały się w katedrze w momencie pojawienia się bohatera, można jedynie domyślać się tego w kontekście całości. Widz również nie otrzymuje informacji na temat samego świata przedstawionego, dzięki czemu całość jest otwarta na różne formy interpretacji pod kątem fabularnym.

 

MIEJSCE AKCJI

  • Jaka jest symbolika katedry?
  • Czy możemy porównać katedrę do żywego organizmu? Co o tym świadczy?

PODPOWIEDŹ: Sposób ukazywania jej wnętrza – splątane przęsła przypominają ludzką tkankę; umiejętność działania i podjęcia akcji – wchłonięcia pielgrzyma.

 

UJĘCIA

  • Z jakiej perspektywy pokazywany jest bohater, a z jakiej otoczenie?
  • Jak ruchy kamery podkreślają dramaturgię?

 

MUZYKA I DŹWIĘK

  • Jak muzyka w filmie buduje napięcie? Jakie wydarzenia zapowiada? Kiedy ma dramatyczny,
    a kiedy kontemplacyjny charakter i co to oznacza?

PODPOWIEDŹ: Muzyka jednocześnie odzwierciedla warstwę emocjonalną postaci pojawiających się
w filmie (w tym przypadku pielgrzyma) i ma między innymi za zadanie przenieść ją na widza. Przybiera bardziej dramatyczny charakter w kluczowych momentach (następujących po scenach wyciszenia) takich jak „pochłonięcie” pielgrzyma.

  • Jaki efekt wywołuje brak muzyki w wybranych scenach i skupienie się na dźwiękach otoczenia?

PODPOWIEDŹ: Brak muzyki jest środkiem budowania poczucia samotności, podkreśla między innymi kontemplacyjny charakter wędrówki bohatera i jej duchowy wymiar.

 

MOTYWY

  • Pielgrzym. Kogo symbolizuje pielgrzym? Kim jest? Co o nim wiadomo? Po co przyszedł do katedry? Czy motyw śmierci pielgrzyma pojawiał się w sztuce wcześniej? Jak można interpretować podróż pielgrzyma? Jakie można wskazać historie pielgrzymów, którzy swoje wyprawy zakończyli śmiercią?
  • Życie jako wędrówka. Jaką historię mógłby opowiedzieć pielgrzym? Jak umotywowałby swoją podróż? Jaka jest jego relacja z katedrą? Co film mówi o relacji człowieka z dziełem?
  • Katedra. Co symbolizuje katedra? Co ukrywa się w budynku? Za pomocą jakich słów można opisać budowlę? Czy katedra w filmie pełni funkcję religijną?
  • Transformacja. Jak można odczytywać film w kontekście rozważań o wieczności?

PODPOWIEDŹ: Mimo, że film kończy się śmiercią pielgrzyma, można zauważyć że katedra ofiarowała mu (oraz wcześniejszym pielgrzymom) życie wieczne.

  • Jaką rolę w filmie pełni światło i co ono symbolizuje? W jakich momentach w filmie pojawia się światłość? Co jest bezpośrednim efektem pojawienia się światła w filmie?


KOMPOZYCJA (MISE EN SCÈNE)

  • Jakie tekstury pojawiają się w filmie? Czemu służy ich wyeksponowanie?
  • Jak rodzaj filmu (animacja) wpływa na sposób konstruowania świata przedstawionego? Czym różni się od filmu live-action?

PODPOWIEDŹ: W tradycyjnym podziale termin live-action (film żywego planu), to film, w którym pojawiają się aktorzy. W filmie animowanym każdy element wykreowanego świata przedstawionego jest w pełni, od podstaw wykreowany przez autora.

  • Jak ruchy i działania pielgrzyma obrazują jego odczucia?

PODPOWIEDŹ: Jego ruchy są powolne, kontemplacyjne i jednocześnie majestatyczne. Jego interakcja
z katedrą ma charakter mistycznego doznania.

  • Jak ukazane jest tytułowe miejsce? Jakie elementy gotyckich katedr są rozpoznawalne?

PODPOWIEDŹ: Budowla góruje nad pielgrzymem, ukazana jest w majestatyczny sposób jako tajemnicza
i zarazem imponująca przestrzeń. Strzelista konstrukcja, sklepienia łukowate, ostre łuki, wysokie filary.

  • Jaka jest perspektywa widza? Z jakich kątów obserwujemy bohatera i jego otoczenie?

PODPOWIEDŹ: W trakcie spaceru bohatera przez katedrę, pielgrzym wielokrotnie jest pokazywany z góry, z perspektywy postaci obserwujących bohatera w środku. Widz staje się współuczestnikiem, dawnym pielgrzymem.

  • Jaką rolę pełni ukazanie panoram na końcu i na początku filmu? (Katedra na tle planety i sama planeta).

PODPOWIEDŹ: Planeta może być interpretowana między innymi jako symbol samotnej wędrówki pielgrzyma. Plany totalne pokazujące planetę oraz katedrę na jej tle potęgują rozmach przedstawionego
świata.

 

MONTAŻ

  • Jak postępuje zmienność planów (perspektyw ukazywania; oddaleń i przybliżeń w konkretnych momentach)? Czemu to służy?

PODPOWIEDŹ: Między innymi pomaga to uzyskać wrażenie intymności opowiadanej historii i kontaktu pielgrzyma z katedrą, przy jednoczesnym ukazaniu surowości i pustki kreowanego świata.


GATUNEK

  • Jakie odwołania gatunkowe można odnaleźć w filmie Bagińskiego?

PODPOWIEDŹ: Bagiński wzorował się na estetyce dzieł Zdzisława Beksińskiego. Z kolei związany z obecnością pielgrzyma temat sacrum, przywołuje na myśl filozoficzne spojrzenie na science-fiction (np. film „Solaris” Tarkowskiego i spotkanie z absolutem znajdującym się poza granicą ludzkiej percepcji). W napisach końcowych odnajdujemy informację, że film powstał na podstawie prozy Jacka Dukaja.

  • W jakiej technice animacji został stworzony ten film?

PODPOWIEDŹ: Animacja komputerowa 3D.

  • Czym „Katedra” różni się od innych (wcześniejszych) filmów animowanych?

PODPOWIEDŹ: W ubiegłym wieku, animacje tworzono między innymi w takich technikach jak: a) technika rysunkowa (np. „Reksio”), b) lalkowa (np. „Cyrk” Włodzimierza Haupego [film wraz z omówieniem dostępny w Filmotece Szkolnej, Lekcja 58: Człowiek i świat]), c) wycinankowa (np. „Labirynt” Jana Lenicy), d) plastelinowa (np. „Za króla Krakusa” Zenona Wasilewskiego [film wraz z omówieniem dostępny w Filmotece Szkolnej, Lekcja 59: Legendy i tradycje polskie]), e) materiałów sypkich. Powyższe techniki także ze sobą łączono – np. w filmie „Maszyna” Daniela Szczechury [film wraz z omówieniem dostępny w Filmotece Szkolnej, Lekcja 58: Człowiek i świat], jest przykładem animacji kombinowanej (połączenie techniki wycinankowej i rysunkowej). Bagiński w 2002 roku stworzył film za pomocą innowacyjnej w tamtym czasie technologii. Dopiero w latach 90. zaczęły pojawiać się filmy w pełni animowane za pomocą komputerów. Biorąc pod uwagę fakt, że Bagiński pracował nad „Katedrą” przez kilka lat w pojedynkę, tym bardziej można jego film uznać za prekursorski i innowacyjny dla rozwoju omawianej techniki.

 

 

III. POMYSŁY NA ĆWICZENIA

 

PISANIE I CZYTANIE

  • Poproś uczniów o napisanie, w formie kartki z pamiętnika, wspomnień z podróży pielgrzyma przez filmową katedrę.
  • Zaproponuj uczniom napisanie opowiadania, w którym rozwiną własną historię o kolejnej postaci odwiedzającej katedrę – tuż po pielgrzymie.
  • Poproś uczniów o stworzenie krótkiej recenzji „Katedry” – tak, aby mogła się znaleźć na przykład w programie telewizyjnym. Podpowiedz młodzieży, aby postarali się zawrzeć charakterystyczne dla tej formy tekstu funkcje (informacyjne, analityczne i wartościujące). Powinni zmieścić się w jednym akapicie.
  • Poproś uczniów, aby każdy indywidualnie spróbował wcielić się w postać pielgrzyma i stworzyć na podstawie „Katedry” dialog wewnętrzny, który mógłby pojawić się w filmie jako narracja spoza kadru.
  • Zadaj uczniom pytanie, kiedy ostatnio byli w monumentalnym budynku? Dopytaj, czy była to historyczna katedra, czy na przykład nowoczesny wieżowiec? Poproś ich, by w krótki sposób opisali swoje wrażenia z wizyty w takim budynku uwzględniając odpowiedź na pytanie jaką funkcję mogą mieć współczesne monumentalne budowle?

 

SŁUCHANIE I MÓWIENIE

  • Poproś uczniów, aby wcielili się w rolę budowniczych katedry – ich zadaniem będzie przygotowanie opisu swojej budowli, wraz z nazwami wybranych elementów i wygłoszenie takiej prezentacji przed klasą. Podpowiedz młodzieży, aby pamiętała o wskazaniu celu budowy oraz wrażenia, jakie ma robić na osobach odwiedzających.
  • Zaproponuj uczniom wcielenie się w rolę archeologa, który odkrywa filmową katedrę 500 lat po wizycie pielgrzyma. Poproś, aby zastanowili się, jak zinterpretują postaci „wtopione” w budowlę? Jak wygląda katedra w przyszłości? Swoje obserwacje niech zapiszą w formie krótkich notatek, a następnie podzielą się nimi na forum klasy.

 

ĆWICZENIA PRAKTYCZNE

  • Ćwiczenie z rozpoznawania technik animacji – ćwiczenie powinno być poprzedzone krótkim omówieniem różnych technik animacyjnych (np. animacja rysunkowa, 3D, kolaż i techniki mieszane). Zaprezentuj uczniom filmy animowane, takie jak na przykład: „Cyrk” Włodzimierza Haupego, „Za króla Krakusa”
    Zenona Wasilewskiego i „Maszynę” Daniela Szczechury – wszystkie te filmy dostępne są w zasobach Filmoteki Szkolnej. Porozmawiaj z uczniami, czy rozpoznają jaki rodzaj animacji reprezentują te filmy. Ćwiczenie może być przeprowadzone w formie quizu dla grup, w którym dobrą odpowiedź zapisuje się
    na kartkach/tablecie i pokazuje w tym samym momencie. Do przeprowadzenia quizu możesz także wykorzystać aplikację Kahoot!, w której można umieścić stopklatki ze wspomnianych animacji – fotosy
    z filmów znajdziesz na stronie Fototeki.
  • Ćwiczenie praktyczne z projektowania własnej animacji – podziel uczniów na grupy, a następnie poproś o wybór techniki animacji i narysowanie uproszczonego storyboardu do wymyślonej historii (może być tematycznie związana z wybraną epoką, np. z historią średniowiecza lub figurą, np. postacią pielgrzyma). Ćwiczenie kończy się prezentacją projektów na forum klasy.
  • Ćwiczenie z historii sztuki. Przedstaw uczniom zdjęcia ukazujące różne katedry (np. Katedrę Notre Dame, Canterbury, Duomo w Mediolanie i Sagrada Familię). Spytaj uczestników warsztatów, czy potrafią wskazać w jakich krajach i w jakich okresach hitorycznych zostały one wybudowane. Zapytaj także, która z budowli najbardziej przypomina katedrę pojawiającą się w filmie. Po rozpoznaniu budowli będącej inspiracją dla Bagińskiego i Dukaja przejdź do drugiej części ćwiczenia – przygotuj, za pomocą wybranej aplikacji do tworzenia quizów (np. Kahoot, Quizizz), test przybliżający uczniom postać i twórczość Antoniego Gaudíego, a także ciekawostki związane z katedrą Sagrada Familia. Dla ułatwienia ćwiczenia, można rozpocząć zadanie od krótkiego przedstawienia sylwetki słynnego architekta oraz niezwykle charakterystycznych budowli jego autorstwa.
  • Poznajemy elementy architektoniczne gotyckiej katedry. Powyższe ćwiczenie warto połączyć z quizem
    z ćwiczenia poprzedniego. Przygotuj karty pracy i poproś uczniów, by „zwiedzili wirtualnie” katedrę Sagrada Familia. Poleć im, by po wirtualnym spacerze wskazali elementy autentycznej budowli, które można odnaleźć w filmie powstałym na podstawie opowiadania Dukaja. Poproś o wskazanie takich elementów jak portale, łuki, sklepienia, bryła katedry gotyckiej etc.

 

ZADANIA AKTYWIUJĄCE

  • Podziel uczniów na kilka grup i poproś, by przygotowali krótkie scenariusze zainspirowane „Katedrą” Bagińskiego. Poproś uczniów, by wcielili się w rolę pielgrzyma (z wybranej epoki) i opowiedzieli o trudach swojej wędrówki. Niech stworzone przez uczniów postaci odpowiadają na pytania (niekoniecznie wprost): Dokąd zmierzasz? Jaki jest twój cel? Pozwól uczniom zainscenizować przygotowane scenariusze
    z kolegami i koleżankami.

 

KSZTAŁCENIE WIELOKIERUNKOWE

  • Przeprowadź w klasie burzę mózgów na tematem tego, jakie jest przesłanie filmu Bagińskiego
    dla współczesnego odbiorcy. Przedyskutuj z uczniami odwołania do współczesnej kondycji człowieka,
    jakie można odnaleźć w tym filmie (m.in. postrzeganie życia jako nieustannej wędrówki).
  • Poproś uczniów, aby wynotowali (posługując się Internetem lub książkami), jakie gotyckie budowle znajdują się w Polsce. Poproś, aby zastanowili się, którą budowlę wybraliby na plan zdjęciowy dla aktorskiej wersji filmu „Katedra”?
  • Historia. Poznawanie historii budowli gotyckich w mieście i regionie ucznia. Przygotuj mapę (może być zwykły kontur z granicami Polski) oraz zdjęcia wybranych gotyckich budowli. Poproś uczniów, by odgadli w jakich miastach można zobaczyć zabytki przedstawione na fotografiach. Do fotografii można dołączyć system podpowiedzi – symboli miast kojarzonych z miejscem, w którym znajdują się poszczególne budowle. Jeśli budowla gotycka znajduje się w mieście, w którym odbywają się zajęcia, warto zorganizować uczniom żywą lekcję historii i zabrać ich nazwiedzanie katedry połączone z odnajdywaniem elementów konstrukcyjnych, o których była wcześniej mowa w kontekście analizy filmu Tomasza Bagińskiego.
  • Język obcy. Przygotuj kilka kartek z tabelkami (do sześciu kolumn). Następnie podziel uczniów na kilkuosobowe zespoły, zaproponuj im zabawę w „państwa-miasta”, ale w języku angielskim. Wyznacz kilka głównych kategorii luźno związanych z filmem Bagińskiego, na przykład: podróżowanie, wędrówka,
    odkrywanie nieznanego, kultura, animacja, kino. Wybrani przez grupę uczniowie, wymieniają w pamięci
    alfabet, następna w kolejce grupa wybiera moment, w którym mówi „stop”. Po wylosowaniu, wszyscy wpisują do swoich kolumn słowa zaczynające się na wybraną literę alfabetu. W trakcie zabawy możesz korzystać ze stopera bądź klepsydry, w celu narzucenia limitu czasowego.
  • Poproś uczniów, aby korzystając z różnych źródeł, zebrali informacje na temat Tomasza Bagińskiego oraz jego twórczości. Czy film „Katedra” był ważny w kontekście jego dotychczasowej twórczości? Jaki był odbiór filmu w Polsce i za granicą? Czym obecnie zajmuje się twórca „Katedry”? Podsumowaniem zadania powinno być podzielenie się zdobytymi informacjami i refleksją na temat filmu.

 

Zrealizowano w ramach programu Filmoteka Szkolna przez Filmotekę Narodową - Instytut Audiowizualny przy współfinansowaniu Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.

* Wykorzystano format analiz filmoznawczych przygotowany na podstawie opracowań British Film Institute.