Intryguje, niepokoi, drażni? Rozważania o filmie Andrzeja Czarneckiego Szczurołap

Danuta Górecka

ETAP EDUKACYJNY

gimnazjalna, ponadgimnazjalna

PRZEDMIOT

język polski, wiedza o kulturze

CZAS

2 godziny lekcyjne (w tym projekcja filmu)

Po zajęciach uczeń będzie umiał:

  • analizować i interpretować wybrane elementy dzieła filmowego;
  • porównać filmowe i literackie teksty kultury;
  • podać przykłady metafor w wybranych utworach literackich i filmowych oraz wyjaśnić ich znaczenie;
  • wskazać – odwołując się do przykładów – możliwe odczytania ukrytych znaczeń w filmie.

Metody pracy:

analiza filmu, rozmowa nauczająca, burza mózgów, dyskusja, praca z tekstem, praca w grupach

Środki dydaktyczne:

film „Szczurołap” Andrzeja Czarneckiego,

materiał pomocniczy - fragmenty utworów literackich: bajki Ignacego Krasickiego „Szczur i kot”, powieści Alberta Camusa „Dżuma”, powieści Marcina Świetlickiego „Dwanaście”, opowiadania Sławomira Mrożka „Lolo” – dołączony do scenariusza (www.filmotekaszkolna.pl (Materiały metodyczne do Lekcji 8).

Pojęcia kluczowe:

 symbol,  świat natury,  świat człowieka

Przebieg zajęć:

1. Zapowiedz uczniom, że „bohaterem” dzisiejszych zajęć będzie szczur. Zapytaj, czy znają jakieś dzieła literackie, filmowe, malarskie, muzyczne itp., w których występuje ten gryzoń. Poproś kilku ochotników o podanie tytułów. Jaką funkcję pełniły zwierzęta w wymienianych utworach?

2. Podziel klasę na 4–5-osobowe grupy. Rozdaj im fragmenty przygotowanych tekstów literackich, w których występują szczury (każda grupa czyta jeden fragment). Poproś uczniów, aby zapoznali się z poszczególnymi fragmentami, a następnie w zespołach odpowiedzieli na pytania:

  • Jaką rolę odgrywa szczur we wskazanych tekstach?
  • Jakie znaczenia wnosi do utworu?
  • Co symbolizuje?

(bajka „Szczur i kot” – szczur jest tu bohaterem literackim; bajka ma charakter alegoryczny, gryzoń przedstawia osobę zarozumiałą, próżną, pyszałkowatą; fragmenty powieści „Dżuma” – szczury stanowią tu ważny element świata przedstawionego, symbolizują zło, nieszczęście, zarazę, śmierć, są związane z parabolicznym charakterem utworu; fragmenty powieści „Dwanaście” – szczury pojawiają się w majaczeniach bohatera, obrazują jego sferę emocjonalną, ukazują lęki, uwydatniają poczucie osaczenia; opowiadanie „Lolo” – dwa szczury to główni bohaterowie utworu, jest to parabola dająca się odczytywać na wiele sposobów, np. jako zderzenie dwóch postaw – pragmatyka, racjonalisty, dostosowującego się do otoczenia z wolnomyślicielem, buntownikiem, który ma odwagę wątpić i marzyć).

Poproś przedstawicieli poszczególnych grup o prezentacje na forum klasy. Podsumowując wypowiedzi młodzieży, zauważ, że w każdym z tekstów pojawienie się szczura wnosiło ze sobą istotne i często niepokojące znaczenia.

3. Obserwacje uczniów warto uzupełnić definicją ze „Słownika symboli” pod red. Władysława Kopalińskiego, według którego szczur symbolizuje groźbę, zło, demona, diabła, upiora, wrogość, gwałt, zniszczenie, zdradę, oszczerstwo, donosicielstwo, kłopoty, kradzież, zarazę, dżumę, kalectwo, opuszczenie, głód, rozkład lub śmierć; ale również muzykalność, mądrość, samowiedzę, instynkt czy wytrzymałość.

4. Zapowiedz uczniom, że teraz poznają jeszcze jedno dzieło, w którym występują szczury. Przed projekcją filmu „Szczurołap” podaj krótkie informacje o reżyserze i dacie powstania filmu dostępne na stronie internetowej www.filmotekaszkolna.pl (Nasze lekcje/8.Metafory prawdy/Filmy i ich autorzy).

5. W związku z tym, że film jest drastyczny, tuż po projekcji pozwól uczniom na swobodne wyrażenie odczuć (każdy może krótko, jednym słowem, opisać swoje wrażenia). Gdy dostrzeżesz już gotowość do obiektywnej analizy, zapytaj, dlaczego film wywołuje takie emocje? Co tak drażni, a co niepokoi? Pokieruj rozmową tak, aby uczniowie zwrócili uwagę na:

  • postać głównego bohatera - jest pewnym siebie fachowcem, ma duże doświadczenie w swojej dziedzinie, czerpie satysfakcję z wykonywanego zajęcia, lubi być podziwiany, tępieniem szczurów zajmuje się dorywczo, ale z pełnym zaangażowaniem;
  • sposób działania głównego bohatera - działa samotnie, metodycznie, bardzo rozważnie, bezwzględnie i konsekwentnie, nie ma żadnych wątpliwości ani pytań, krok po kroku realizuje swój plan, który opracował dzięki wnikliwemu poznaniu życia szczurów, ma wiele wariantów postępowania w zależności od sytuacji, jest spokojny, opanowany, bezlitosny, po wykonaniu zadania siada do swoich zegarmistrzowskich zajęć;
  • sposób ukazania postaci - w zasadzie nie oglądamy twarzy szczurołapa, bo zasłaniają ją ciemne okulary, często widzimy jego nogi i potężne, wysokie buty;
  • miejsce akcji - ponura, odrapana rzeźnia, pełna mrocznych zakamarków – to zamknięta przestrzeń stwarzająca poczucie uwięzienia;
  • dźwięki - w filmie nie ma muzyki, ścieżkę dźwiękową wypełniają efekty akustyczne, słyszymy chrobotanie szczurzych łapek, nieprzyjemne piski gryzoni, kroki szczurołapa; płynny monolog bohatera płynie zza kadru, jest wypowiadany spokojnym i łagodnym głosem, którego ton kontrastuje z tym, co widzimy na ekranie;
  • warstwa obrazowa - kadry przedstawiające życie szczurów ukryte przed ludzkim wzrokiem mają zielony odcień, zdjęcia rzeźni są barwne, warstwa obrazowa jest zimna, drażniąca, antyestetyczna.

6. Następnie zapytaj uczniów, kto jest bohaterem filmu i jakie światy przedstawiono w „Szczurołapie”. Zwróć uwagę na to, że dzięki zestawieniu dwóch bohaterów (człowieka i szczurów), reżyser przedstawia jednocześnie dwa światy: świat ludzi i świat natury. W filmie obie te rzeczywistości są w różny sposób pokazane. Czy uczniowie zauważyli jak? Świat człowieka jest filmowany normalnie, w kolorze; świat natury (szczurów) – przez noktowizor, więc ma zieloną barwę.

7. Narysuj na tablicy lub dużym arkuszu papieru tabelę z dwiema kolumnami. Na górze pierwszej z nich napisz CZŁOWIEK, na górze drugiej – NATURA. Poleć uczniom, by zastanowili się, kto tworzy filmowy świat człowieka, a kto – natury. Propozycje zapisuj w tabeli (wzór i przykładowe odpowiedzi poniżej):

 

CZŁOWIEK

 

ŚWIAT NATURY

 pracownik laboratorium (naukowiec) spokojnym głosem relacjonujący przebieg
i efekty dość okrutnego eksperymentu

dwa szczury laboratoryjne wrzucone do akwarium z wodą i walczące o życie

pracownik rzeźni i szczurołap przechodzący przez pomieszczenia rzeźni

wiszące na hakach tusze wieprzowe zapełniające całą przestrzeń rzeźni

szczurołap podejmujący się zadania wytępienia gryzoni, działający samotnie

szczury żyjące w zakamarkach rzeźni, obok zamknięte w ciasnych pomieszczeniach świnie przeznaczone do uboju

kot toczący walkę ze szczurami (przegrywa ją i ucieka)

 

8. Nawiązując do utworów analizowanych na początku lekcji, przypomnij uczniom, że szczur w tekstach kultury przestaje być tylko i wyłącznie zwierzęciem. Wyjaśnij, na czym polega metafora. „Szczurołap” odczytywany wprost rzeczywiście opowiada o człowieku, który z zamiłowaniem tępił szczury. Jeśli jednak przyjrzymy mu się uważniej, to zobaczymy, że film niesie za sobą również inne, metaforyczne przesłanie. Zapytaj uczniów, o czym jeszcze mówi ten utwór (np. o walce człowieka z naturą, o dążeniu człowieka do zdominowania i podporządkowania sobie świata przyrody, o eksterminacji i sposobach jej dokonywania, o świecie totalitarnym – skojarzenia z II wojną światową i sytuacją Żydów, których naziści uznali za podludzi i masowo mordowali, zamykając w gettach i obozach śmierci). Propozycje uczniów zapisuj na tablicy.

9. Możesz wzmocnić wypowiedzi uczniów, odwołując się do tych tekstów kultury, w których szczur stawał się personifikacją ofiary. Tak czyniła np. propaganda faszystowska, czego dowodem jest haniebny film „dokumentalny” „Wieczny Żyd” z 1940 r. (reż. Fritz Hippler), w którym przyrównywano Żydów do szczurów. Myszy w roli Żydów pojawiają się również w słynnym komiksie Arta Spiegelmana „Maus”. Autor przedstawił w nim wspomnienia swojego ojca związane z Holokaustem. Zachęć uczniów do wejścia na oficjalną stronę tej publikacji: http://www.maus.com.pl/main.html

10. Warto też przypomnieć, w jakim kontekście historycznym powstał „Szczurołap”. Był to 1986 r., gdy Polska tkwiła w beznadziei związanej ze stanem wojennym. Głównego bohatera filmu porównywano do generała Wojciecha Jaruzelskiego (ciemne okulary), a szczurzą społeczność – do narodu polskiego, omamionego obietnicą reform, a potem poddanego różnego rodzaju represjom i szykanom.

Podsumowanie:

 Na zakończenie poproś uczniów o ocenę zajęć:

  • Jak im się pracowało na lekcji?
  • Co im się szczególnie podobało?
  • Co można było zrobić inaczej?

Praca domowa:

Zaproponuj uczniom napisanie krótkiej recenzji filmu „Szczurołap”. Jej tytuł brzmiałby: Intryguje, niepokoi czy drażni?

Załączniki:

Materiał pomocniczy nr 1

I  Szczur i kot Ignacy Krasicki

 "Mnie to kadzą" - rzekł hardzie do swego rodzeństwa

Siedząc szczur na ołtarzu podczas nabożeństwa.

Wtem, gdy się dymem kadzidł zbytecznych zakrztusił,

Wpadł kot z boku na niego, porwał i udusił.

II Dżuma, Albert Camus

Jednakże w następnych dniach sytuacja się pogorszyła. Liczba znalezionych gryzoni wciąż rosła i każdego ranka plon stawał się bardziej obfity. Czwartego dnia szczury zaczęły wychodzić, by umierać gromadnie. Wynurzały się długimi chwiejnymi szeregami, by zakołysać się na świetle, zakręcić w miejscu i skonać w pobliżu ludzi. Nocą na korytarzach
i uliczkach słychać było wyraźnie ich nikły pisk agonii. Rankiem na przedmieściach znajdowano je leżące w rynsztokach, z plamką krwi na spiczastym ryjku, jedne wzdęte
i gnijące, inne sztywne, z wyprostowanymi wąsami. Nawet w mieście, na podestach schodów i podwórzach, trafiało się ich po kilka. Przychodziły też umierać samotnie do sal administracji, na dziedzińce szkolne, niekiedy na tarasy kawiarń. Nasi zdumieni współobywatele natykali się na nie w najbardziej uczęszczanych miejscach miasta. Trafiały się na placu d`Armes, na bulwarach, na promenadzie Front-de-Mer. Miasto oczyszczano
o świcie z martwych zwierząt, lecz w ciągu dnia pojawiały się nowe, i coraz to liczniejsze.

Albert Camus, Dżuma, Kolekcja Gazety Wyborczej, s. 14-15.

III Dwanaście, Marcin Świetlicki

A w jamie pod drzewem na Plantach mieszka kilkadziesiąt szczurów. Różnej maści one są.

Jak się podchodzi z psem tam - to te szczury jeszcze przez dłuższą chwilę wystawiają swoje pyski, a potem ukrywają się głębiej, nie żeby nerwowo, spokojnie i dostojnie się przenoszą tam, gdzie żaden pies ich nie dosięgnie.

Widzę to w zielonkawym blasku.

Już prawdopodobnie nie żyję, ale jeszcze ostatkiem sił widzę.

A także słuch jeszcze mam.

Tutaj, w tym czyśćcu. […]

Słyszę odgłosy, jakby z dołu, akordeonista rżnący po raz tysięczny piosenkę Edith Piaf, wrzaski po angielsku i niemiecku. A z góry dochodzi zmutowany, maksymalnie fałszywy hejnał mariacki.

Pies odszedł, szczury ponownie wychylają pyski.

Marcin Świetlicki, Dwanaście, Kraków 2006, s. 117.

III Lolo, Stanisław Mrożek

Tekst dostępny na stronie:

http://polskiwdwunastce.edu.pl/antologia-tekstow/99/slawomir-mrozek#art_109