"Jesteś uszkodzony, musisz być zniszczony" czyli o dziecięcych niedzielnych igraszkach w świetle filmu Roberta Glińskiego

Ewa Klonowska

CZAS

2 godziny lekcyjne (bez projekcji filmu)

Pytanie kluczowe: 

  • Jak system totalitarny wpływa na życie ludzi?

Cele zajęć

Po zajęciach uczeń będzie umiał:

  • wyjaśnić pojęcie totalitaryzmu powiedzieć, jak wyglądał w Polsce stalinizm i jaki miał wpływ na życie codzienne
  • ocenić postępowanie bohaterów filmu
  • analizować i interpretować wybrane fragmenty dzieła filmowego
  • formułować wnioski związane z omawianym tematem

Metody pracy: 

praca w grupach, praca w parach, dyskusja, burza pytań, elementy heurezy, rozmowa nauczająca

Materiały dydaktyczne:

film Roberta Glińskiego "Niedzielne igraszki" materiały pomocnicze 1-2 (karty pracy do ukierunkowanego oglądu) arkusze papieru, mazaki fotosy z filmu artykuł na temat okresu stalinowskiego Polska Kronika Filmowa

Słowa kluczowe: 

totalitaryzm, zniewolenie, zarażenie złem, ideologia, alegoria, czołówka, forma filmu, język filmu

Uwagi:

Na tydzień przed lekcjami poproś uczniów, aby opracowali informacje na temat okresu stalinowskiego w Polsce. Uczniowie mogą skorzystać ze strony internetowej naszahistoria.fm.interia.pl/68.okres_stalinowski.htm. Poproś też, aby obejrzeli Polską Kronikę Filmową zrealizowaną po śmierci Stalina www.youtube.com/watch?v=nj3uN0ttjP. Ochotnik niech przygotuje informacje na temat totalitaryzmu. Poinformuj uczniów, że na kolejnych lekcjach  będą się zastanawiali nad totalitaryzmem w kontekście filmu Roberta Glińskiego "Niedzielne igraszki".

Przebieg zajęć:

  1. Rozpocznij lekcje prosząc uczniów o krótkie wypowiedzi dotyczące odbioru filmu. Zapytaj, jakie uczucia towarzyszyły im w trakcie projekcji?
  2. Podaj uczniom wiadomości dotyczące filmu (znajdziesz je na stronie www.filmotekaszkolna.pl i www.filmpolski.pl). Uwzględnij: datę powstania, kłopoty z rozpowszechnianiem, debiut Glińskiego, Studio Karola Irzykowskiego, konteksty filmowe (np. Przesłuchanie).
  3. Odwołaj się do zadań zaproponowanych uczniom przed lekcjami. Poproś ochotnika o zaprezentowanie problemu totalitaryzmu. Przejdź do zadania, w którym uczniowie mieli opracować informacje na temat okresu stalinowskiego w Polsce. Poproś uczniów, aby krótko w parach przedyskutowali najważniejsze aspekty życia w Polsce tego okresu. Następnie zaproponuj, aby chętni uczniowie przedstawili wnioski na forum klasy, w razie potrzeby uzupełnij informacje.
  4. Napisz temat na tablicy, wyjaśniając pochodzenie cytatu (słowa jednego z bohaterów w czasie zabawy w pomniki). Zapowiedz uczniom, że na lekcjach będą się przyglądać zachowaniom i postawom bohaterów wynikającym z czasów, w których żyją. Podaj uczniom cele lekcji i zapisz pytanie kluczowe: Jak system totalitarny wpływa na życie ludzi?
  5. Zbierz podstawowe informacje dotyczące miejsca, czasu i akcji filmu. Zwróć uczniom uwagę na czołówkę, która wprowadza widza w problematykę filmu (słowa: "umarł, nie żyje", figurkę Matki Boskiej). Odwołaj się do obejrzanej w ramach przygotowania do lekcji Polskiej Kroniki Filmowej. Skieruj uwagę uczniów na miejsce, w którym toczy się akcja: zamkniętą przestrzeń podwórka (Dziewczynka kredą obrysowuje granicę świata), tunel jako łącznik i wizualne atrybuty świata zewnętrznego (komunistyczne hasło, czarny samochód, portret Stalina). Zapytaj, co daje wprowadzenie zasady trzech jedności?
  6. Następnie poproś o scharakteryzowanie trójki bohaterów filmu na podstawie kart pracy (materiał pomocniczy nr 1).Uczniowie dobierają się w grupy w zależności od przydzielonego bohatera ( Józek, Rychu, Dziewczynka), ich zadaniem jest przedyskutowanie zapisanych informacji i  uzupełnienie braków. Wyniki swojej pracy prezentują na forum klasy. Członkowie pozostałych grup mogą dodać własne spostrzeżenia. Podsumowując tę część lekcji, zapytaj uczniów, co łączy a co dzieli bohaterów filmu? Zwróć uwagę na podobieństwo Józka i Rycha oraz inność, odrębność  Dziewczynki. Poprowadź rozmowę w taki sposób, aby uczniowie powiedzieli, że jako jedyna reprezentuje wrażliwość, czułość, dobroć.
  7. Zapowiedz uczniom, że będą się zastanawiać nad przedstawionym w filmie światem dorosłych i światem dzieci.  Podziel klasę na cztery grupy, (grupy 1 i 2 opisują świat dzieci, grupy 3 i 4 świat dorosłych). Rozdaj kartki z pytaniami pomocniczymi (materiał pomocniczy nr 2), poproś, aby wypracowane odpowiedzi zapisywali na arkuszach a następnie zaprezentowali całej klasie. Przedyskutujcie opisane cechy obu grup. Podsumuj we wnioskach, że dorośli nie przekazują dzieciom żadnych wartości, są skupieni na sobie, ogarnięci strachem lub zdeprawowani władzą, dzieci zaś bezwiednie naśladują ich zachowania (oszustwo, przekupstwo, nietolerancję, wyzysk, spryt, okrucieństwo...)
  8. Powróć do cytatu z filmu będącego tematem lekcji. Przypomnijcie kto i w jakich okolicznościach wypowiada tę kwestię. Zaproponuj uczniom "burzę pytań"-poproś o zadawanie pytań wiążących się z cytatem (np. kto "jest uszkodzony"?, dlaczego?, przez kogo?co oznacza "uszkodzony"? od kiedy itp). Pytania mogą być konkretne i abstrakcyjne.  Wszystkie pytania zapisuj na tablicy.
  9. Zaprezentuj końcowy fragment filmu, w którym dzieci dokonują linczu na Dziewczynce. Poproś o interpretację tej sceny w kontekście cytatu oraz zapisanych wcześniej pytań. Zainicjuj dyskusję: dlaczego dochodzi do tragedii, kto ponosi za nią winę? We wnioskach końcowych zwróć uwagę na to, że system "uszkadza", niszczy ludzi, zarówno tych, którzy mu się poddają jak i nieprzystosowanych. W filmie Glińskiego ofiarami są wszyscy mieszkańcy kamienicy ( rodzice, ich dzieci, "wariatka" i Dziewczynka). Przejdź do uogólnienia: w okresie stalinizmu zniszczony został świat wartości, dawne oparte na religii przestały istnieć, pozostały tylko nic nie znaczące rytuały (np. niedzielne chodzenie do kościoła). Dzieci widzą fałsz, strach, wykorzystywanie siły i władzy, na których opiera się świat dorosłych i przenoszą te "antywartości " do swoich zabaw. Zwróć uwagę uczniów, że znamienne jest iż w końcowej scenie kolejne roczniki maluchów dublują negatywne zachowania starszych. 
  10. Zapytaj uczniów, w jaki sposób historia jest opowiedziana, czyli o język filmu. Przypomnij zastosowaną zasadę trzech jedności zbliżającą film do klasycznej poetyki. Wprowadź pojęcie metafory, alegorii – film na przykładzie mikrospołeczności podwórka opowiada historię zniewolonego społeczeństwa, odsłania gorzką prawdę o systemie totalitarnym. Pokazuje świat, w którym wszystkie zachowania podlegają kontroli, zostają zniszczone więzi społeczne, a w relacjach międzyludzkich dominuje lęk i postawy konformistyczne. Zaprezentuj fotosy z filmu przedstawiające Józka wyolbrzymionego ujęciem kamery od dołu, przypomnij środki filmowe użyte w scenie linczu (ujęcie z góry, z dołu, wielokrotne   przenikanie), czy w scenie ucieczki Dziewczynki ( montaż, różnorodność planów). Zapytaj jak użyte środki wzmacniają wymowę filmu?
  11. Na zakończenie lekcji podsumuj aktywność uczniów i podziękuj za zaangażowanie. Poproś, aby na kartkach samoprzylepnych w jednym zdaniu napisali, co wynieśli z lekcji. Uczniowie przyklejają kartki na tablicy, przeczytaj je i skomentuj.

Zadanie domowe

Poproś uczniów o napisanie pracy na temat "Jak system totalitarny wpływa na życie ludzi?"

Materiał pomocniczy Nr 1

Grupa 1 JÓZEK

W trakcie oglądania filmu zwróć szczególną uwagę na postać Józka

(pytania pomocnicze)

gdzie mieszka, kim są rodzice, jak jest ubrany, jak wygląda co motywuje jego działania jakie znaczenie mają dla niego medale jak funkcjonuje w grupie jak zachowuje się w stosunku do Rycha i do Dziewczynki , z czego wynika to zachowanie jak zachowuje się w kontaktach z dorosłymi ( przybyłymi urzędnikami, funkcjonariuszami SB)

Spostrzeżenia zanotuj.

Grupa 2 RYCHU

W trakcie oglądania filmu zwróć szczególną uwagę na postać Rycha

(pytania pomocnicze)

  • gdzie mieszka, kim są rodzice, jak jest ubrany, jak wygląda
  • co motywuje jego działania
  • jakie znaczenie mają dla niego medale
  • jak funkcjonuje w grupie
  • jak zachowuje się w stosunku do Józka, innych kolegów i  do Dziewczynki , z czego wynika to zachowanie
  • jak zachowuje się w kontaktach z dorosłymi ( rodzicami,  przybyłymi urzędnikami)

Spostrzeżenia zanotuj.

Grupa 3 DZIEWCZYNKA

W trakcie oglądania filmu zwróć szczególną uwagę na postać Dziewczynki

(pytania pomocnicze)

  • gdzie przebywa, kim są rodzice, jak jest ubrana, jak wygląda
  • co motywuje jej działania
  • czym jest dla niej kotek
  • jak funkcjonuje w grupie
  • jak zachowuje się w stosunku do innych dzieci , z czego wynika to zachowanie
  • jak zachowuje się w kontaktach z dorosłymi ( matką)

Spostrzeżenia zanotuj.

Materiał pomocniczy Nr 2

Świat dzieci (Grupy I, II )

pytania pomocnicze:

  • w co bawią się dzieci, które zabawy są związane z wojną, które z czasami stalinowskimi a które są charakterystyczne dla wieku dziecięcego?
  • jakie cechy ujawniają dziecięce zabawy
  • jaki jest stosunek dzieci do dorosłych: rodziców, psychicznie chorej kobiety, przybyłych urzędników i funkcjonariuszy SB?
  • w jaki sposób opowiadają o Stalinie i jego śmierci?
  • czy Dziewczynka jest w grupie czy poza nią, dlaczego?
  • czy wiara i Bóg są obecne w ich życiu?
  • jakim językiem się posługują?
  • jakie elementy współczesnego życia przenoszą do zabawy w pomniki i pogrzebu kota?

Świat dorosłych – rodzice, urzędnicy, funkcjonariusze SB  ( Grupy III, IV )

pytania pomocnicze:

  • w jakich momentach obserwujemy dorosłych, co wówczas robią?
  • jaki jest stosunek rodziców do dzieci, a jak zachowują się w stosunku do siebie (np. matka i ojciec Rycha)
  • jaką rolę w ich życiu odgrywa wiara (chodzenie do kościoła, podwórkowa figurka Matki Boskiej, obraz Matki Boskiej Częstochowskiej)
  • jakie mechanizmy kierują ich postępowaniem (co kieruje ich postępowaniem)
  • czego się boją  i jak zachowują się w sytuacjach zagrożenia ( np. zniknięcie medali, wizyta funkcjonariuszy SB)
  • w jaki sposób wykorzystują swoją władzę